Al osy bı, sheshender daýly máseleni tórt-aq aýyz sózben tyndyryp otyrǵan. Tyndyrǵanda da hatsyz, ol aýyzsha júzege asyp, sheshimi bitip jatqan. Salystyryp qarasaq, ertedegi bir bıdiń ózi osy kúngi sottyń da, prokýrordyń da, polısııanyń da, ıaǵnı qanshama mekeme, uıymnyń da qyzmetin atqaryp kelgen. Bı bolyp belgilenetin tulǵalar óziniń tapqyrlyǵy men sheshendigin, ádil tórelik aıta alatyn qasıetin kópshilik aldynda kórsete bilgen. Olar barynsha adal, eshkimge bura tartpaıtyn, týra sóıleıtin naǵyz sheshen ári halyqtyń kókeıindegisin aıtqan ádilet jarshysy bolǵan. Sondyqtan da halyq «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», dep maqaldap ketken.
О́ıtkeni birde-bir kitapsyz, birde-bir dıktafonsyz, birde-bir kompıýtersiz, ıaǵnı jazba quraldarynsyz qazaq órkenıetiniń, mádenıetiniń, ádebıetiniń, salt-dástúriniń búgingi damyǵan zamanǵa deıin qanshama alpaýyt aýyr kezeńderden saf qalpynda aman-esen ótip, jetýi ulttyq dúnıe taný men ulttyq tárbıeniń urpaqtan urpaqqa rýhanı sińirilýiniń arqasy desek, qatelespeımiz. Sonymen qatar sheteldegi jáne shetelden kelgen qandastarymyzdyń týǵan tilimiz ben dinimizdi, salt-joralǵylarymyzdy umytpaı, urpaqtan urpaqqa jetkizýi – osy sózimizdiń aıqyn aıǵaǵy. Alaıda kópke topyraq shashpaımyz, aqsaqal abyroıy men bedeliniń sharyqtaýyna keri yqpal etetin keıbir ákimder, aýdan, aýyl ákimderi tek ózderin maqtaıtyn, jaǵympazdar ortasyn qoldan qalyptastyrýdan aýlaq bolýy tıis. Olar kerisinshe aqsaqaldarmen mańyzdy isterin aqyldassa, olardyń keńesine qulaq assa, halyq arasynda týyndaǵan daý-damaılardy tek sot sheshedi dep otyrmaı, sotqa jetkizbeı, aldyn alý maqsatynda aqsaqaldar men ájelerdi shaqyryp, taraptardy tatýlastyrýǵa úles qosýy kerek. Sebebi, ulttyń uly muratyn ulyqtap, memlekettiń ulttyq dińgegin qataıtatyn, eldiń tentegin jónge salatyn, uıatty ul, arly qyz tárbıelep, er balanyń namysyn, qyzdarynyń ar-uıatyn qorǵaıtyn aýzy dýaly, ómirden kórgeni men túıgeni mol aqsaqaldar qoǵam tárbıeleýshisi retinde tulǵalyq bolmysy zor ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón.
«Jańbyrmenen jer kógerer, batamenen el kógerer» degendeı, aqsaqaldar men aqjaýlyqty analardyń batasy joryqqa shyqqanda, jol júrgende perishtedeı qorǵan bolǵany tarıhtan belgili, al teris batasynyń kesiri de tarıhı oqıǵalardan barshamyzǵa málim. Tipti, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Abaıdyń aqyn shákirti, kónekóz qarııa, toqsannyń alqymyna kelgen Shákir Ábenovten óz aldymyzǵa el bolyp mereılengen tusta bata alýy – tektilik pen kóregendiliktiń úlgisi. Quddy sol bata barsha elimiz ben Elbasymyzdy jebep, qoldap, qorǵap júrgendeı.
Keshegi darııa qarttarymyzdyń, ot aýyzdy, oraq tildi sheshenderimiz ben qara qyldy qaq jarǵan abyz bılerdiń el basqarý, ásirese halyqtyń turaqtylyǵy men birligin uıystyryp, elimizdiń sheteldermen ózara yntymaqtastyǵyn rettep otyrǵan bitimgershilik úrdisiniń búgingi zaman talabyna saı Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bastamasymen ushtasyp, jandanýy – qýantarlyq jaıt. Egemen elimizdegi 100-den astam ult pen ulystyń basyn qasıetti qazaq eliniń kıeli qara shańyraǵynyń astyna jınap, yntymaǵy men birligi, yrysy men nesibesi jarasqan memleket bolyp qalyptasýymyzdyń negizi Elbasymyzdyń kóregendiligi men saıası alǵyrlyǵynyń, ıaǵnı Báıdibek babamyz aıtqandaı, kerýen basynyń myqty bolýynda.
