Abaı: ashylmaǵan aqtańdaqtar

Sońǵy 60 jyldyń ishinde halqymyzdyń rýhanı abyzy sanalatyn hakim Abaı ata­myzdyń eńbekterin ártúrli baspalar shy­ǵarǵan kitaptarda onyń keıbir sóz­deri­niń burmalanǵandyǵyn jáne qate basylǵandyǵyn aıtýdy jón kórdim. Atap aıtqanda, sol kitaptarda asa kóp qaıtalanǵan qatelikterdiń birine 1890 jyly jazylǵan «Keıde eser kóńil qurǵyryń» dep bastalatyn óleńniń úshinshi shýmaǵyndaǵy birinshi óleń jolynyń sońǵy sózi jatady. Bul shýmaq osy joldar avtorynyń jeke kitaphanasynda turǵan, 1957 jyly Almatyda Muhtar Áýe­zovtiń redaksııalaýymen jaryq kórgen Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵynyń 1-tomynyń 121-betinde: «Mahabbatsyz – dúnıe dos, Haıýanǵa ony qosyńdar. Qyzyqtan ózge qalsań bos, Qatynyń, balań, dosyń bar», – dep jazylǵan. Osy shýmaqtyń 1-joly « Mahabbatsyz – dúnıe dos», – dep jazylsa, al keıbir jı­naq­tarda «mahabbatsyz – dúnıe bos» bolyp óz­geredi. Mundaı ózgergen mátindi, mysaly, tómendegi kitaptardan oqýǵa bolady:

1. Abaı. О́leńder. Almaty. «Jazýshy», 1976, 101-bet.
2. Abaı Qunanbaev. Qalyń elim qazaǵym. Shyǵarmalary. Almaty, «Jalyn», 1995, 93-bet.
3. Abaı (Ibrahım Qunanbaev). О́leń – sózdiń patshasy. Shyǵarmalarynyń bir tom­dyq tolyq jınaǵy. Halyqaralyq Abaı klýby. Jıdebaı. 2008, 130-bet.
4. Abaı Qunanbaev. Shyǵarmalar jınaǵy. 2-basylym. Almaty, «О́lke», 2014, 179-bet.

Birinshi óleń jolyndaǵy «dúnıe dos» nemese «dúnıe bos» degen maǵynalary bó­lek eki sóz tirkesi oqyrmandar arasynda bi­rine-biri qarsy pikirler týdyratyny bel­gili. Oǵan mynadaı bir mysal. Birde Ekibastuz qalasyndaǵy «Otarqa» atty gazetke «Ma­habbat mádenıeti haqynda» degen maqala jazyp, sonda uly Abaıdyń: «Ma­habbatsyz – dúnıe dos, Haıýanǵa ony qosyńdar», degen eki óleń jolyn mysalǵa alǵan edim. Sodan keıin bir kúni atalmysh maqalany oqyǵan beıtanys bir kelinshek úıime telefon soǵyp: «Ata, siz gazetke shyqqan ma­qalańyzda «Mahabbatsyz – dúnıe bos» demeı, «Mahabbatsyz – dúnıe dos» dep Abaı ata­myzdyń sózin nege ózgertip jiberdińiz?» demesi bar ma. Mundaı tosyn­nan qoıylǵan suraqqa óz bilgenimshe durys jaýap bergendeı boldym. Degenmen, ol kelinshektiń meniń aıtqandarymdy qabyldamaǵan syńaıly ekenin sezdim.

