Investısııalar – ıgilikti ister bastaýy

El ekonomıkasyn ilgeriletip, ón­diristik ınfraqurylymdy jaqsartýda, jańa tehnologııaly óndirister qurý­da, negizgi qorlardy jańǵyrtyp, kásip­oryndardy tehnıkalyq jaǵynan qaıta jaraqtandyrýda shetel ınvestısııalaryn tartýdyń mańyzy óte zor. Qazaqstanda bul mindet táýelsizdik alǵan jyldardan beri óz sheshimin taýyp keledi. Keıbir derekterge qaraǵanda, táýelsizdik jyldary ishinde elimizge 255 mıllıard dollar tikeleı shetel ınvestısııalary tartylǵan. Bıznes ahýaly neǵurlym qo­laıly elderdiń álemdik reıtınginde res­pýblıka 183 eldiń ishinde 47-shi oryn alady. Shetel ınvestısııalary úshin týǵyzylǵan qolaıly jaǵdaılardyń arqa­synda búginde Qazaqstanda jan basyna shaqqandaǵy ınvestısııalar shamamen 1,3 myń dollardy qurap, TMD elderi arasynda kósh bas­taýshylar sapynda tur. Elimizge ınves­tısııalar tartýda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq joǵary bedeliniń, sondaı-aq, eldegi saıası turaqtylyqtyń úlken ról atqarǵanyn da aıta ketý oryndy. Oǵan egemendiktiń eleń-alań shaǵynda kóptegen halyqaralyq kelisimderge Elbasynyń shetelderge resmı saparlary barysynda qol qoıylýynyń ózi-aq dálel bolady.

Keńes Odaǵynyń ydyraýy, sonyń nátıjesinde odaqtas respýblıkalar arasynda uzaq jyldar boıy qalyptasqan sharýashylyq baılanystardyń úzilýi saldarynan ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynyń basynda postkeńestik keńistikte óte aýyr ekonomıka­lyq ahýal qalyptasty. Sol ýaqyttardaǵy jaǵdaıdyń is júzinde qandaı bolǵanyn myna bir derekterden-aq aıqyn ańǵarýǵa bolady. Máselen, 1990 jyldyń 1-shi toqsanynda ǵana KSRO-da ınflıasııa 119 paıyzǵa jetti. Al 1991 jyly ulttyq tabys 13 paıyzǵa qul­dyra­dy. Dál osy jyly memlekettik bıýdjet tap­shy­lyǵy ishki jalpy ónimniń 20 paıyzyn quraǵan.

Qazaqstan táýelsizdigin alyp, derbes memleket bolýǵa betburys jasaǵan shaqtaǵy naqty ahýal dál osyndaı edi. Bul sııaqty «muramen» alysqa barýdyń múmkin emestigi aıtpasa da belgili jaǵdaıǵa aınaldy. Olaı bolsa, ne isteý kerek? Irgetasyn endi ǵana qa­laýǵa kirisken jas memlekettiń aldynda osyndaı saýal boı kóterdi. Ári-beri oılana kelgende, mundaı tuıyq­tan shyǵýdyń, sóıtip qımylsyz qalǵan ekono­mı­kaǵa jan bitirýdiń bir ǵana joly kózge uryp turdy, ol – shetelden tikeleı ınvestısııalar tartý bolatyn.

Ishki qarjylandyrý kózderiniń shekteýliligi jaǵdaıynda Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń el ekonomıkasyn belsendi túrde jańǵyrtý jáne reformalaý máseleleri jónindegi is-qımyldar baǵdarlamasy negizinde respýblıka ekonomıkasyna shetel kapıtalyn tartý aıryqsha mańyzǵa ıe boldy. Sóıtip, alǵa qoıylǵan ekonomıkalyq mindet­­terdi oryndaý maqsatynda óndiristik ınfra­­qury­lymdy jaqsartýǵa, jańa joǵary tehno­lo­gııaly óndirister qurýǵa, negizgi qorlardy jań­ǵyr­­tý­ǵa jáne eldiń birqatar kásiporyndaryn teh­nı­ka­lyq jaǵynan qaıta jaraqtandyrýǵa, joǵary bilik­ti mamandar men jumysshylar daıarlaýǵa, menedjment pen marketıngtiń ozyq jetistikterin engizýge, ishki rynokty otandyq óndiristiń sapaly taýarlarymen tolyqtyryp, sonymen birge, eksport kólemin ulǵaıtýǵa syrttan tartylǵan shetel ınves­tısııalaryn baǵyttaý qajettigi týyndady.