Árıne, bitimgershilik ýájge qulaq aspaý kórgensizdik, teksizdik retinde baǵalanǵan. «Bitimshilikke toqtamaǵannan bereke izdeme» degen sóz osydan shyqqan. Sondyqtan da 2011 jyldyń 28 qańtarynda elimizde «Medıasııa týraly» zań qabyldandy. Atalǵan Zańǵa sáıkes Qazaqstanda daýlardy balamaly sheshýdiń jańa túri – medıasııa engizildi. Sebebi qazaq halqy úshin bitimgershilik – bılik aıtýdyń eń ozyq ónegesi. Elimizde «Medıasııa týraly» zańnyń qabyldanýy, ıaǵnı órkenıet kóshine bet túzegen batyl qadamdardyń jasalýy bizdiń qoǵamymyzda oń ózgeristerdiń júzege asyrylyp jatqandyǵynyń aıqyn kórinisi ekendigin aıǵaqtaıdy. Bul zań – qazaq halqynyń dástúrli bıler men ata-babalar taǵylymyn, ádet-ǵuryp tájirıbesin qalpyna keltirýge jasalǵan ıgi qadamdardyń biri. Keshegi babalarymyzdyń bitimgershilik zańy men búgingi medıasııa zańynyń arasynda úlken sabaqtastyq jatyr. Sondyqtan da Elbasy Nursultan Nazarbaev Sýdıalar odaǵynyń VI sezinde sot tártibimen qaralýǵa jatatyn daý-damaılardy azaıtý máselesine nazar aýdarýdy, sottan tys retteýdiń balamaly tetikterin, sonyń ishinde bitimgershilik jáne medıasııa prosedýralaryn engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Prezıdentimizdiń syneskertpelerinen keıin medıasııa zańy men tatýlastyrý rásimderiniń mańyzdylyǵy men maqsaty elimizde qarqyndy túrde nasıhattalyp, iske asyp jatyr. Eń bastysy, medıasııa zańynyń qoldanys aıasy keńeıip, daýlardy sheshý kezinde taraptardy bitimge keltirýdiń berekeli joly qalyptasýda.
Osy oraıda atap ótetin qýanyshty jańalyqqa toqtalyp ótsem, búgingi kúni Shyǵys Qazaqstan oblysynda jergilikti aqsaqaldardan quralǵan kásibı emes medıatorlar ortasy qalyptasyp keledi. Quqyqtyq memlekettiń talaptaryna jaýap beretin zamanaýı otandyq sot júıesinde daýlardy beıbit túrde sheshýge yqpal etetin kásibı jáne kásibı emes medıatorlarǵa kez kelgen azamattyń júgine alatyny, ásirese Elbasymyzdyń «Medıasııa týraly» Zańdy qabyldap, ony damytý jolynda birshama naqty bastamalardy bastaýy quqyqtyq, zaıyrly memleket bolýymyzǵa, adamdardyń qadir-qasıetiniń saqtalýyna zor yqpal etip otyr. Sebebi azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de jeke nemese zańdy tulǵalardyń quqyqtyq qatynastaǵy daý-damaılaryn retteýde sotqa barmastan buryn jáne sottaǵy qaraý bastalǵan soń da medıasııa zańyna sáıkes tatýlastyrý rásimderin qoldanýǵa bolady.
Qoǵam bolǵan soń túrli máseleler, túrli túıtkilder oryn almaı turmaıdy. Ondaı máselelerdi saýatty, salıqaly, baıyppen sheshýdiń ońtaıly joly sot prosesterinde tatýlastyrý rásimderin keńirek qoldaný bolyp tabylady. Aıtalyq, partısıpatıvtik rásim zańdy jáne jeke tulǵalardyń azamattyq, eńbek, otbasylyq, basqa da quqyqtyq qatynastardan týyndaǵan azamattyq-quqyqtyq daýlarda qoldanylady. Bul kóptegen órkenıetti elderde sátti qoldanylýda. Osyndaı túrli balama tásilderdi tájirıbege engizý qoǵamnyń damýyna tyń serpin beredi. Medıasııanyń sheshimi sot sheshimimen birdeı ekenin halyq arasynda álde de utymdy túrde uǵyndyrǵan abzal dep esepteımiz.
Máselen, bıyl oblystyq ákimdikpen birlesip arnaıy medıasııa boıynsha oqý ortalyqtary men kabınetterdi óńirdegi qalalar men aýdandarda ashý týraly kelisimge keldik. Kelissóz qorytyndysy boıynsha oblystyq sottyń jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy ShQO hatshylyǵynyń bastamasymen oblystyq Dostyq úıinde Shyǵys Qazaqstan oblystyq soty, Qazaqstan halqy Assambleıasy ShQO hatshylyǵy, ShQO Ádilet departamenti, ShQO ishki ister departamenti, ShQO bilim basqarmasy jáne densaýlyq basqarmasy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń advokattar kollegııasy, «Shańyraq» medıasııa ortalyqtary aralarynda tatýlastyrý sharalary boıynsha ózara áriptestik qyzmet jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy.
