Bas jospar belden basyla berse...

Respýblıkamyzdaǵy qala qury­lystarynyń damý baǵdarlamasyn jáne onyń júzege asýy jónindegi strategııasy men taktıkasyn aıqyn­daıtyn bas jospar men sáýlet salasy arasynda tyǵyz baılanys bar. Tipti, munyń ekeýin bir-birinen bólip qarastyrý esh múmkin emes. Bas jos­pardy tek qalalardyń en­shi­­sin­­­degi is deýge bolmaıdy. О́ıt­­k­eni, úlkendi-kishili kez kelgen eldi meken munsyz damı almaıdy. Bir sózben aıtqanda, bas jospar adam­darǵa qolaıly ári yńǵaıly orta qalyp­tastyrý degen sóz. Al mundaı orta olarǵa sapaly ómir súrip, alańsyz eńbek etýi úshin asa qajet. Sondyqtan da, biz búgin elimiz­diń batystaǵy qaqpasy Oral qala­­sy mysalynda bas jospar talap­­tarynyń qandaı deńgeıde saqtalyp, ári qan­daı deńgeıde oryndalyp júrgeni jóninde áńgime qozǵaǵandy jón kórdik. Negizinen alǵanda qalanyń bas josparlary uzaq merzimge, naq­tyraq aıtqanda, aldaǵy 20-30 jylǵa boljamdar jasaý arqyly jasalady. Biraq bul qatyp qalǵan nárse emes. О́mir bir ornynda turmaıdy. Ol únemi alǵa jyljý, damý ústinde. Al bú­gin­de teh­nı­kalyq progress dege­ni­ńiz­di qýyp jetý tipti múmkin bolmaı qaldy. Munyń ózi belgili bir ýaqyt aralyǵynda árbir 4-5 jyl ishinde bas jospardyń basty normatıvtik-tehnıkalyq bazasy odan ári naqty­lanyp, ózgeriske túsip otyratynyn kórsetedi. О́ıtkeni, ýaqyt, zaman talaby osyndaı. Eger bas jospar oǵan sáıkespeıtin, úılespeıtin bolsa – onyń quny kók tıyn. Aıtalyq, Oral qalasynyń bas jospary respýblıka Úkimetiniń №1362 qaýlysyna sáıkes 2014 jyl­dyń 19 jeltoqsanynda beki­til­gen. Kezinde jýrnalıstik áýestik­pen osynyń aldyndaǵy bas jospar­larda qarastyrylǵan mindet-meje­lermen de tanysýdyń oraıy kelgen edi. Sodan uqqanymyz ben kóńil­ge túıgenimiz – aldyńǵy bas jos­­par­larda qoıylǵan talaptar to­lyq­taı ıgerilip úlgermegeni. Dál osy talaptar óz resýrstaryn taýys­­paǵany. О́zgesin aıtpaǵanda, sáý­letke qoıylatyn basty jáne qosym­sha ólshemderdiń oıdaǵydaı júzege aspaǵany. Ýrbanızasııa men ishki kóshi-qon úderisteriniń keıingi jyldarǵa tıgizetin salmaǵy men júk­temesi eskerilmegeni. Jaǵrafııalyq turǵydan qaras­tyr­ǵanda Oral qalasy óte utymdy ornalasqan. Sirá, elimizde úsh bir­deı ózenniń toǵysqan, túıisken tu­synda qonys tepken birde-bir qala bolmasa kerek. Oraldyń ózge­she­ligi osynda. Qala irgesindegi Jaıyq­ty, erke Shaǵandy, Derkýl ózenin jyrǵa qospaǵan aqyndar, ánge qosyp shyrqamaǵan ánshiler sırek shyǵar. Endeshe, tabıǵattyń ózi syılaǵan osy tamasha múmkindikti nege utymdy túrde paıdalanbasqa?! Joq, múldem olaı emes. О́zen jaǵa­laý­lary bir bólek, qala bir bólek avtonomııa. Beınelep aıtqanda, birine-biri