Naryqtyq qatynastardy qalyptastyrý úde­risinde Qazaqstanda ekonomıkany jedel jańǵyrtý úshin ishki qarjylar men resýrstar tapshylyǵy máselesi ǵana sheshilip qoıǵan joq, sol sııaqty, damýdyń jáne óziniń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn nyǵaıtýdyń jolyna jańa ǵana turǵan jas táýelsiz el shetel ınvestorlarynyń nazaryn aýdarý úshin qolaıly ınvestısııalyq klımat qurýǵa da muqtaj boldy. Investısııalyq klımat – ol naryqtyq reformalardyń pisip-jetilgendiginiń krıterııi, ol álemdik qoǵamdastyqtyń jekemenshik quqyǵynyń turaqtylyǵyna jáne bútindeı alǵan­da eldegi jaǵdaıǵa degen senimi. Osylaısha, 1996 jyly Qazaqstannyń halyqaralyq qarjy rynogyna shyǵýyn júzege asyrý maqsatynda júrgizilgen nesıelik-reıtıngtik tusaýkeser nátıjeleri boıynsha úsh jetekshi halyqaralyq agenttik alǵash ret elge joǵary halyqaralyq nesıelik reıtıng berdi.

Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetine shetel ınves­torlarynyń qyzmeti men olardyń múddelerine sáıkes keletin ınvestısııalyq klımat jasaý úshin qolaıly áleýmettik, qarjy-ekonomıkalyq jáne quqyqtyq rejim qalyptastyrý turǵysynda barlyq kúsh-jigerin salýǵa týra keldi. Aqyry, júrgizilgen tııa­naq­ty da qajyrly jumystardyń arqasynda búgin­de barlyq problemalar kezeń-kezeńmen sheshi­min taýyp, alǵa qoıylǵan mindetterge de birtindep qol jetkizilýde.

1994 jyldyń 24 jeltoqsanynda «Shetel ınves­tısııalary týraly» zań qabyldanyp kúshine endi. Ol shetel ınvestorlarynyń quqyqtyq rejimin aıqyndap, olardy júzege asyrýdyń formalary men shetel ınvestısııalaryn salý nysandaryn belgilep berdi. 1997 jyldyń 19 maýsymynda qabyldanǵan «Jeke kásipkerlik týraly» zańǵa sáıkes jumys isteıtin adamdar sany 50-den aspaıtyn jáne jyl ishindegi aktıvteriniń quny 60 myń AEK-ten aspaıtyn sheteldik uıymdar shaǵyn kásipkerlik sýbektileri bolyp tanyldy. Qazaqstan ekonomıkanyń basym sektorlaryna tikeleı shetel ınvestısııalaryn tartý boıynsha belsendi aqparattyq tanystyrý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. Osylaısha, 1997 jyly Almatyda «Qazaqstandyq ınvestısııalyq sammıt» atty alǵashqy forým ótkizilip, oǵan 17 elden 52 kompanııanyń jáne eki halyqaralyq uıymnyń basshylary men ókilderi qatysty. 1997 jyldyń qyrkúıeginde Londonda «Qazaqstanǵa ınvestısııa sala otyryp» atty halyqaralyq konferensııa tabysty ótti. Onyń basty maqsaty Qazaqstannyń jańa ınvestısııalyq múmkindikterine shetel ınves­torlarynyń nazaryn aýdarý bolyp tabyldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaevtyń AQSh-qa resmı sapary barysynda 1997 jyldyń qarashasynda amerıkalyq jáne trans­ulttyq eń iri kompanııalardyń qatysýymen «Qazaqstannyń saýda jáne ınvestısııalyq múmkin­dikteri jáne onyń geostrategııalyq mańyzy» atty konferensııa uıymdastyryldy.