Ony oryndaýda respýblıka boıynsha О́skemende oblystyq Dostyq úıinde eń alǵashqy «Medıasııa boıynsha oqý ortalyǵy» jáne «medıasııa kabıneti» ashyldy. Ataýly memorandýmda taraptar bolashaqta medıasııa ınstıtýtyn damytý sharalary boıynsha qajetti is-qımyldar jasaýy tıis ekendigin kórsetti. Bekitilgen kelisim negizinde oblystaǵy 14 Dostyq úıinde osyndaı ortalyqtar ashý týraly shart jasalyp, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń barlyq aýdan ortalyqtary men qalalarynda, tipti aýyldyq okrýgterinde medıasııa ortalyqtary men kabınetteri tolyq ashylyp, júıeli jumys atqarýda.
Aımaǵymyzdaǵy medıasııa kabınetteri men ortalyqtarynyń tıisti dárejede jumys isteýine tek memlekettik organdardyń ǵana emes, aýyl, aýdan, qala aqsaqaldarynyń, zııaly qaýym ókilderiniń belsendi atsalysýynyń, olardyń qoǵamdaǵy birlikti uıytýǵa úles qosýynyń mańyzy zor. Sondyqtan da oblys ortalyǵyndaǵy medıasııa ortalyǵynan keıin óńirlik medıasııa ortalyǵyn ashýdy Abaı babamyzdyń kindik qany tamǵan ólkeden bastadyq. Igilikti sharaǵa jergilikti turǵyndarmen qatar Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdıalary, óńirimizge, tipti elmizge belgili zııaly qaýym ókilderi Arap Espenbetov, Kenjesh Muqashuly syndy belgili azamattar arnaıy baryp aq batalarymen qoldaýlaryn bildirdi. Ataýly sharaǵa Abaı aýdanynyń ákimi Tursynǵazy Músápirbekov aýdan aqsaqaldary men aýyldyq okrýg ákimderin arnaıy jınap, bastamamyzdy damytýǵa atsalysyp, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp ıgilikti istiń qarqyn alýyna ózindik úles qosty. Abaı aýdanynda 2016 jyldyń eki aıynyń qorytyndysy boıynsha qaralǵan isterdiń 6 paıyzy tatýlastyrý rásiminde aıaqtalsa, aýdan aqsaqaldarynyń bul bastamaǵa belsendi atsalysýynyń arqasynda 2016 jyldyń 6 aıynyń qorytyndysynda qaralǵan isterdiń 22 paıyzdan astamy tatýlasý tártibinde aıaqtalýy úlken nátıje. Búgingi tańda ataýly bastamaǵa sáıkes barlyq aýdan ortalyqtary men eldi mekenderge Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdıalary men «Shańyraq» medıasııa ortalyǵynyń medıatorlary arnaıy issaparlarǵa baryp, úgit-nasıhat jumystarymen qatar tájirıbelik semınarlar men konferensııalar uıymdastyrýda. Mundaı ıgi bastamamyz áýeli zııaly qaýym ókilderi tarapynan jáne aqsaqaldar men aq jaýlyqty analardan qoldaý alyp, qarqyndy júzege asýda.
2016 jyldan bastap jańa Azamattyq-prosestik kodekstiń normalaryna sáıkes, endi qorǵaýshylar men sýdıa daýlasqan eki jaqty tatýlastyra alady. Búgingi kúni bul óte quptarlyq jaıt. Sebebi, 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda osy atqarylǵan is-sharalar men oń ózgeristerdiń arqasynda medıasııa zańynyń qoldanys aıasy keńeıýde. Statıstıkalyq málimetterge kóz júgirtsek, Shyǵys Qazaqstan oblysy sottarynda 2014 jyly aıaqtalǵan isterdiń 2094-y medıatorlardyń qatysýymen qaralsa, al 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha barlyǵy aıaqtalǵan 107218 istiń 3577-i medıatordyń qatysýymen qaralǵan. Al bıylǵy jyly birinshi jartyjyldyqta qaralǵan 52259 istiń 4336-i (8,3%) tatýlasý rásimimen aıaqtalýy úlken jetistik dep bilemiz. Al tatýlastyrý rásimderimen qaralmaıtyn qylmystyq, azamattyq, ákimshilik isterdi jalpy kórsetkishterden azaıtsaq, ıaǵnı barlyǵy qaralǵan 52259 istiń 24270-i ǵana medıasııa tártibinde qaraýǵa jatatynyn eskersek, onda qaralǵan isterdiń 17,9 paıyzy tatýlastyrý rásimderimen qaralǵan degen kórsetkishke ıe bolamyz. Bul turǵyda, osy oblystaǵy sýdıalardyń joǵarydaǵy kórsetkishterdiń artýyna qosqan úlesi zor ekendigin atap ótkenimiz abzal. Sebebi sýdıalardyń daýly isti qaraýdy ádil ári tez, tatýlastyrý tártibinde kásibı tájirıbelerin qoldanyp ótkizýlerine azamattar dán rıza ekendikterin aıtý kerek. Munyń nátıjesinde aryzdar men shaǵymdar sany jyl saıyn azaıa túsedi.
