Jaǵymsyz ıis, qolaısyz aýa

Odan qalaı arylýǵa bolady? Aqtóbe óńiriniń aýasy tabıǵı tunyq tap-taza dep eshkim de aıta almasy anyq. Munaıdan bó­linetin túrli zııandy zattardyń bar ekeni ras. Al oblys orta­lyǵyndaǵy aýa raıynyń kúr­deliligi jaıly jyl saıyn dabyl qaǵylyp júr. Onyń ústine ónerkásip kásiporyndarynyń qala mańyna jaqyn salynýy, eski kásiporyndardan shy­ǵa­tyn qaldyqtardyń zalal­syz­dan­dyrylýynyń kemshindigi bul máseleni budan góri de ýshyqtyryp barady. Aýanyń lastyǵyna qala­lyqtardan eń kóp aryz-shaǵym túsýi de sondyqtan. Osyny es­ker­gen oblys ákimi Berdibek Sa­par­baev Aqtóbe qalasynyń ekologııalyq ahýalymen tanysyp shyqty. Ol atmosferalyq aýa qabatyna zııandy qaldyqtar shyǵarýy múmkin nysandardy aralady, kemshilikterdi kózben kórip, kóńil jabyrqatatyndaı jaıttarǵa kýá boldy. О́ńir basshysy ónerkásiptik aýdandy, Rysqulov kóshesindegi jabdyqtalmaǵan aǵyn stansasy, turmystyq qatty qaldyqtar polıgonyn, Aqtóbe qalasynyń káriz tazartý qondyrǵylary men spırt óndirisi qaldyqtary tógiletin burynǵy et kombınatynyń býlaný alańyn kórdi. Sonymen qatar, oblys áki­mi ekologııalyq jaǵdaıy syn kótermeıtin Shanhaı aýda­nyn­da boldy. Turǵyndar aýaǵa jáne taza­lyqqa qatysty ózekti máselelerdi óńir basshysyna tikeleı jetkizdi, olardy kóbine jaǵymsyz ıis alańdatady. Aqtóbelikter oblys basshysyna ózekti máselelerge beıjaı qaramaıtyny úshin al­ǵys­taryn jaýdyryp, ózderin alań­datqan máselelerdiń taıaý ýaqytta ońtaıly sheshiletinine senim bildiredi. Ekologııasy nashar aýdandardy aralaǵan óńir basshysy Aqtóbe qalasyndaǵy atmosferalyq aýa jaǵdaıy máseleleri boıynsha ót­kizilgen kóshpeli keńeske qatysty. Keńesti ashqan oblys ákimi aýa lastanýynyń aqtóbelikter men jergilikti bılik úshin ózekti ekenin alǵa tarta otyryp, jaǵdaıdy jaq­­sartý maqsatynda utymdy shara­lardy qolǵa alý kerektigin jetkizdi. Kezdesip otyrǵan qıyn­dyq­­­tarǵa qaramastan, óńirde ekologııalyq ahýaldy jaqsartý úshin júıeli jumystar júr­gizilýde. 2015-2017 jyldardy qamtıtyn sharalar jospary ázirlengen. Bul maqsattarǵa bıyl 1,1 mlrd. teńge qarastyrylyp otyr. Kógal­dandyrý, káriz júıe­lerin qaıta salý jáne jóndeý, ónerkásiptik qaldyqtardy tazartatyn lokaldy júıeler ornatý jumystary kózdelýde, sonymen birge, aýdan ortalyqtarynda turmystyq qatty qaldyqtar polıgondary qurylysy josparlandy. Kólik aǵyndaryn basqarýdyń avtomattandyrylǵan júıesin jetildirý jáne avtokólikterdi su­ıytylǵan gazǵa aýystyrý bo­ıynsha sharalar qolǵa alyndy. Aıta keteıik, búginde bıýdjettik mekemelerdiń 850 kólikten tura­tyn avtoparki tolyǵymen gazben júredi. О́ńirdegi iri eldi mekenderdegi aǵyn sýlardy tazartý úshin jańa qondyrǵylardy qaıta salý máseleleri sheshimin tabady. 