Qazaqstanda jumys isteıtin ınvestorlarmen tikeleı únqatysýdy, sondaı-aq, ınvestısııalyq qyzmetke baılanysty problemaly máselelerdi shuǵyl túrde sheshýdi qamtamasyz etý maqsatynda Memleket basshysynyń 1998 jylǵy 30 maýsymdaǵy Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janynan Shetel ınvestorlary keńesi quryldy. Keńes konsýltatıvtik-keńesýshi organ bolyp tabylady. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti basshylyq jasaıdy. Bul keńestiń quramyna Premer-Mınıstr men onyń orynbasarlary, Mem­le­kettik hatshy, Syrtqy ister mınıstri, Ult­tyq bank tóraǵasy, Investısııalar jáne damý mı­nıstri, Qarjy mınıstri, Ulttyq ekonomıka mınıstri, Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń Investısııalar jónindegi komıtetiniń tóraǵasy, sondaı-aq, Qazaqstanda ınvestısııalyq qyzmetti júzege asyratyn jetekshi eýropalyq, azııalyq jáne amerıkalyq kompanııalardyń basshylary kiredi. Investısııalyq saıasat pen eldiń ekonomıkalyq damýynyń sheshýshi aspektileri boıynsha Prezıdent pen Úkimettiń qaraýyna nusqaýlyqtar men usynystar ázirleý keńestiń negizgi mindeti bolyp tabylady. Olardyń qatarynda Qazaqstan Respýblıkasy ınvestısııalyq saıasatynyń negizgi baǵyttaryn belgileý, Qazaqstanǵa ınvestısııa salǵan halyqaralyq kompanııalar ushyrasyp turatyn problemaly máselelerdi anyqtaý jolymen ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý, normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý, ekonomıkany ártaraptandyrý, ónerkásip sektoryn ındýstrııalandyrý, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin qolaıly ınvestısııalyq jáne quqyqtyq jaǵdaılar jasaý, Qazaqstan Respýblıkasy ekonomıkasyn álemdik ekonomıkalyq úderisterge odan ári ıntegrasııalaý, el ekonomıkasyna qosymsha shetel ınvestısııalaryn tartý strategııasy sııaqty máseleler bar.

Shetel ınvestorlary keńesiniń otyrysy jylyna 2 ret ótedi jáne olarda qaralatyn máseleler mindet­ti túrde jańaryp otyrady. Mysaly, keńestiń 2015 jyly ótken 28-inshi otyrysynyń negizgi taqyryby respýblıkada agrobıznesti damytý jaıyna arnaldy.

Búginde ózimiz baıqap otyrǵan kúrdeli syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaılarǵa, geosaıası syn-qater­lerge qaramastan, Qazaqstan ekonomıkanyń ósýi men ınvestorlar úshin tartymdylyq jaǵdaıyn qalyptastyrýdy odan ári jalǵastyrýda, dep atap kórsetti N.Nazarbaev Shetel ınvestorlary keńesiniń 28-inshi plenarlyq otyrysyn asha otyryp sóılegen sózinde. Sizderdiń kópshiligińiz Qazaqstanda burynnan beri jumys istep kelesizder, bizdiń elimizdi jaqsy bilesizder, biz óz tarapymyzdan sizderdiń ózara tıimdi yqpaldastyqqa degen kóńil-kúılerińizdi joǵary baǵalaımyz. Investısııalardyń arqasynda biz bilimge, tehnologııalarǵa, tájirıbege, resýrstarǵa qol jetkizýdemiz. Al olarsyz sapaly ártaraptandyrylǵan ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý múmkin emes.

Elbasy osy basqosýda odan ári Qazaqstannyń álemde aýmaǵy jaǵynan toǵyzynshy el ekenin aıta otyryp, aıryqsha aýylsharýashylyq resýrstaryna ıe ekenine nazar aýdardy. Geografııalyq turǵyda Qazaqstan dástúrli óńirlik rynoktarǵa, sondaı-aq, Qytaı men Úndistannyń jáne Taıaý Shyǵystyń jańa rynoktaryna qyzmet kórsetý úshin yńǵaıly ornalasqanyna da nazar aýdardy.

Syrttan tartylǵan shetel ınvestısııalarynyń kez kelgen memlekettiń ekonomıkasynda mańyzdy ról oınaıtyny eshqandaı dáleldeýdi qajet etpeıtin aqıqat. Sońǵy jıyrma jyldan astam ýaqyttan bergi kezeńde Qazaqstanǵa tartylǵan tikeleı shetel ınvestısııalary halyqaralyq saýdaǵa qaraǵanda áldeqaıda jyldam ósýde. Onyń ózi eldiń ınvestısııalyq ahýalyn jandandyrýǵa jaǵdaı jasap qana qoımaı, sonymen birge otandyq ekonomıkanyń damýyna da eleýli yqpalyn tıgizedi. Qazaqstan búginde Ortalyq Azııaǵa tartylǵan búkil shetel ınvestısııalarynyń tórtten úshin ıelenip otyr. Sondyqtan da elimiz bıznes júrgizýde Ortalyq Azııada eń ozyq el bolyp tabylady.