qolyn sozbaıdy. Birine-biri jaqyndamaıdy. Birimen-biri bitispegen. Bul mańaılardan demalys aımaq­tary men jaǵajaılardy kezdestire almaısyz. Qala irgesindegi ózender qala tirshiliginen tys ári onymen qabyspaı, úılesim taba almaı júr­gendeı áser bıleıdi. Mine, osyn­daı bas josparda eskerilgen jaǵ­daı­lardyń keıinnen nazardan tys qala beretini qynjyltpaı qoı­ma­ıdy. Árıne, munyń bári kózdi ashyp-jumǵandaı jyldam ýa­qyt­ta ornyǵa qalatyn op-ońaı is emes. Qaı-qaısysy da qomaqty qara­jat­ty qajet etetin kúrdeli jobalar. Áıtse de, kóz qorqaq, qol batyr degendeı, baıypty da ornyqty kóz­qaras bolsa seńdi sógip, satylap, sabaq­tastyra júrgizýge ábden bolatyndaı áleýmettik jobalar. Tek sonda ǵana qala kórki ta­bı­­­ǵatpen tyǵyz úılesim taýyp, adam­­darǵa jaqyndaı túser edi. Oraldy respýblıkanyń batystaǵy qaqpasy, Eýropa men Azııa qurlyq­tarynyń túıisken tusynda orna­las­qan ejelgi qala deımiz. Al qazir Oral túbegeıli ózgerip, búgin­gi zamanǵy kórikti qala boldy. En­deshe, onyń osy ereksheligi de sáý­­lettik belgilerden atoılap kóri­­nip tursa jarasyp ketpes pe edi. Mysaly, Reseıdiń Samara men Saratov qalasy baǵytynan kelgen jolaýshylar osyndaı erekshe qalaǵa kirip kele jatqandaı áser ala almaıdy. Tym surǵylt kórinis olardyń kóńiline qýanysh syılaı almaıdy. Taǵy da qaıtalap aıt­qanda, sáýlet óneriniń basty mıssııasy adamdarǵa jaıly orta qurý, olarǵa dos, jaqyn bolý desek, b­ú­gin­gi kórinister buǵan qarama-qaı­­shy. Turǵyn úıler aýlalaryna onyń jandaryna dúkender men kafe-meı­ramhanalar turǵyzylǵan. Aýlalar eń aldymen tur­ǵyn­dar­dyń dem alýy, qozǵalyp turyp-júrýi, oryndyqtarǵa aıaq basýy úshin jasalmaı ma? Joq, keri­sin­she. Búginde turǵyn úı aýlalary avto­kólikterdiń turaqtaryna aı­na­lyp ketken. Bul tek Oralǵa ǵana emes, respýblıkanyń barlyq qa­la­laryna tán kórinis desek, qate­les­peıtin shyǵarmyz. Sáýlet talaptary boıynsha avtokólikter orny úı syrtynda bolýy qajet. Podez­derge kirýge tek jedel-jár­dem, órt sóndirý jáne qoqys tası­tyn arnaýly kólikterge ǵana ruq­sat beriletin damyǵan elder tájirı­besine qashan jeter ekenbiz? Naqty jobalaý jobasynyń belden basylý mysaldarynyń biri osyndaı. Bas josparlardyń qaı-qaısy­syn­da da qurylys salýdy retteýdiń qyzyl syzyqtary taıǵa tańǵa bas­qandaı aıqyn kórsetilgen. Áıtse de, kórmes túıeni de kórmes degen jaǵdaıǵa tap bolyp otyrǵanymyz ókinishti-aq. Osy arada buǵan deıingi bas jospar talaptarynyń buzylý kórinisine bir mysal keltirýdiń oraıy kelip tur. 2005-2006 jyldary Oral qalasyndaǵy Qurman­ǵazy kóshesiniń boıynda shaǵyn bıznes nysandary qumyrsqadaı qapta­dy da ketti. Sóıtip, kezinde