Sonymen qatar, atap ótetin ózekti máselelerdiń biri – sot tóreliginiń sapaly júzege asyrylýy. Búgingi kúni sot júıesinde Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult Jospary baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Ábdirazaqulynyń basshylyǵymen júıeli jumystar júrgizilýde. Elimizde sottan ashyq, sottan jarııa birde-bir mekeme joq desem qatelespeımin. Halyqtyń sotqa degen kózqarasy jaqsardy. Degenmen, halyqtyń áli de sotqa úrke qaraıtyny da shyndyq. Desek te búgingi sot júıesinen keshegi sot júıesiniń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Sot – táýelsiz, sot – ádil, sot – halyqtyń tiregi. Táýelsiz elimiz satylap, san soqpaqtan ótip, búgingi kúnge jetken bolsa, egemen eldiń sot salasyn da túletken jyldar boıy jasalǵan jumys, izdenis, eńbek bolatyn. Osy kúnge deıin Qazaqstannyń sot salasy talaı jańashyl reformalardyń sheńberinde qalyptasyp, alǵa damydy. Zamanmen birge zańnyń ózgergenin halyq bilip te, kórip te júr. Sol kóregen kózder keshegi sot ǵımaraty men búgingi ǵımarattardyń, keshegi sýdıalarǵa jasalǵan múmkindik pen búgingi qazylarǵa jasalǵan ıgiliktiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı ekenin biledi. Keshegi bılerdiń jolyn jalǵap júrgen sýdıalarǵa degen qurmet te joǵary, olarǵa qoıylatyn talap ta bıik. Memlekettik mekemeler arasynda jarııalylyq pen ashyqtyqtyń úlgisi bolyp otyrǵan sot júıesi osy ýaqytqa deıin qoldaýdan, Elbasynyń nazarynan tys qalǵan emes.
Egemendigimizdiń bir belgisi memlekettik tildiń óz deńgeıine kóterilý máselesi áli de kún tártibindegi máselelerdiń biri bolyp tur. Oblystaǵy barlyq memlekettik mekemeler men quqyq qorǵaý organdaryna, ekinshi deńgeıli bankter men mekemelerge memlekettik tildiń sot salasyndaǵy ara salmaǵyn ósirý maqsatynda is qaǵazdardy jáne aryz-shaǵymdardy memlekettik tilde joldaý týraly hattar jazyldy. Bul másele oblystyq sottyń alqa tóraǵalarymen, keńse basshysymen, aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń tóraǵalarymen júıeli túrde qadaǵalanýda. Zańnama talaptaryn basshylyqqa ala otyryp, jalpy qaralǵan isterdiń memlekettik ara salmaǵy 2014 jyly – 12%, 2015 jyly – 14% bolsa, bıylǵy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 19 %-dy qurady.
Oblys sottarynda qujat aınalymyndaǵy memlekettik tildiń úles salmaǵy jyldan jylǵa artýda: shyǵys qujattardyń 97 paıyzy, ishki qujattardyń 92,4 paıyzy jáne barlyq qujat aınalymynyń 75,4 paıyzy memlekettik tilde júrgizilip, memlekettik tildiń mártebesin kóterý úshin qoldaǵy bar múmkindikti paıdalanýdamyz. Degenmen de myna bir máseleni de esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Damyǵan otyz eldiń qataryna qurǵaq kórsetkishter, jalań qaǵıdalarmen ene almaımyz. Sebebi, ozǵan eldiń ekonomıkasy, áleýeti ǵana emes, mádenıeti men rýhanı qundylyqtarymen qatar zań ústemdikteri de berik bolýy shart. Sondyqtan da Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy N.Á.Nazarbaev demokratııalyq memlekettiń joǵary standarttaryna laıyqty sot júıesin qurýdy alǵa qoıǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde Qazaqstannyń sot júıesi reformalyq satylardan ótip, qazir álemdik standartqa tolyq sáıkes keletin sot júıesi qalyptasýda. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Jospary osynyń aıqyn aıǵaǵy.
Tuńǵysh Prezıdentimiz aıtqandaı: «Bereke basy – birlik». Endeshe birligimiz berik, bolashaǵymyz baıandy bolsyn. Halqymyzdyń úsh danasy, úsh kósemi, qasıetti babalarymyz – Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń arýaǵy qoldap júrsin demekpin.
Dosjan ÁMIROV,
Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy
Al osy bı, sheshender daýly máseleni tórt-aq aýyz sózben tyndyryp otyrǵan. Tyndyrǵanda da hatsyz, ol aýyzsha júzege asyp, sheshimi bitip jatqan. Salystyryp qarasaq, ertedegi bir bıdiń ózi osy kúngi sottyń da, prokýrordyń da, polısııanyń da, ıaǵnı qanshama mekeme, uıymnyń da qyzmetin atqaryp kelgen. Bı bolyp belgilenetin tulǵalar óziniń tapqyrlyǵy men sheshendigin, ádil tórelik aıta alatyn qasıetin kópshilik aldynda kórsete bilgen. Olar barynsha adal, eshkimge bura tartpaıtyn, týra sóıleıtin naǵyz sheshen ári halyqtyń kókeıindegisin aıtqan ádilet jarshysy bolǵan. Sondyqtan da halyq «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq», dep maqaldap ketken.
