Rıo-2016 saıystary men sańlaqtary týraly áleýmettik jeli ne deıdi?

Atlant muhıty aımalaǵan aıhoı qala Rıo-de-Janeıroda dúbiri bólek dodanyń kún ótken saıyn kórigi qyzyp keledi. Ǵalamat saıystyń ǵajaptary men kúntizbedegi jarystardyń kúndelikti nátıjelerin kózi qaraqty oqyrman qaýym órkenıettiń búgingi ıgiligi – ınternet arqyly sol zamatynda-aq kórip-bilip otyr. Televızııa men gazetter de tynym tappaı, qatarynan qalyp qoımaýdyń qamymen júr. Áıtse de, aqparat olımpıadasynda aınalaıyn tutynýshynyń tamyryn tap basqan áleýmettik jeliniń aıdarynan jel esip-aq tur. Sonymen, Brazılııaǵa barý baqyty buıyrmaǵan bizder bolsaq, «áleýmet ne dep jatyr?», dep áleýmettik jeliniń bizdiń áriptester kóp otyratyn bir butaǵy – Facebook áleminiń bir kúnine shama-sharqymyzsha sholý jasaǵandy jón kórdik. Bir eskerte ketetini, jelidegi jazbalardyń orfografıkalyq erekshelikteri sol kúıinde saqtaldy. Rıo-2016 Olımpıadasynyń alǵashqy kúni bizdiń dzıýdoshylarymyz jankúıerlerdi aıtyp-jetkizgisiz qýanyshqa bóledi. Munyń sońy ulan-asyr toıǵa aınalar ma edi, eger Eldos Smetovimiz altynnan alqa taqqanda. Átteń deımiz, synapsha sýsyp ketti-aý ýystan sol «sary temiri» qurǵyr! Bul týrasynda pavlodardyq sport jýrnalısi Esenbek Sanatuly feısbýktaǵy jeke paraqshasynda bylaı dep ókinish bildirdi: «Eldostyń osy joly altyn alatyn múmkindigi bar edi. Mundaı sátti qadam únemi bola bermeıdi ǵoı, átteń». Al ońtústikqazaqstandyq sport jýrnalısi Ǵabıt Saparbekov bolsa, FB betinde bylaı dep óleńdetip jazba qaldyrdy: Eldostiki uly is edi, Netken shymyr kúsh edi. Laqtyrsań da aspannan, Qolyn tirep túsedi. Qýanýda aýylyń, Álpeshteıdi nar ulyn. Jaqsylyq aǵam sekildi, Bir japyraq baýyrym. Júregiń netken túkti edi, Bilegiń netken mykty edi? Erliginen Eldostyń, Shyn qazaqty tanydym! Jalǵyz Ǵabıt emes, Eldostyń kúmis júldesine kúlli qazaqtyń qýanǵany ras. Mysaly, Chehııada turyp jatqan belgili jýrnalıst Ǵalym Boqash: «Shymyr Eldostyń arqasynda dzıýdoda «kúmisti qanaǵat tutatyn» dárejege jettik. Bárekeldi, balýanym!», dep FB-daǵy paraqshasy arqyly qýanyshyn jetkizdi. Sondaı-aq, ol: «Jaraısyń, Otgonseseg! Áıel balýandardyń básekesin kórý bir keremet, jeńilgen de jylaıdy, jeńgen de jylaıdy. Bir-birine qurmeti de erekshe», dep qola júldeger bolǵan dzıýdoshy qyz Otgonseseg Galbadrahtyń atyna da madaq sózder jazdy. Sport jýrnalısterinen Qazaqstan Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Janarbek Áshimjan da qalysa qoımady. Jeli qoldanýshy jazýshy óz paraqshasynda mynadaı jazba qaldyrdy: «Bárekeldi! Gúlbaný-Galbadrax qorjynymyzǵa alǵashqy qola medaldy saldy! Altynǵa sál