sándi de sáýletti túrde turǵyzylǵan turǵyn úıler men áleýmettik-turmystyq ǵımarattar sol nysandardyń tasasynda qala berdi. Qyzyl syzyq degenińiz avtokólikter júrip jatqan jolǵa tirelip jatty. Osylaısha, qalanyń basty kósheleriniń biri taryla tústi. Mundaı jaǵdaı bul arada jol-kólik oqıǵalarynyń jıi­lýine ákelip soqtyrdy. Araǵa taǵy on jyl tústi. Qazirgi kúni sol kezde oryn alǵan ústirttikterdiń sazaıyn tartyp otyr oraldyqtar. Eń bas­tysy, qozǵalysy kóp kósheni keńeı­týdiń joly kesildi. Mine, sáýlet talaptary men qyzyl syzyqtyń buzylý kórinisteri sońǵy jyldary Oral qalasynda taǵy da boı kórsete bastady. Munyń óreskel mysaldaryn Zashaǵan kenti aýmaǵyndaǵy «Jazıra» saýda úıi mańynan jáne qalanyń 9-shaǵyn aýdany aýmaǵynan kezdestire alamyz. Tup-týra asfalt joldyń tú­bin­de qıqy-jıqy «bir qyzym bar, ol bu­dan da ótken soraqy» degendeı, irkes-tirkes, júıesiz salynǵan sh­aǵyn bıznes ǵımarattary sol aýdan­dardyń sıqyn ketirip-aq tur. Aıta­lyq, atalǵan 9-aýdanda sáý­lettik ajary táp-táýir emhana ǵı­ma­raty boı kótergen bolatyn. Jos­parsyz salynǵan álgi súreń­siz nysandar osy áp-ádemi ǵıma­rat­ty bir jaǵynan qalqalap jaýyp tur. Muny kim jobalaǵan? Ári ony joba­laý kezinde qala qury­lysy keńe­si­niń músheleri qaıda qara­ǵan? Osy saýalymyzdy tıisti or­gan­darǵa joldaǵan kezde buǵan tushym­dy jaýap ala almadyq. Árıne, qazirgi kezde elimizde shaǵyn jáne orta bıznesti damytý­ǵa barlyq jaǵdaılar týǵyzylǵan. Tipti, bul is qazaqstandyq qoǵam­da mem­­lekettik saıasat deńgeıine kóteril­­­gen. Alaıda, bir nárse aıqyn. Qan­­­d­aı keremet bıznestik joba bol­ma­syn, bul adamdar men qarapa­ıym turǵyndardyń múddelerine kedergisin keltirmeýi, ony aıaqqa taptamaýy kerek. О́ıtkeni, eshkim de qoǵam músheleriniń zańdy múddeleri men talap-tilekterinen joǵary tura almaıdy. Ári sol bıznes ókilderiniń ózderine de qalanyń bas josparyn buzý men qoıylǵan talaptardy aıaqqa basý quqy berilmegeni taǵy da aıan. Sáýlet talaptary degende árbir turǵy­zylatyn nysannyń tek ózine tán keskin-kelbeti bolýy qajettigi eskerile bermeıtinin de aıta ketken jón. Egiz qozydaı birinen-biri aıny­maıtyn turǵyn úıler kóp­shi­likke belgili «Taǵdyr tálkegi...» kıno­fılmindegi kórinisterdi eske túsiredi. Osy turǵyda jergilik­ti sáý­let­shilerdiń qajetti izdenis­ter­ge boı ura bermeıtini, baıaǵy tap­­­taýryn tásilmen tarta beretini baı­­­qa­lyp júr. Turǵyn úı qury­ly­­syn salý oılastyrylǵan kezde bu­­ǵan qosa onyń mańaıyn abat­tan­­­­dy­rý, joǵa­ryda aıtyp ótkeni­miz­­­­deı, adam­darǵa qolaıly orta qa­l­y­p­­tas­­tyrý máseleleri de qosa jo­ba­­lanýy kerek emes pe?! Árıne solaı. О́ı­t­keni, bas