О́ıtkeni birde-bir kitapsyz, birde-bir dıktafonsyz, birde-bir kompıýtersiz, ıaǵnı jazba quraldarynsyz qazaq órkenıetiniń, mádenıetiniń, ádebıetiniń, salt-dástúriniń búgingi damyǵan zamanǵa deıin qanshama alpaýyt aýyr kezeńderden saf qalpynda aman-esen ótip, jetýi ulttyq dúnıe taný men ulttyq tárbıeniń urpaqtan urpaqqa rýhanı sińirilýiniń arqasy desek, qatelespeımiz. Sonymen qatar sheteldegi jáne shetelden kelgen qandastarymyzdyń týǵan tilimiz ben dinimizdi, salt-joralǵylarymyzdy umytpaı, urpaqtan urpaqqa jetkizýi – osy sózimizdiń aıqyn aıǵaǵy. Alaıda kópke topyraq shashpaımyz, aqsaqal abyroıy men bedeliniń sharyqtaýyna keri yqpal etetin keıbir ákimder, aýdan, aýyl ákimderi tek ózderin maqtaıtyn, jaǵympazdar ortasyn qoldan qalyptastyrýdan aýlaq bolýy tıis. Olar kerisinshe aqsaqaldarmen mańyzdy isterin aqyldassa, olardyń keńesine qulaq assa, halyq arasynda týyndaǵan daý-damaılardy tek sot sheshedi dep otyrmaı, sotqa jetkizbeı, aldyn alý maqsatynda aqsaqaldar men ájelerdi shaqyryp, taraptardy tatýlastyrýǵa úles qosýy kerek. Sebebi, ulttyń uly muratyn ulyqtap, memlekettiń ulttyq dińgegin qataıtatyn, eldiń tentegin jónge salatyn, uıatty ul, arly qyz tárbıelep, er balanyń namysyn, qyzdarynyń ar-uıatyn qorǵaıtyn aýzy dýaly, ómirden kórgeni men túıgeni mol aqsaqaldar qoǵam tárbıeleýshisi retinde tulǵalyq bolmysy zor ekenin esten shyǵarmaǵanymyz jón.
«Jańbyrmenen jer kógerer, batamenen el kógerer» degendeı, aqsaqaldar men aqjaýlyqty analardyń batasy joryqqa shyqqanda, jol júrgende perishtedeı qorǵan bolǵany tarıhtan belgili, al teris batasynyń kesiri de tarıhı oqıǵalardan barshamyzǵa málim. Tipti, Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Abaıdyń aqyn shákirti, kónekóz qarııa, toqsannyń alqymyna kelgen Shákir Ábenovten óz aldymyzǵa el bolyp mereılengen tusta bata alýy – tektilik pen kóregendiliktiń úlgisi. Quddy sol bata barsha elimiz ben Elbasymyzdy jebep, qoldap, qorǵap júrgendeı.
Keshegi darııa qarttarymyzdyń, ot aýyzdy, oraq tildi sheshenderimiz ben qara qyldy qaq jarǵan abyz bılerdiń el basqarý, ásirese halyqtyń turaqtylyǵy men birligin uıystyryp, elimizdiń sheteldermen ózara yntymaqtastyǵyn rettep otyrǵan bitimgershilik úrdisiniń búgingi zaman talabyna saı Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bastamasymen ushtasyp, jandanýy – qýantarlyq jaıt. Egemen elimizdegi 100-den astam ult pen ulystyń basyn qasıetti qazaq eliniń kıeli qara shańyraǵynyń astyna jınap, yntymaǵy men birligi, yrysy men nesibesi jarasqan memleket bolyp qalyptasýymyzdyń negizi Elbasymyzdyń kóregendiligi men saıası alǵyrlyǵynyń, ıaǵnı Báıdibek babamyz aıtqandaı, kerýen basynyń myqty bolýynda.