ǵana qalyp edi-aý, japon qyzy joldy qıyp ketti... Dátke qýat. Qutty bolsyn! Kýbanyń qara marjanyn taza ıponǵa tastap ketken qaryndasymyz kúlli qazaqtyń abyroıyn asqaqtatyp turyp, monǵoldardyń ózegin órtep ketti. Galbadraxtyń baǵyn baılap kelgen qandasy, monǵol qyzy qolaǵa da ıe bola almady. Jartylaı fınalda ázerbaıjan jigitin vazarımen jeńgen Eldos sálden soń aqtyq synǵa reseılik Beslanmen kilemge shyǵady. Alla jar bolǵaı! Olımpıada bastalmaı jatyp bylǵary qolǵabyn sheshýge týra kelgen Berik Ábdiraxmanov kókdónen-kóńildiń aıaǵyna jem túsirip, aqtyq márege jaqyndaǵanda shaıtanarbasy shaban tartqan Andreı júıke talshyqty bir taldap sýyryp edi... Dzıýdoshylar Rıo kilemin qýyryp jatyr. Táýba!». Qazaq eliniń qorjynyna Rıodaǵy tuńǵysh medaldi salǵan dzıýdoshy qyzymyz Otgonseseg Galbadrahty maqtaǵandar da, onyń túp-tuqııanyn qazbalaǵandar da, tipti maǵynasyz birdeńelerdi aıtyp, mońǵol qyzyn keketip, muqatpaq bolǵandar da tabyldy. Bireýler oǵan «Gúlbaný» dep at qoıyp, aıdar taqsa, endi bireýler tegin tergep, «Badyraqtyń qyzy» dep jatty. Osylardyń bárine joǵaryda biz aıtqan pavlodardyq Esenbek Sanatuly óziniń FB paraqshasynda myqtap turyp toıtarys berdi: «Gúlbaný» dep sandyraqtaǵandy qoıyńdar! Otgon degen «kenje» degen maǵyna beredi. Al, seseg – gúl, ıaǵnı Kenjegúl. Qazaq jigitteri jar eter bolsa, qyzdyń atyn solaı ózgertýge bolady»... Osy oraıda feısbýk belsendileriniń biri Nurbolat Álmenovtiń myna jazbasy bir kebisti bir kebiske kıgizip otyratyn qazekemderge oı saldy degen úmittemiz. «Memlekettiń sportty damytý saıasatyn synaýǵa, pikir aıtýǵa bolady. Demokratııalyq qoǵamda ómir súrip jatyrmyz degendeı. Biraq, sportshylardyń shyqqan tegin, násilin, dinı nanym-senimin kúlki qylyp, aty-jóninin ájýalaý – nadandyq, saýatsyzdyq, naısaptyq. Sportta «no to racism!» degen uran bar. Bizge eshkim ondaı quqyq bergen joq. Olardyń esiminiń qazaqsha maǵynasyna da bas aýyrtpalyq. Atymyzdy ana tilimizde durys jazyp alaıyq!», dep jazdy Nurbolat. Olımpıada synynda «á» degennen-aq sátsizdikke ushyraǵan bylǵary qolǵap sheberi Berik Ábdirahmanov pen dzıýdoshy Jansaı Smaǵulov ta jelide óz «sybaǵalaryn» aldy. Alǵashqy jekpe-jeginde amerıkalyq jas boksshydan ońbaı utylǵan Ábdirahmanov týrasynda jumyssyz júrgen sport jýrnalısi Dıas Ahmet-Shárip: «Esesine 30 jasynda Rıony kórip qaldy», dep mysqyldady. Al «Sport» aptalyǵynyń bas redaktory Dúráli Dúısebaı dzıýdoshy Smaǵulovty bylaısha synǵa aldy: «Baýyrymyzdyń kózinen ot kórmedik. Olımpıada – sportshy ómirindegi eń iri jarys. Ol jarysqa bardyń ba, ózińdi qydyrýǵa barǵan týrıst retinde sezinbeı, baryńdy