jospar talaptary osyndaı. Oıdan oı týady. Osydan otyz jyl buryn kenshiler qalasy Aqsaı­da cheh qurylysshylary turǵyn úı kesheni qurylystaryn kóterdi. Munda adamǵa qajetti jaǵdaıdyń bári de jan-jaqty oılastyrylǵan edi. Qysqasy, chehtar sol kezde ba­tys­qazaq­standyqtarǵa turǵyn úıdi qalaı salý kerektigin kórsetip berip ketip edi. Buǵan da eshkim moıyn burmaǵanyna, ony eskermegenine ne dersiń? Elimizdiń barlyq qalalary elor­damyz Astanaǵa qarap boı túzeýi kerek degen oı-pikirler jıi aıtylady. О́te oryndy baılam. Elordadaǵy sáýlet óneriniń jańa úlgileri úırenýge ári ónege alýǵa ábden turarlyqtaı. Tipti, oraldyq sáýletshiler ózgesin aıtpaǵanda, kórshiles atyraýlyq áriptesteriniń is-tájirıbesi men shyǵarmashylyq erekshelikterinen nege taǵylym almaıdy degen oı keledi. Aıtalyq, keńestik kezeńde Atyraý sáýlettik turǵydan respýblıkada eń artta qalǵan qala bolsa, búginde ol eli­miz­degi dáýletine sáýleti saı qala bolyp, kórkeıip kele jatqany eshkimge de jasyryn emes. Múmkin, bul arada bireýler másele qarajatta ǵoı dep pikir qosar. Talas joq. Qarjylyq jaǵy­­nan sheshimin tappaǵan sáýlet joba­l­ary­nyń báıgesi alysqa bara al­maıdy. Alaıda, «jibekti túte al­ma­ǵan jún qylady» degendeı, bar qarajattyń ózin uqsata almaı júr­­­gen­der de joq emes. Bul kásibı sheber­­lik deńgeıiniń tómendigi men darynsyzdyqtyń kórinisi, dıle­tant­tyqtyń tup-týra tap ózi bolyp tabylady. Qazirgi kúni eli­miz­diń batystaǵy bosaǵasy – Oralda jańa­sha sáýlet úlgileriniń kemshin soǵýynyń basty syry nede? Bul saýalǵa joǵaryda ishinara jaýap qaıtarǵan sekildimiz. Buǵan qosarymyz óńirde sáýlet jónindegi úlkendi-kishili máselelerdi derbes rettep otyratyn jergilikti ve­doms­­­­t­­vonyń joıylyp ketkeni, ıaǵnı burynǵy Batys Qazaqstan oblysy sáýlet jáne qala qurylysy bas­qar­masynyń keıingi jyldary bólim deńgeıine tómendep quldy­raǵa­ny da teris áserin tıgizýi ábden múmkin. Sondaı-aq, óńirde qala men oblys úshin úlken mańyzy bar ny­san­­dardy jobalaǵan kezde konký­rs­tyq júıe men tásildiń qol­danyla bermeıtini de sáýlettik súreń­siz­diktiń paıda bolýyna ákelip soq­tyr­maq. Báseke men tańdaý erkin­digi joq jerde, osylaı bolatyny aıt­pasa da túsinikti emes pe? Ekin­sh­i­den, qala qurylysy keńesi múshe­leri­niń sapalyq deńgeıin kóterý isi de kezek kúttirmeıdi. Onyń qa­tary sáýlet óneriniń tylsym syryn tereń túısine alatyn, kásibı deń­geıi joǵary, osy salada is-táji­rı­besi mol mamandar sapynan tolyq­ty­ryl­ǵany jón. Tek sonda ǵana Aqjaıyq aımaǵynda sáýletti joba men sapaly qurylys keńinen qanat jaıary haq.  Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Batys Qazaqstan