Árıne, bitimgershilik ýájge qulaq aspaý kórgensizdik, teksizdik retinde baǵalanǵan. «Bitimshilikke toqtamaǵannan bereke izdeme» degen sóz osydan shyqqan. Sondyqtan da 2011 jyldyń 28 qańtarynda elimizde «Medıasııa týraly» zań qabyldandy. Atalǵan Zańǵa sáıkes Qazaqstanda daýlardy balamaly sheshýdiń jańa túri – medıasııa engizildi. Sebebi qazaq halqy úshin bitimgershilik – bılik aıtýdyń eń ozyq ónegesi. Elimizde «Medıasııa týraly» zańnyń qabyldanýy, ıaǵnı órkenıet kóshine bet túzegen batyl qadamdardyń jasalýy bizdiń qoǵamymyzda oń ózgeristerdiń júzege asyrylyp jatqandyǵynyń aıqyn kórinisi ekendigin aıǵaqtaıdy. Bul zań – qazaq halqynyń dástúrli bıler men ata-babalar taǵylymyn, ádet-ǵuryp tájirıbesin qalpyna keltirýge jasalǵan ıgi qadamdardyń biri. Keshegi babalarymyzdyń bitimgershilik zańy men búgingi medıasııa zańynyń arasynda úlken sabaqtastyq jatyr. Sondyqtan da Elbasy Nursultan Nazarbaev Sýdıalar odaǵynyń VI sezinde sot tártibimen qaralýǵa jatatyn daý-damaılardy azaıtý máselesine nazar aýdarýdy, sottan tys retteýdiń balamaly tetikterin, sonyń ishinde bitimgershilik jáne medıasııa prosedýralaryn engizýdi tapsyrǵan bolatyn. Prezıdentimizdiń syneskertpelerinen keıin medıasııa zańy men tatýlastyrý rásimderiniń mańyzdylyǵy men maqsaty elimizde qarqyndy túrde nasıhattalyp, iske asyp jatyr. Eń bastysy, medıasııa zańynyń qoldanys aıasy keńeıip, daýlardy sheshý kezinde taraptardy bitimge keltirýdiń berekeli joly qalyptasýda.
Osy oraıda atap ótetin qýanyshty jańalyqqa toqtalyp ótsem, búgingi kúni Shyǵys Qazaqstan oblysynda jergilikti aqsaqaldardan quralǵan kásibı emes medıatorlar ortasy qalyptasyp keledi. Quqyqtyq memlekettiń talaptaryna jaýap beretin zamanaýı otandyq sot júıesinde daýlardy beıbit túrde sheshýge yqpal etetin kásibı jáne kásibı emes medıatorlarǵa kez kelgen azamattyń júgine alatyny, ásirese Elbasymyzdyń «Medıasııa týraly» Zańdy qabyldap, ony damytý jolynda birshama naqty bastamalardy bastaýy quqyqtyq, zaıyrly memleket bolýymyzǵa, adamdardyń qadir-qasıetiniń saqtalýyna zor yqpal etip otyr. Sebebi azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de jeke nemese zańdy tulǵalardyń quqyqtyq qatynastaǵy daý-damaılaryn retteýde sotqa barmastan buryn jáne sottaǵy qaraý bastalǵan soń da medıasııa zańyna sáıkes tatýlastyrý rásimderin qoldanýǵa bolady.
Qoǵam bolǵan soń túrli máseleler, túrli túıtkilder oryn almaı turmaıdy. Ondaı máselelerdi saýatty, salıqaly, baıyppen sheshýdiń ońtaıly joly sot prosesterinde tatýlastyrý rásimderin keńirek qoldaný bolyp tabylady. Aıtalyq, partısıpatıvtik rásim zańdy jáne jeke tulǵalardyń azamattyq, eńbek, otbasylyq, basqa da quqyqtyq qatynastardan týyndaǵan azamattyq-quqyqtyq daýlarda qoldanylady. Bul kóptegen órkenıetti elderde sátti qoldanylýda. Osyndaı túrli balama tásilderdi tájirıbege engizý qoǵamnyń damýyna tyń serpin beredi. Medıasııanyń sheshimi sot sheshimimen birdeı ekenin halyq arasynda álde de utymdy túrde uǵyndyrǵan abzal dep esepteımiz.
Máselen, bıyl oblystyq ákimdikpen birlesip arnaıy medıasııa boıynsha oqý ortalyqtary men kabınetterdi óńirdegi qalalar men aýdandarda ashý týraly kelisimge keldik. Kelissóz qorytyndysy boıynsha oblystyq sottyń jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy ShQO hatshylyǵynyń bastamasymen oblystyq Dostyq úıinde Shyǵys Qazaqstan oblystyq soty, Qazaqstan halqy Assambleıasy ShQO hatshylyǵy, ShQO Ádilet departamenti, ShQO ishki ister departamenti, ShQO bilim basqarmasy jáne densaýlyq basqarmasy, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń advokattar kollegııasy, «Shańyraq» medıasııa ortalyqtary aralarynda tatýlastyrý sharalary boıynsha ózara áriptestik qyzmet jóninde memorandýmǵa qol qoıyldy.
Ony oryndaýda respýblıka boıynsha О́skemende oblystyq Dostyq úıinde eń alǵashqy «Medıasııa boıynsha oqý ortalyǵy» jáne «medıasııa kabıneti» ashyldy. Ataýly memorandýmda taraptar bolashaqta medıasııa ınstıtýtyn damytý sharalary boıynsha qajetti is-qımyldar jasaýy tıis ekendigin kórsetti. Bekitilgen kelisim negizinde oblystaǵy 14 Dostyq úıinde osyndaı ortalyqtar ashý týraly shart jasalyp, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń barlyq aýdan ortalyqtary men qalalarynda, tipti aýyldyq okrýgterinde medıasııa ortalyqtary men kabınetteri tolyq ashylyp, júıeli jumys atqarýda.