«...dúnıe bos» emes, «dúnıe dos»

Atalmysh óleńdegi «dos» jáne «bos» degen eki sózdi Abaı atamyzdyń aıtpaq oıy­­­na baılanysty qoldanýyn saralap pa­ıymdaǵanda, durysy – «mahabbatsyz – dúnıe dos» sııaqty. О́ıtkeni, birinshiden, Abaıdyń uǵy­mynda, ózi aıtqandaı, «adam balasyna adam balasynyń bári – dos». Sonymen birge, Abaı: «Adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadelet sezimi. Bulardyń kerek emes jeri joq, kirispeıtuǵyn da jeri joq. Ol jaratqan Táńiriniń isi», – dep alyp, sodan keıin Alla taǵala «mahabbatpen ja­rat­qan adamzatty», – deıdi. Sol sebepti bizge «adamzattyń bárin súı baýyrym dep», qatty eskertý jasaıdy. Solaı bolǵanda, en­deshe, adamzat qoǵamyn «dúnıedos» deýge ábden bolady. Osy tusta, sondaı-aq, aıta ketsek, óz ul­tyna jany ashyǵan danyshpan Abaı sonaý patshalyq Reseı zamanynda: «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos!» dep mahabbatyń negizi – dostyqtyń mándi qa­sıetin bir aýyz sózben nanymdy túrde bar qazaqqa jar salyp jetkizedi. Osy aıtylǵan uǵymdaǵy «dúnıedos» mahabbatsyz bolsa, onda adamzat balasy haıýanǵa qosylady. Osy jerde mindetti túrde aıta ketetin jaı, sózder qosylyp, kúrdeli sózge aınalady já­ne de «mahabbatsyz» degen sózden keıin syzyqsha belgisi qoıylmaı «mahabbatsyz dúnıedos» bolyp jazylady. Al «dúnıedos» degen kúrdeli sóz Júsip Balasaǵunnyń 1986 jyly Almatyda «Jazýshy» bas­pa­sy­­nan shyqqan «Qutty bilik» atty óleń­men jazylǵan traktatynyń 395-betinde tómendegideı sıpattalady: «Dúnıeqońyz, paıdakóske jolama, Shúbásiz, ol – jaýyń, jaý dos bola ma? (Dúnıe qýǵan, dúnıe qońyz ońa ma, Dúnıedos dúnıe – bos, jolama)». Ekinshiden, mysalǵa alǵan óleńniń úshin­shi shýmaǵyndaǵy birinshi óleń jolyn, eger, aqyn Abaı «mahabbatsyz – dúnıe bos», – dep jazsa, onda ol osy shýmaqtyń 3-shi jolynda tek qana uıqas úshin «bos» degen sózdi qaı­talap qoldanbaǵan bolar edi. Endi joǵarydaǵy sózimizdi túıindep aıtsaq, ǵulama Abaıdyń: «Mahabbatsyz dúnıe – dos, Haıýanǵa ony qosyńdar», degen tu­­jyrymyna oraılas bylaı deýge bolady: Mahabbat – barsha adamnyń ámanda ańsaǵan yntyǵy. О́ıtkeni, mahabbat – ár adamnyń ómir­lik baqyty, shattyǵy. Endigi birer sóz danagóı Abaıdyń «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týr­aly» atty shyǵarmasyn basýda qateler jó­nin­de bolmaq. Osy shyǵarmanyń ekinshi ab­za­syn­daǵy tórtinshi sóılemdi eki baspadan shyqqan eki kitaptan alyp, salystyryp kórelik. Birinshi kitap. Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵy. Ekinshi tom, Almaty, «Jazýshy», 2002: «Bizdiń qazaqtyń Amýdarııadan qorqyp qashyp kelip, Syrdarııanyń aıaǵynda qal­maqtan jeńilip, Aqtaban shubyryndy kóretuǵyn sebebi Nádirden qashamyn dep bolǵan» (154-bet). Ekinshi kitap. Abaı (Ibrahım Qunanbaev). О́leńder, poemalar, aýdarmalar men qara sózder. Almaty, «Jibek joly», 2005: «Bizdiń qazaqtyń Amýdarııasynan qor­­qyp qashyp kelip, Syrdarııanyń aıaǵynda qal­maqtan jeńilip, Aqtaban shubyryndy kóretuǵyny, Amýdarııadan qashamyn» dep bolǵan» (441-bet). Osy eki sózdáıekte asty syzylǵan bir-birine sáıkes kelmeıtin sózderge baılanys­ty dúdámal bir jaıt bar sııaqty. Ol – jo­ǵarydaǵy eki sózdáıektegi «Amýdarııadan», «Amýdarııasynan» degen gıdronımniń astarynda 1757 jyly Reseıge qashyp ketip, sonda ólgen Jońǵar handyǵynyń qontaıshysy Amýrsana esimi emes pe eken degen oı. Shynyn aıtqanda, eki sózdáıektiń du­rysy qaısy ekenin, árıne, aıta almaısyń. Sebebi, ony aıtý úshin qolymyzda osy shy­ǵar­manyń durys nusqasy bolýy kerek. Mine, máseleniń qıyndyǵy osynda. Úıdegi kitaphanamda bar 1957 jyly shyqqan Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jınaǵynyń ekinshi tomyndaǵy «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týra­ly» eńbektiń tolyq mátininiń joǵaryda kór­­setilgen eki kitaptaǵy jáne 2002 jyly «Jazýshy» baspasynda jaryq kórgen Abaı shyǵarmalarynyń eki tomdyq tolyq jı­naǵynyń ekinshi tomyndaǵy mátindermen ba­synan aıaǵyna deıin salystyra teksergende olardaǵy sáıkessizdiktiń kóptigi «sizge óti­rik, maǵan shyn» degendeı ekenin aıtýǵa bolady. Halyqaralyq Abaı klýby 2008 jyly shyǵarǵan «Abaı (Ibrahım Qunanbaev). О́leń – sózdiń patshasy. Shyǵarmalarynyń bir tomdyq jınaǵy» degen kitapta «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týraly» shyǵarma aldyńǵy eki abzassyz úshinshi abzastan bastalǵan. Mundaı shalaǵaılyqty, endi, ne deýge bolady? Keıingi ýaqytta qazaq aqyndarynyń paıǵambary sanatyndaǵy Abaı shyǵar­malaryndaǵy keıbir sózderdiń burmalanýy, bálkim, kitap shyǵaratyn memlekettik emes bas­palardyń kóbeıip ketýimen birge kitap redak­torlarynyń jaýapsyzdyǵynan da shyǵar. Ǵulama Abaıdyń kitabynda oryn alǵan sáıkessizdikterge uqsas qatelikter basqa aqyn, jyraýlardyń shyǵarmalarynda da kezdesedi. Oǵan bir ǵana mysal aıtaıyn: Buqar jyraýdyń juraǵaty retinde ár jyldary shyqqan kitaptardaǵy onyń tolǵaýlarynyń durys-burystyǵyn tekser­genimde ondaǵy qatelikterdiń de shash-etek­ten ekenine kózim jetti. Osyǵan oraı bizde bir usynys bar. Ol – álemdik oıdyń jarqyn juldyzdarynyń biri Abaıdyń ádebı murasy qazaq halqynyń máńgilik asyl qazynasy bolǵandyqtan onyń barlyq shyǵarmalaryn akademııalyq tekserýden ótkizip, sodan keıin olardyń elektrondy mátin nusqasy Qazaq eliniń Ulttyq kitaphanasynda saqtalsa deımiz. Sosyn Abaıdyń shyǵarmalaryn shyǵarmaqshy bolǵan baspalar Ulttyq kitaphanadan ruqsat alyp, ondaǵy elektrondy nusqadan ózderine qajet shyǵarmalardyń kóshirmelerin alady. Osy tártippen shyqqan kitaptar arqyly Abaı atamyzdyń asyl sózderi ur­paqtan-urpaqqa esh burmalanbaı jeter edi.  Serik JAQSYBAEV, Ekibastuz qalasynyń qurmetti azamaty, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty Sýretti salǵan Ábilhan Qasteev