sal. Utylmaıtyn adam joq, bul – sport. Biraq utylsań da janyp baryp utyl». Serkesiniń múıizi qaǵylǵan soń aýyr atletterimizdiń jaǵdaıy aýyrlaı tústi. Muny ziltemirshilerdiń Rıodaǵy alǵashqy aıaq alystarynan ańǵaryp otyrmyz. Margarıta Elıseeva men Qytaıdan qalap aldyrǵan Arlı Chonteı júldeden quralaqan qaldy. Bul sátsizdikter áleýmettik jelide kádimgideı kıiz úıdi qulatardaı quıyn týdyrdy. Máselen, «Qazaq sporty» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Tóleýbek Qadyrmolla bylaı dep qatty aıtty: «Medal alýǵa sál ǵana jetpeı qaldy...», «Tórtinshi oryn aldy», dep tym jumsarta berýdiń qajeti qansha? Nátıjesine nege qaramaımyz? Qola medal alǵan taılandtyq aýyr atlet 289 kılony baǵyndyrdy. Bizdiń sorly 278 kılony ǵana kóterdi. Baqandaı 11 kılo aıyrmashyq. 11 kılo!!!». Al Ulttyq shtattyq komandalar jáne sport rezervi dıreksııasynyń baspasóz hatshysy Ardaq Toǵymov ziltemirshiniń osydan tórt jyl buryn Anglııaǵa «qydyryp» barǵanyn eske saldy. «Esimde, Olımpıada-2012 kezinde ony da Londonǵa alyp bardy. Týrıst retinde. Ol jarysqa múldem qatysqan joq», dep jazdy óziniń paraqshasynda A.Toǵymov. Áleýmettik jelidegi jazbalardy qarap otyrsań, keshe ǵana kúlli álem tańdaı qaqqan taktık, aýyr atletıka quramasynyń bas bapkeri Alekseı Nıdiń de basyna bult úıirile bastady ma dep qalasyń. Máselen, sport jýrnalısi Raýan Oqas óziniń paraqshasynda: «Qandaı nátıjemen oralsa da, Alekseı Gennadııuly Nıdiń otstavkasyn talap etýimiz kerek. Qytaılyqqa quıylǵan aqsha aqtalmady. Ýaqyty keldi ketýge», dep jazdy. Belgili saıasattanýshy Aıdos Sarym bolsa, qaharyna minip, Nıdiń shańyn qaǵyp alýǵa shaqyrdy. «Ər nərseniń suraýy bolady shynymen. Mysaly, Rıodaǵy Olımpıadadan keıin tek legıonerlerge úmit artqan sportpen qoshtasý kerek bolady. О́z sportshyńdy ósirmeı, ózindik mektep ashpaı, dəstúr qalamaı ushpaqqa jetpeımiz. Jahandanýdyń da shegi bolady. Nı sııaqty trenerge men tipti qylmystyq is qozǵar edim, tipti paıǵambardyń úmbeti bolsa da. Qanshama aqshany jelge shashyp jatyr. Qanshama kelimsekke kókbaıraqty tólqujat jasatty. Dopıng degeni taǵy bar. Dopıngsiz komandasy shashylyp qaldy», dep shamyrqana jazdy ol jelide. Sóıtken Nıdiń telefonyna WhatsApp messendjeri arqyly Zúlfııa Chınshanlodan mynadaı jazba kelipti. Muny da feısbýkten oqyp bildik. «Meniń salmaǵymda óner kórsetkenderdi kórdińiz be? Tokıoda men solardyń bárin aıyramyn!», deıtin kórinedi basy daýdan arylmaı jatqan kekildi «qyzymyz»... Áleýmettik jelide sáýegeılik tanytyp, boljam aıtýshylar da az emes. Solardyń biri – sport jýrnalısi Bek Tóleýov. «Bokstan Olımpıada oıyndarynyń jerebesi