Aımaǵymyzdaǵy medıasııa kabınetteri men ortalyqtarynyń tıisti dárejede jumys isteýine tek memlekettik organdardyń ǵana emes, aýyl, aýdan, qala aqsaqaldarynyń, zııaly qaýym ókilderiniń belsendi atsalysýynyń, olardyń qoǵamdaǵy birlikti uıytýǵa úles qosýynyń mańyzy zor. Sondyqtan da oblys ortalyǵyndaǵy medıasııa ortalyǵynan keıin óńirlik medıasııa ortalyǵyn ashýdy Abaı babamyzdyń kindik qany tamǵan ólkeden bastadyq. Igilikti sharaǵa jergilikti turǵyndarmen qatar Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdıalary, óńirimizge, tipti elmizge belgili zııaly qaýym ókilderi Arap Espenbetov, Kenjesh Muqashuly syndy belgili azamattar arnaıy baryp aq batalarymen qoldaýlaryn bildirdi. Ataýly sharaǵa Abaı aýdanynyń ákimi Tursynǵazy Músápirbekov aýdan aqsaqaldary men aýyldyq okrýg ákimderin arnaıy jınap, bastamamyzdy damytýǵa atsalysyp, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp ıgilikti istiń qarqyn alýyna ózindik úles qosty. Abaı aýdanynda 2016 jyldyń eki aıynyń qorytyndysy boıynsha qaralǵan isterdiń 6 paıyzy tatýlastyrý rásiminde aıaqtalsa, aýdan aqsaqaldarynyń bul bastamaǵa belsendi atsalysýynyń arqasynda 2016 jyldyń 6 aıynyń qorytyndysynda qaralǵan isterdiń 22 paıyzdan astamy tatýlasý tártibinde aıaqtalýy úlken nátıje. Búgingi tańda ataýly bastamaǵa sáıkes barlyq aýdan ortalyqtary men eldi mekenderge Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdıalary men «Shańyraq» medıasııa ortalyǵynyń medıatorlary arnaıy issaparlarǵa baryp, úgit-nasıhat jumystarymen qatar tájirıbelik semınarlar men konferensııalar uıymdastyrýda. Mundaı ıgi bastamamyz áýeli zııaly qaýym ókilderi tarapynan jáne aqsaqaldar men aq jaýlyqty analardan qoldaý alyp, qarqyndy júzege asýda.
2016 jyldan bastap jańa Azamattyq-prosestik kodekstiń normalaryna sáıkes, endi qorǵaýshylar men sýdıa daýlasqan eki jaqty tatýlastyra alady. Búgingi kúni bul óte quptarlyq jaıt. Sebebi, 2016 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda osy atqarylǵan is-sharalar men oń ózgeristerdiń arqasynda medıasııa zańynyń qoldanys aıasy keńeıýde. Statıstıkalyq málimetterge kóz júgirtsek, Shyǵys Qazaqstan oblysy sottarynda 2014 jyly aıaqtalǵan isterdiń 2094-y medıatorlardyń qatysýymen qaralsa, al 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha barlyǵy aıaqtalǵan 107218 istiń 3577-i medıatordyń qatysýymen qaralǵan. Al bıylǵy jyly birinshi jartyjyldyqta qaralǵan 52259 istiń 4336-i (8,3%) tatýlasý rásimimen aıaqtalýy úlken jetistik dep bilemiz. Al tatýlastyrý rásimderimen qaralmaıtyn qylmystyq, azamattyq, ákimshilik isterdi jalpy kórsetkishterden azaıtsaq, ıaǵnı barlyǵy qaralǵan 52259 istiń 24270-i ǵana medıasııa tártibinde qaraýǵa jatatynyn eskersek, onda qaralǵan isterdiń 17,9 paıyzy tatýlastyrý rásimderimen qaralǵan degen kórsetkishke ıe bolamyz. Bul turǵyda, osy oblystaǵy sýdıalardyń joǵarydaǵy kórsetkishterdiń artýyna qosqan úlesi zor ekendigin atap ótkenimiz abzal. Sebebi sýdıalardyń daýly isti qaraýdy ádil ári tez, tatýlastyrý tártibinde kásibı tájirıbelerin qoldanyp ótkizýlerine azamattar dán rıza ekendikterin aıtý kerek. Munyń nátıjesinde aryzdar men shaǵymdar sany jyl saıyn azaıa túsedi.