Osylaısha, Qazaqstan ekonomıkasy ınfraqury­lymynyń damymaǵandyǵyna jáne ınvestısııa salý úshin qajetti klımatty qamtamasyz etetin naryq júıesiniń kóptegen elementteriniń bolmaýy­na qaramastan táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary­nyń ózinde-aq (1991-1993 jj.) Qazaqstanǵa tikeleı shetel ınvestısııalary túrinde 1,271 mıl­­lıard AQSh dollary salyndy. 1994 jyly sheteldik kapıtaldyń qatysýymen Almaty temeki kombınaty jekeshelendirilip, ol «Fılıpp Morrıs» kompanııasynyń enshisine tıdi. Sol sııaqty, Almaty jáne Qaraǵandy margarın zaýyttary, Shymkent kondıter fabrıkasy jekeshelendirildi. Sonyń nátıjesinde portfeldik ınvestısııalar 1994 jyldyń ózinde 25 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Bútindeı alǵanda, Qazaqstan ekonomıkasyna salynǵan tikeleı shetel ınvestısııalary osy jyly 566,7 mıllıon AQSh dollaryna jetti. Odan keıingi jyldary shetel ınvestorlary satyp alǵan qazaqstandyq kásiporyndar sany artyp, soǵan sáıkes tıisinshe shetel ınvestısııalarynyń respýblıkaǵa aǵyny da ulǵaıa tústi. Máselen, tartylǵan shetel ınvestısııalarynyń kólemi 1995 jyly 677,1 mıllıon AQSh dollaryn qurasa, 1996 jyly ol kórsetkish 1,074 mıllıard AQSh dollaryna jetti. Qazaqstan Respýblıkasynyń negizgi kapıtalyndaǵy shetel ınvestorlarynyń úlesi 1994 jylǵy 1 paıyzdan 1997 jyly 20 paıyzǵa deıin artty.

Sonyń ózinde de ónerkásiptiń óńdeý, otyn, metallýrgııa salalaryna kelip jatqan ınvestısııalyq resýrstar el qajettiligin qanaǵattandyra alǵan joq, bul salalar úshin áli de ondaǵan mıllıard dollar shetel kapıtaly qajet bolatyn. Sol sııaqty, jeńil jáne tamaq ónerkásibi, agrarlyq sektor joǵary ınvestısııalarǵa muqtajdyq tanytty. 1998 jyly tartylǵan tikeleı shetel ınvestısııalarynda munaı-gaz salasy (64,9 paıyz) men energetıka kesheni (8,7 paıyz) kósh basynda turdy. Al donor elder ara­syn­da 1995-1997 jyldary Ulybrıtanııa, Ońtústik Koreıa, Japonııa jáne AQSh aldyńǵy oryndardy ıelen­di. Keıinirek, ıaǵnı 1998 jyldan bastap AQSh ınves­tı­sııalary (19,5 paıyz) ústemdikke ıe bola tústi.

Elde sheteldik kompanııalardyń qatysýymen ashylǵan birlesken kásiporyndar da basymdyqpen damı bastady. Aıtalyq, 1998 jyly Qazaqstanda sheteldikterdiń qatysýymen 1475 kásiporyn jumys istese, olardyń 60 paıyzǵa jýyǵy birlesken kásiporyndar túrinde boldy. Olardyń basym deni Túrkııa, Reseı, Qytaı, Germanııa, AQSh, Italııa, Ońtústik Koreıa, Ulybrıtanııa elderimen birlese otyryp uıymdastyryldy.

Sóz oraıynda Dúnıejúzilik bank sarapshylary­nyń Qazaqstandy bıznesti júrgizý sharttaryn jaq­sartý reformasynyń nátıjesi boıynsha neǵur­lym tabysty el retinde moıyndaǵanyn da aıta ketý qajet. Bıznes-klımaty neǵurlym qolaıly elderdiń álemdik reıtınginde Qazaqstan 183 eldiń ishinde 47-shi oryn alady.