tartyldy. Meniń boljamym bylaı: Eleýsinov chempıon. Jerebe yńǵaıly etilip jasaldy. Chempıon Rabı men Zamkovoı ekinshi setkada. Álimxanuly, Levıt, Nııazymbetov júldeger bolady. Dychkoǵa Medjıdov qarsylas atanypty. Sondyqtan bos qalady dep oılaımyn. Obshym, Danııarǵa qoı berińizder 3,55 koef», deıdi «jaýyrynshy» jýrnalıst. Taǵy bir sport jýrnalısi Álı Bıtóre áriptesinen asyp tústi. «Qoryta aıtqanda, Qazaqstan quramasy bokstan 2 altyn, 2 kúmis jáne 1 qola alýy múmkin. Árıne, bul – meniń boljamym. Anyǵyn birinshi Alla, sosyn AIBA basshylyǵy biledi. Qyzdar boksy týraly aıta almaımyn», dep batyl túrde joramal jasady batyryń feısbýkte. Reti kelip turǵan soń osy jerde aıta ketken jón sııaqty. Búgingi kúnde «Biz London-2012 Olımpıadasyndaǵy tabysty qaıtalaı alamyz ba, deńgeıine jete alamyz ba?» degen suraqqa jaýap izdeýshiler kóbeıip tur. Shyntýaıtyna kelgende, ol tabys pen deńgeıdiń órship turǵan daýdan keıingi ólshemi qandaı bolmaq? Saıypqyran sportshylarymyz alǵan jeti altynnyń tórteýiniń túp-tórkinine qazirgi ýaqytta sporttyq qaýymdastyq kúmánmen qarap otyr. Sonda bul shytyrmannyń jaýabyn kim aıtady? Dári iship, dara shyǵyp, endi kelip, dúıim jurtty aldaǵan ba, degen dúdámalǵa urynǵandardyń aldaǵy taǵdyry qandaı bolmaq? Mine, osy suraqtar qazir ekiniń birin mazalaıdy jáne de ol kún tártibinde óte ótkir tur. Rıo Olımpıadasynan keıin bul másele rettelip, óziniń quqyqtyq turǵydaǵy baǵasyn alýy kerek dep oılaımyz. Nesin aıtasyz, búginde Olımpıada taqyryby qyzyqqa hám hıtqa aınalyp-aq tur. Erinbegen post jazyp, pikir bildirip jatyr. Arasynda ezý tartqyzatyndary da joq emes. Mysaly jeli qoldanýshy Móldir Erkinqyzy FB-daǵy paraqshasyna: «Olımpıadany eskerip, jumys ýaqytyn saǵat, tym quryǵanda, 10-da bastalatyndaı etý kerek qoı. Úkimet qaıda qarap otyr?», dep jazypty. Quı sen, quı senbeńiz, qazirgi tańda áleýmettik jeli býyrqanǵan tirligimizdiń naǵyz barometrine aınaldy. Tasada otyryp, tarpa bas salýdan  taıynbaıtyn tasyrlyǵy da bar mundaı alapat kúshpen sanaspasqa taǵy bolmaıdy. Gazetterde jazyla bermeıtin, televızııada kózge túse bermeıtin tompaqtaý taqyryptar tóńiregindegi birqaqpaılarǵa kelgende áleýmettik jeli, ásirese, Facebook qamshy saldyrmaıdy-aq. Bir qýanarlyǵy, otandyq jeli qoldanýshylar, onyń ishinde sport taqyrybyna qalam terbep júrgen áriptes aǵaıyn bul salada kóshten qala qoıǵan joq. Sondyqtan tórtjyldyqtyń tóre jarysyn sóz etkende, áleýmettik jelide aıtylǵan ótkir syn, qundy pikir jáne suńǵyla saraptamalardy kózge ilmeý – búgingi kún shyndyǵy turǵysynan kelgende baryp turǵan kórsoqyrlyq bolar edi. Qaırat ÁBILDINOV