Sonymen qatar, atap ótetin ózekti máselelerdiń biri – sot tóreliginiń sapaly júzege asyrylýy. Búgingi kúni sot júıesinde Memleket basshysynyń «100 naqty qadam» Ult Jospary baǵdarlamasyn iske asyrý aıasynda Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Qaırat Ábdirazaqulynyń basshylyǵymen júıeli jumystar júrgizilýde. Elimizde sottan ashyq, sottan jarııa birde-bir mekeme joq desem qatelespeımin. Halyqtyń sotqa degen kózqarasy jaqsardy. Degenmen, halyqtyń áli de sotqa úrke qaraıtyny da shyndyq. Desek te búgingi sot júıesinen keshegi sot júıesiniń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Sot – táýelsiz, sot – ádil, sot – halyqtyń tiregi. Táýelsiz elimiz satylap, san soqpaqtan ótip, búgingi kúnge jetken bolsa, egemen eldiń sot salasyn da túletken jyldar boıy jasalǵan jumys, izdenis, eńbek bolatyn. Osy kúnge deıin Qazaqstannyń sot salasy talaı jańashyl reformalardyń sheńberinde qalyptasyp, alǵa damydy. Zamanmen birge zańnyń ózgergenin halyq bilip te, kórip te júr. Sol kóregen kózder keshegi sot ǵımaraty men búgingi ǵımarattardyń, keshegi sýdıalarǵa jasalǵan múmkindik pen búgingi qazylarǵa jasalǵan ıgiliktiń aıyrmashylyǵy jer men kókteı ekenin biledi. Keshegi bılerdiń jolyn jalǵap júrgen sýdıalarǵa degen qurmet te joǵary, olarǵa qoıylatyn talap ta bıik. Memlekettik mekemeler arasynda jarııalylyq pen ashyqtyqtyń úlgisi bolyp otyrǵan sot júıesi osy ýaqytqa deıin qoldaýdan, Elbasynyń nazarynan tys qalǵan emes.
Egemendigimizdiń bir belgisi memlekettik tildiń óz deńgeıine kóterilý máselesi áli de kún tártibindegi máselelerdiń biri bolyp tur. Oblystaǵy barlyq memlekettik mekemeler men quqyq qorǵaý organdaryna, ekinshi deńgeıli bankter men mekemelerge memlekettik tildiń sot salasyndaǵy ara salmaǵyn ósirý maqsatynda is qaǵazdardy jáne aryz-shaǵymdardy memlekettik tilde joldaý týraly hattar jazyldy. Bul másele oblystyq sottyń alqa tóraǵalarymen, keńse basshysymen, aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottardyń tóraǵalarymen júıeli túrde qadaǵalanýda. Zańnama talaptaryn basshylyqqa ala otyryp, jalpy qaralǵan isterdiń memlekettik ara salmaǵy 2014 jyly – 12%, 2015 jyly – 14% bolsa, bıylǵy alty aıdyń qorytyndysy boıynsha bul kórsetkish 19 %-dy qurady.
Oblys sottarynda qujat aınalymyndaǵy memlekettik tildiń úles salmaǵy jyldan jylǵa artýda: shyǵys qujattardyń 97 paıyzy, ishki qujattardyń 92,4 paıyzy jáne barlyq qujat aınalymynyń 75,4 paıyzy memlekettik tilde júrgizilip, memlekettik tildiń mártebesin kóterý úshin qoldaǵy bar múmkindikti paıdalanýdamyz. Degenmen de myna bir máseleni de esten shyǵarmaǵanymyz abzal. Damyǵan otyz eldiń qataryna qurǵaq kórsetkishter, jalań qaǵıdalarmen ene almaımyz. Sebebi, ozǵan eldiń ekonomıkasy, áleýeti ǵana emes, mádenıeti men rýhanı qundylyqtarymen qatar zań ústemdikteri de berik bolýy shart. Sondyqtan da Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynan bastap Elbasy N.Á.Nazarbaev demokratııalyq memlekettiń joǵary standarttaryna laıyqty sot júıesin qurýdy alǵa qoıǵan bolatyn. Osy jyldar ishinde Qazaqstannyń sot júıesi reformalyq satylardan ótip, qazir álemdik standartqa tolyq sáıkes keletin sot júıesi qalyptasýda. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Jospary osynyń aıqyn aıǵaǵy.
Tuńǵysh Prezıdentimiz aıtqandaı: «Bereke basy – birlik». Endeshe birligimiz berik, bolashaǵymyz baıandy bolsyn. Halqymyzdyń úsh danasy, úsh kósemi, qasıetti babalarymyz – Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń arýaǵy qoldap júrsin demekpin.
Dosjan ÁMIROV,
Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy
Sońǵy jańalyqtar
Astanada Olımpıada chempıony Mıhaıl Shaıdorovty saltanatty túrde qarsy aldy
Elorda • Búgin, 02:45
Qoǵam • Keshe
2025 jyly 83 aýyl joıyldy: Eldimekenderdiń erteńgi taǵdyry qandaı?
Aımaqtar • Keshe
«Atyraý» fýtbol klýby satylymǵa shyǵaryldy
Fýtbol • Keshe
Moıynqum aýdanynda órt sóndirý bólimi ashyldy
Aımaqtar • Keshe
Mobıldi operatordy aýystyrý tártibi ózgeretin boldy
Qoǵam • Keshe
25 aqpanǵa deıin salyqtardy tólep úlgerińiz
Salyq • Keshe
«Real» bas bapkerge baılanysty sheshim qabyldady
Fýtbol • Keshe
Bıyl elimizde jarty mıllıonnan astam adamdy jumyspen qamtý josparlanǵan
Qazaqstan • Keshe