Qazaqstan Respýblıkasynyń qolaıly ınves­tısııa­lyq ahýaly men bedeli ekonomıkaǵa sońǵy jıyr­ma jylda tartylǵan 210 mıllıard dollar­dan astam ınvestısııalar kólemimen de sıpat­talady. Bul týraly Qazaqstan Úkimetiniń basshy­sy Kárim Másimov óziniń The Diplomat basyly­mynda jarııalanǵan maqalasynda atap kórsetti. Qazaqstan uzaq jyldar boıyna óńirimizge shetel ınves­tısııalaryn tartýda basty el bolyp qalyp otyr. Sońǵy 20 jylda Qazaqstanǵa 210 mıllıard dollar­dan astam shetel ınvestısııalary tartyldy. Qa­zaqstan kórsetip otyrǵan senimdi ekonomıkalyq ósim el azamattarynyń turmysyn aıtarlyqtaı jaq­sartty, dep atap ótti Premer-Mınıstr joǵaryda atalǵan maqalada.

Búgingi kúni Qazaqstan jan basyna shaqqanda sheteldik ınvestısııalardy tartý kólemi boıyn­sha TMD elderi arasynda kósh bastaýshy elder qataryn­da. Ol shamamen 1,3 myń dollardy quraıdy. Al, Ulttyq banktiń derekteri boıynsha, 2005 jyl men 2016 jyldyń birinshi toqsany aralyǵynda el ekonomıkasyna quıylǵan tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 226,7 mıllıard dollarǵa jetken. Al, jalpy táýelsizdik jyldary ishinde 255 mıllıard dollar tikeleı shetel ınvestısııalary tartylǵan. Osy oraıda tek 2016 jyldyń 1-shi toqsany­nyń ózinde ǵana Qazaqstanǵa 4,3 mıllıard dollar qarjy kelgenin de aıta ketý kerek. Joǵary­da keltirilgen shetel ınvestısııalarynyń 63,8 paıyzy nemese 144,5 mıllıard dollary eldi ındýstrııalandyrý kezeńine tıesili bolyp otyr.

Eger osy kelgen tikeleı shetel ınvestısııalaryn salalar boıynsha jikter bolsaq, kásiptik, ǵylymı jáne tehnıkalyq qyzmetke 1,5 mıllıard dollar, ken óndirý ónerkásibi men karerler qazýǵa 1,2 mıllıard dollar, óńdeý ónerkásibine 509 mıllıon dollar tıesili bolady.

Sońǵy jyldary eksportqa baǵdarlanǵan birqatar shıkizat túrlerine ınvestısııalar aǵynynyń tómendegenine qaramastan, bylaıǵy basqa salalarǵa quıylǵan ınvestısııalar kóleminiń arta túskenin de aıta ketý qajet. Máselen, farmasııalyq ónimder men dári-dármek óndirisinde 82 paıyzǵa (2015 jylǵy I toqsandaǵy 6,6 mıllıon dollardyń ornyna 2016 jyldyń I toqsanynda 12 mıllıon dollar), kompıýter, elektrondy jáne optıkalyq ónimder shyǵarýda 40 paıyzǵa (2015 jyldyi I toqsanyndaǵy 10,6 mıllıon dollardyń ornyna 2016 jyldyń I toqsanynda 14,9 mıllıon dollar), mashına jáne jabdyqtar óndirisinde 2,9 paıyzǵa artqan.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, eldegi jaıly bıznes-ahýal, oǵan tartymdy is-sharalarmen qoldaý kórsetip otyrǵan qolaıly ınvestısııalyq zańnamalar, sondaı-aq, ekonomıkalyq jáne saıa­sı turaqtylyq Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyna yqpal etip otyrǵan negizgi fak­torlar bolyp tabylady.

Ekinshi faktor, ol – tabıǵı jáne mıneraldy resýrstardyń moldyǵy. Zertteýshilerdiń baǵalaý­lary boıynsha, Qazaqstan tabıǵı resýrstar qory boıynsha álemde altynshy oryn alady. Mendeleev kestesindegi 110 elementtiń 99-y Qazaqstannyń jer qoınaýynan tabylyp, onyń 70-i zerttelgen, al 60-y búgingi kúni naqty paıdalanylýda. Qazaqstan sınktiń, volfram men barıttiń barlanǵan qory boıynsha álemde birinshi oryn, kúmis, qorǵasyn, ýran men hromıttiń qory boıynsha – ekinshi, mys pen flıýorıtam boıynsha – úshinshi, molıbden boıynsha – tórtinshi, altyn boıynsha altynshy oryndy ıelenedi.