2016 jyly Aqtóbede 3 aǵyn sý stansasy qurylysy bastalady dep kútilýde. Onyń ekeýi jyl sońyna deıin qoldanysqa beriledi, sondaı-aq, ortalyqtandyrylǵan káriz júıesin keńeıtý múmkindigi qarastyrylady. Sonymen birge, keshendi tazartý qondyrǵylaryna túsetin aýyrtpalyqty azaıtý úshin óner­kásiptik kásiporyndarda lokaldy tazartý qondyrǵylarymen jabdyqtaý boıynsha sharalar qolǵa alynyp jatyr. Qyrkúıek aıynda Turǵyndar qalashyǵy aýdanynda quny 679,5 mln. teńge bolatyn káriz kollektoryn qaıta salý jumystary bastalady. Spırt óndirisiniń qaldyqtaryn joıý boıynsha tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirlenýde. Jalpy, jospardyń 16 bóli­miniń 13-i aýany tazartýǵa ba­ǵyt­talǵan. Osy maqsattarda Aq­tóbe qalasynyń aınalasynda «Jasyl beldeý» qalyptastyrý boıynsha jumystar qolǵa alynady. Aýqymdy joba boıynsha, 2 209,61 gektar alqapta Ba­tys Qazaqstannyń klımattyq erekshelikterine tózimdi 12 aǵash pen butaq túri ósiriledi dep jos­parlaǵan. 1278 gektar jerge tal egý úshin topyraq daıyndaldy. 3 satydan turatyn jumys 9 jyl kóleminde júzege asyrylady. Jobany júzege asyrý úshin bıýdjetten shamamen 2 mlrd. teńge jumsalady. О́ńir basshysy ekologııa sala­syndaǵy máseleler bir jylda emes, uzaq jyldar boıy jınalǵanyn, onymen bir sátte kúresýdiń múmkin emestigin jetkizdi. Alaıda alǵa qoıylǵan maqsattardy saýatty, júıeli ári jaýapkershilikpen qolǵa alsa, barlyǵy sheshiletinin atap ótti. Ekologııalyq máselelerdiń sheshimine az qarajat ketpeıtini ári iri qarjy ınstıtýttary tarapynan ınvestısııa tartýdyń oryndy ekeni aıtyldy. – Qazirde Aqtóbe qalasynyń ekologııasy men atmosferalyq aýa qabatynyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin barlyq múmkindik bar. Eko­logııa máselelerin sheshýge az qarajat bólinbeıdi. Eń bastysy, tapsyrmalardy ýaqtyly jáne sapaly oryndaý kerek, josparly jáne jaýaptylyqpen qolǵa alsa, barlyq másele sheshimin tabady, – dedi B.Saparbaev. Keńes barysynda oblys ákimi kásiporyn jetekshilerine, onyń ishinde aýany lastap jatqan spırt zaýyttarynyń, «Aqbulaq» AQ, «Aqtóbe Taza Qala» JShS basshylaryna birqatar eskertýler jasap, óndiristegi ekologııalyq jaýapkershilik deńgeıin arttyrýdy tapsyrdy. Ásirese, spırt zaýytynyń qaldyǵynan býlanyp shyǵatyn sasyq ıiske qalalyqtar kómilip otyr deýge bolady. Jel sol jaqtan soqsa sol mańdaǵy shaǵyn aýdandardyń turǵyn úıleri esik-terezelerin bitep, syrtqa shyǵýdan qalady. Shahardaǵy atmosferaǵa shy­ǵarylatyn zııandy zattardyń 70 paıyzy «AZHS» AQ, «Aqtóbe­ferroqorytpazaýyty» AQ «Jy­­lý-elektr ortalyǵy» AQ kásiporyndarynyń úlesine tıesili eken. Tıisti oryndarǵa shekteýli ruqsat etilgen normadan artyq zııan­dy zattar shyǵarsa aıyppuldy kóbeıtý qajettigi eskertildi. Keńes qorytyndysy boıynsha ekologııa zańnamalaryn buzǵandarǵa qatysty qatal sharalar qoldaný kerektigi aıtylyp, qorshaǵan ortany jaqsartýǵa baǵyttalǵan naqty tapsyrmalar berildi. Máselen, bir aıdyń ishinde turmystyq qatty qaldyqtar polıgonyn jónge keltirý tapsyryldy, óıtkeni, polıgonnyń qazirgi jaǵdaıy ınvestor tartýǵa múmkindik bermeıdi. Bir aı ýaqyt ishinde qalalyq káriz júıesine jeke assenızatorlyq kóliktermen las qaldyqtardy zańsyz tógý derekteri boıynsha tekserý jumystaryn qolǵa alý júkteldi.  Satybaldy SÁÝIRBAI, «Egemen Qazaqstan» Aqtóbe oblysy