Arnaý astary

Abaıdyń aıaýly jary Áıgerimge arnaǵan: «Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly, Alasy az qara kózi nur jaınaıdy», dep bastalatyn shyǵarmasy, ókinishke qaraı, áli kúnge búrkeýli, búgýli qalyp, onyń jazylý merzimi de qate belgilenip keledi. Barlyq Abaı jınaqtarynda atalmysh shyǵarma «1884 jylǵy» dep belgilengen. Shyndyǵynda, bul – óleńniń tek ekinshi bóliminiń ǵana jazylý merzimi. Bastapqy bes aýyzy odan on jyl burynyraq, Abaı Áıgerimdi jolyqtyrǵan 1874 jyly jazylǵan. Onda sıpattalǵan sulý – anyq Áıgerim degenge dálel, deregimiz káne? 1874 jyly Abaıdyń Áıgerimdi (shyn aty – Shúkiman) jolyqtyrǵany, Aqshoqyda ekinshi ret shańyraq kótergeni Árham Káki­taıulynyń esteliginde táptishteı baıandalǵan. Onda Bekeıdiń boıjetken qyzy Áıgerim bylaısha sýrettelgen: «Keń mańdaıly, nur jaınaǵan qara kózdi, aqsha júz, alqyzyl betti, kúlkisi bulbuldyń saıraǵanyndaı qyz eken» («Abaıdyń ómir joly», Estelik. Semeı, 2010. 61-bet). Qarap otyrsaq, Árham aıtqan ómirdegi Áıgerim men Abaı óleńindegi sulý boıjetken arasynda aıyrma joq. Muny eskerýge turarlyq mańyzdy ómirlik derek deý kerek. Endi myqty dálelimizge keleıik. Ol – «Qaqtaǵan aq kúmisteıdiń» eki bólimnen tura­tyndyǵy. Iаǵnı eki óleń bir-aq týyndy bolyp basylyp keledi. Bastapqy bes shýmaq pen oǵan jalǵasqan kelesi bes shýmaq taqyryby, ıdeıasy jaǵynan da ózgeshe. Jyrdyń bas jaǵy men aıaq jaǵy sáıkes emesine eń alǵash ǵulama Muhtar Áýezov nazar aýdarǵan-dy. «Jyrdyń bas ja­ǵyndaǵy óleńniń taqyryby qazaqtyń boı­jetken qyzynyń syrt kórinisin, pishin, músin kelbetin sýretteýge arnalady», – deıdi bas abaıtanýshy. «Qandaı qyzda lázzat bar jan tat­paǵan?» dep bastalatyn ekinshi bólimi she? «Ekinshi bólimi, – deıdi Muhań, – Abaıdyń bul óleńin kompozısııalyq tutastyq, kórkemdik kúıden aıyryp, álsizdikke aýystyryp áketedi. Onyń sebebi – óleńniń bas jaǵy bir taqyryptan bas­talyp, aıaq jaǵy ekinshi bólek taqyrypqa aýysqannan. ...Basynda sulýlyqqa súısine sóılep, keıin ursyp toqtaıdy» («Abaı Qunanbaıuly». Monografııa. Almaty, 1995. 105-bet). Kórip otyrmyz, M.Áýezov jyrdyń basy men aıaq jaǵy sáıkespeıtinin anyq aıtqan. Birinshi bólimniń («Qaqtaǵan aq kúmisteı» dep bastalatyn) jigit Abaıdyń, ekinshisi («Qandaı qyzda lázzat bar jan tatpaǵan?» dep bastalatyn) – aǵartýshy, aqylshy Abaıdyń stılinde jazylǵany aıqyn kórinis beredi. Másele sonda, Abaı evolıýsııasynyń saty-satysy boıynsha jyrdyń bas jaǵy – jigit Abaı óz basynyń tájirıbesin jyrlaǵan uzaq kezeńdiki (1870-1879 j.j.) de, al aıaq jaǵy – oqymysty Abaı qoǵamnyń minin, eldiń minezin qatty ashýmen, ursyp aıtqan synshyldyq kezeńniń jemisi (1884-1886 j.j.). Sóıtip, ár shyǵarmanyń dáldi deregi men ishki mán-mazmunyna súıene otyryp, olar («Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly» jáne «Qandaı qyzda lázzat bar jan tatpaǵan?») Abaıdyń damý jolynyń eki basqa kezeńinen degen qorytyndy túıinge kelemiz. Al endi 1909 jylǵy tuńǵysh jınaqta eki týyndy bir-aq óleń bolyp basylǵany qalaı degen máselege keleıik. Abaıdyń tuńǵysh jınaǵyn daıarlaǵan Kákitaı, Turaǵul qańqý sóz týmasa jáne adam­dar arasy ashylmasa degendi qatty eskergen eken. Muhańnyń sózinshe: «Sol Abaı synaǵan adamdardyń ózi nemese bala, baýyrlary «baspaǵa shyǵarýshy adam­darǵa ókpeleıdi», «arazdyq ustanady» dep jasqanyp qalǵan». Osy sebepten, senseńiz, Abaıdyń qyryq shaqty jeke adamdarǵa (máselen, Abyraly, Kókbaı, Kúlembaı, Ospan, Ábdirahman, Táńirberdi, Dútbaı, Qyzdar, Raqymshal, Kúıisbaı, Razaq, Ǵabıdolla jáne t.b.) arnaý óleńderi arasynan tek úsheýi ǵana tuńǵysh jınaqta basylǵan. Jınaqqa engen úsh óleń qaısy deseńiz, olar: Áıgerimge («Qaqtaǵan aq kúmisteı keń mańdaıly»), Aqylbaıǵa («Ata-anaǵa kóz qýanysh») jáne Kójekbaıǵa («Bóten elde bar bolsa»). Biraq, osy úsh óleńniń ózi de kimderge arnalǵany búgýli, kómeski qalýǵa tıisti bolatyn. Atalǵan úsheýine de bóten týyn­dylar tirkelip, qosaqtala basylǵany sol. Naqtyly aıtqanda, «Aqylbaıǵa» degen arnaýǵa «Taıǵa mindik» óleńi, «Kójekbaıǵa» degen arnaýǵa, tipti, bir emes eki óleń (biri – «Ár­kimde-aq bar ǵoı týysqan», endi biri – «Jalyǵýdy páleden, jurt umytty birjola» dep bastalady) tirkelgen. Mine, 1909 jylǵy tuńǵysh jınaqta Tura­ǵuldyń anasy Áıgerimge arnalǵan «Qaqtaǵan aq kúmisteı» dep bastalatyn jyrdyń sanaly túrde tasalanýy osymen óz túsinigin tabady. Sóz sońy, uly Abaıdyń jastyq dáýirinen jetken bir ádemi belgini, súıiktisiniń symbaty tebirentken shaqta shyǵarǵan bes shýmaqty «Áıgerimge» dep atap, ony óz orny – 1874 jyl­­ǵa shegerýdiń ýaqyty jetti degen oıdamyn. Abaı jınaǵy redaktorlarynyń qula­ǵy­na altyn syrǵa, osy arnaý men «Taıǵa mindik» óleńi bir mezgildiń týyndylary. Joǵaryda aıttyq, «Áıgerimge» jalǵasqan «Qandaı qyzda lázzat bar jan tatpaǵan?» degen óleń óziniń zańdy ornynda – ony qozǵaý kerek emes. «Qaqtaǵan aq kúmisteıdiń» qıly taǵ­dyry jaıynda aıtarymyz ázirge osy, aǵaıyn. Asan OMAROV, zertteýshi Semeı