Úshinshi faktor, ol – eldiń geografııalyq qolaıly ornalasýy. Qazaqstan Eýrazııa qurlyǵynyń kindiginde ornalasqan, el aýmaǵy arqyly Azııa-Tynyq muhıty óńirin Taıaý jáne Orta Shyǵyspen, sondaı-aq, Eýropamen jalǵastyratyn negizgi transulttyq marshrýttar ótedi. BRIKS «tórttiginiń» úsh eli – Reseı, Qytaı jáne Úndistan Qazaqstanǵa jaqyn ornalasqan. Tutyný rynogynyń sany 170 mıllıon adam bolatyn Keden odaǵynyń qurylýy da ınvestorlar úshin jańa múmkindikter men Qazaqstan aýmaǵynda ınvestısııalyq jobalardy tıimdi ıgerý úshin tyń kókjıekter ashady.

Elimizde ınvestısııalarǵa qoldaý kórsetý máse­lesi barynsha jaqsy jolǵa qoıylǵan. Aıta ketý kerek, mundaı qoldaý otandyq ınvestorlarǵa da, sol sııaqty, sheteldik ınvestorlarǵa da birdeı kór­setiledi. Sonymen birge, Qazaqstanda zııatkerlik men­shikti qorǵaý úshin de barlyq qajetti zańnamalyq baza qalyptasqan.

Sońǵy jyldary Qazaqstanda salyq saıasaty salyq stavkalaryn tómendetý jaǵyna qaraı aıtarlyqtaı ózgeristerge ushyrady. Máselen, korporatıvtik tabys salyǵy 30-dan 20 paıyzǵa deıin, qosylǵan qun salyǵy 13-ten 12 paıyzǵa deıin tómendetildi. Munyń ózi osy salyq túriniń standartty stavkalary arasynda álemde eń tómengilerdiń biri bolyp tabylady. Sonymen birge, Qazaqstan Respýblıkasy aýmaǵynda ǵylymı-zertteýshilik jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardy engize otyryp, ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrǵan jaǵdaıda korporatıvtik tabys salyǵy boıynsha salyq salynatyn baza ony engizý shyǵyndarynyń 150 paıyzyna deıin tómendetiledi.

Onyń syrtynda respýblıkada elektr energııasyna tarıfter Eýropa elderine qaraǵanda 8 ese tómen, al temirjol tasymaldary baǵasynyń arzandyǵy eldi mekender aýmaǵynyń alystyǵyna baılanysty ınvestorlar shyǵyndarynyń bir bóliginiń ornyn toltyrýǵa múmkindik beredi. Sonymen birge, qosarly salyq salýdyń aldyn alý maqsatynda Salyq kodeksine qaraǵanda basymdyqqa ıe 44 halyqaralyq kelisimge qol qoıylǵanyn da eske sala ketken jón. Bútindeı alǵanda, salyqtyq júktemelerdi qysqartý jóninde joǵaryda keltirilgen sharalar kásiporyndardyń odan bosaǵan qarjylardy óz damýyna baǵyttaýyna molynan múmkindik týǵyzady.

2010 jyldan bastap Qazaqstanda údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń besjyldyq memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Búgingi tańda ol eldiń qysqa merzimdi kezeńge arnalǵan basty ekonomıkalyq qujaty bolyp tabylady. Jańa ındýstrııalandyrý saıasatynyń sheńberinde ınvestısııalar tartý isi el úshin sheshýshi mindetterdiń birine aınalyp otyr.

Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy júzege asy­ryla bastaǵan ýaqyttan beri óńdeý ónerkásibi salasyn ınvestısııalaý oń yrǵaqqa ıe bolýda. Sońǵy úsh jylda bul sektorǵa 6,6 mıllıard dollar ınvestısııa tartyldy. Onyń syrtynda sheteldik sarap­shylar búkil Qazaqstan ekonomıkasynyń jaqsy yrǵaqpen damyp kele jatqanyn atap kórsetý­de. Strategy partners sholýynda sarapshylar Qazaq­stannyń sońǵy 13 jylda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimdi eki ese arttyrǵanyna aıryqsha nazar aýdarǵan. Mundaı jetistikke álemde jekelegen elderdiń ǵana qol jetkizip otyrǵanyn aıta ketken artyq emes. Sol sııaqty ındýstrııalandyrý baǵdar­lamasyn júzege asyrý isi bastalǵan kezeńnen beri Qazaqstan men Germanııa arasynda jalpy somasy 6,5 mıllıard dollar bolatyn 93 ınvestısııalyq jáne saýda-servıstik kelisimderge qol qoıylýy da kóp jáıtti ańǵartsa kerek.

Investısııalar týraly aıtqanda áńgimeniń tek qar­jy resýrstary jóninde ǵana emes ekenin, sony­men birge jańa tehnologııalar, bilimder transferti, óndiristi jańartý jáne tehnologııalyq jańǵyrý máseleleriniń de aıryqsha ról atqaratynyn esten shyǵarmaǵan jón. Jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen qyzmettestik budan bylaıǵy jerde jer qoınaýy ınvestısııalarǵa, jańa tehnologııalar men qosylǵan quny joǵary ónimderge aıyrbastalady degen qaǵıdat boıynsha júrgizilmek. Onyń syrtynda, «Jer qoınaýyn paıdalaný týraly» zańnyń jańa redaksııasy jer qoınaýyn paıdalanýshy kompanııalardyń ózderiniń jıyntyq tabysynyń 1 paıyzdan kem emes bóligin ǴZTKJ-ǵa jáne kadrlar daıarlaýǵa mindetti túrde aýdarýy qajettigin qarastyrady. Sonymen qatar, taýarlar, jumystar men qyzmetter túrindegi jergilikti mazmundy ulǵaıtý saıasaty da óz turǵysynda jumys istep tur.

Indýstrııalandyrý baǵdarlamasy jumys isteı bastaǵan eki jarym jyl ishinde ǵana 443 ınvestısııalyq joba júzege asyryldy. Qazaqstan sheteldik ınvestorlarmen ekonomıkanyń shıkizattyq emes salasyna ınvestısııalar tartý máselesi boıynsha turaqty túrde kelissózder júrgizip keledi.

Bul oraıda eýropalyq ınvestorlar belsendiligi­niń joǵary ekenin aıta ketken lázim. Sońǵy ýaqyt­tary ońtústikkoreıalyq kompanııalar da ynty­maqtastyqqa orasan zor yqylas tanytýda. Máselen, «Hendaı» kompanııasy balamaly energııa salasyn­­daǵy jobalarǵa qyzyǵýshylyq bildirse, «POSKO» bolat balqytý ónerkásibine, al «Seýl Semıkondaktors» jaryq-dıodty shamdar óndirisine múddelilik tanytyp otyr.

Bútindeı alǵanda, osy jyldar ishinde Qazaqstan Túrkııada, Ońtústik Koreıada, Belorýssııada, Ýkraına­da, Fransııada, AQSh-ta, Belgııada, Fınlıandııada, Úndistanda jáne basqa da elderde 50-den astam bıznes-forýmdar ótkizdi. Olarda jalpy somasy shamamen 10 mıllıard dollar bolatyn 150-den astam yq­paldastyq týraly qujattarǵa qol qoıyldy.

Shetel ınvestısııalaryn tartýda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq bedeliniń orasan zor ról atqaratynyn da aıta ketý qajet. Kóptegen kelisimsharttarǵa Prezıdenttiń shetelderge saparlary kezinde nemese olardyń qorytyndysy boıynsha qol qoıylyp jatady.

Máselen, 2012 jyly Berlınde ótken Qazaqstan-Germanııa bıznes-forýmy N.Nazarbaevtyń osy elge resmı sapary sheńberinde júzege asty. Somasy 3 mıllıard eýrodan asatyn 49 ekijaqty ekonomıkalyq memorandýmdar men kelisimder – osynaý iskerlik is-sharanyń qorytyndysy, mine, osyndaı.

Ekonomıkalyq damýǵa resmı kómek sheńberinde Qazaqstan HVQ, HQDB, ADB, EQDB, IDB sııaqty kóp­­tegen halyqaralyq qarjy-ekonomıkalyq uıym­dar­men qarjylyq yqpaldastyqty damyta túsýde. Mysal úshin aıtar bolsaq, Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý bankiniń nesıeleri ımportty qarjylandyrýǵa, qala kóligin damytýǵa, munaı óner­kásibine tehnıkalyq kómek kórsetýge, qarjy sala­syna jáne áleýmettik qajettilikterge baǵyttalǵan. Al Azııa damý banki bólgen qarjy turaqtandyrý baǵdarlamasyna, qurylymdyq jańarýlar men aýylsharýashylyq óndirisin damytýǵa jumsalýda. Eýropa qaıta qurý jáne damý banki bergen zaımdar shaǵym jáne orta kásiporyndardy damytý jobalaryn qarjylandyrý úshin paıdalanylyp keledi.

Investorlardyń elimizde alańsyz jumys isteýine jaǵdaı jasaý eshqashan óz mánin joıǵan emes. Sońǵy bes jylda bıznes-ahýaldy jaqsartý jáne ınvestorlar úshin neǵurlym qolaıly jaǵdaılar jasaý jóninde belsendi jumystar júrgizýde.

Biz barlyq ınvestorlarmen qyzmettes bolýdy ózimizge baqyt sanaımyz jáne olar úshin qolaıly ári jaıly úıge aınalý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýǵa daıynbyz, dep atap ótti sol kez­degi Investısııalar jáne damý mınıstri Áset Iseke­shev ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda Asta­na ekonomıkalyq forýmy sheńberinde ótken Prezı­dent janyndaǵy Shetel ınvestorlary keńesiniń otyrysynda sóılegen sózinde. Ol Úkimettiń orta merzimdi perspektıvada Qazaqstandy búkil óńir úshin ınvestısııalyq habqa aınaldyrý maqsatyn alǵa qoıyp otyrǵanyn da atap kórsetti. Qazaqstannyń aınalasynda tez damyp kele jatqan úlken rynoktar bar. Sondyqtan bizdiń basty mindetimiz ár ınvestor kórshi rynoktarǵa baǵdar ustana otyryp Qazaqstanda óz bıznesin qurý úshin logıstıkany damytý bolyp tabylady, dedi osyǵan oraı mınıstr.

Qazaqstanda ınvestorlar úshin «bir tereze» qaǵıdatynyń engizilýin de olar úshin týǵyzylǵan qolaıly múmkindikterdiń qataryna jatqyzýǵa bolady. Eger ınvestor úshin «bir tereze» qaǵıdaty­nyń negizgi qyzmetine toqtalar bolsaq, ol ınves­tısııalyq múmkindikteri týraly jáne qoldanystaǵy memlekettik qyzmetter boıynsha qabyldaý jáne keńes berý, memlekettik qyzmetterdi alý úshin qajet­ti qujattardy daıyndaý jáne usynýda jár­demdesý, osy bapta kózdelgen tártippen memlekettik qyzmetkerdi daıyndaýda ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń basym ınvestısııalyq jo­basyn qoldaý, ınvestısııalyq basym jobalardy jú­zege asyratyn ınvestorlarǵa memlekettik qyzmet­­ter kór­setetin úderisti baqylaý maqsattaryn kózdeıdi.

Oıymyzdy qorytyndylaı kelgende Qazaqstanda búgingi tańda ıtalııalyq Eni, fransııalyq Total, anglııalyq British Gas, amerıkalyq Chevron, qytaılyq CNPC, reseılik Lýkoıl sııaqty iri-iri munaı kompanııa­larynyń jumys istep jatqanynan aıta ketken oryndy. Bulardyń qataryna ken óndirisimen aınalysatyn ERG, Arselor Mıttall sııaqty kompanııalardy da qosýǵa bolady. Al, eger shetel ınvestısııalaryna elimizde qandaı ǵımarattar boı kóterdi degenge keler bolsaq, bul oraıda birinshi kezekte Parlament úıin, Sultan Haziret meshiti men «Nur-Astana» meshitin, «Interkontınental» qonaqúıin ataýǵa bolady. Biz tek eń basty degenderin ǵana keltirip otyrmyz. Bolmasa bul tizimdi odan ári de soza berýge ábden bolady.

Jalpy, Qazaqstannyń elge tartylǵan shetel ınvestısııalaryn tıimdi paıdalanýy jáne osy baǵyttaǵy joǵary ınvestısııalyq belsendilik – ol eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna, jańa ǵy­lymı-tehnıkalyq negizde óndiristik áleýet­ti qa­lyp­tastyrýǵa, naryq ekonomıkasynyń tabys­ty ornyǵýy men damýyna, onyń qurylymdyq jańa­rý­lary­nyń júzege asýyna, sondaı-aq, álem­dik rynoktaǵy básekelestik pozısııalardy nyǵaı­týǵa, ózara tıimdi halyqaralyq ekonomıkalyq baı­la­­nys­tar ornatýǵa jaǵdaı jasaıtyn basym da ajyra­ǵysyz sharttar bolyp tabylady. Iаǵnı, res­pýb­lıka basshylyǵynyń elimizge tikeleı shetel ınves­tı­sııalaryn tartý turǵysyndaǵy keń aýqymdy jumystary bolashaqta da osy baǵytta júrgizile bermek.

Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»