Bıznes biliktilikpen bıikteıdi

Qazaqstan táýelsizdigimen birge túlep, Semeı óńirinde qanatyn keń jaıǵan kásiporynnyń biri – «Sáýle» JShS. 1990 jyldardyń basyndaǵy qoǵamdyq formasııa kúrt ózgerip, kópshilik oń-solyn aıyra almaı qalǵan, «óz kúnińdi óziń kórdiń» mezgili edi. Naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵan sátte ujym jetekshilerine jumysty jańasha uıymdastyryp, tyńnan jol salýǵa týra keldi. «Sáýle» JShS bas  dırektory Tóleýǵazy Imanǵalıev te zaman engizgen kásipkerlik tizgindi qolǵa alǵan eken. Biz osynaý kásipker azamatty Qurylysshylar merekesi qarsańynda áńgimege tartqandy jón kórdik. – Tóleýǵazy Seıitqazyuly, áńgimeni aldymen kásipkerlik jolyńyzdyń qalaı qalyptasqa­nynan bastasańyz degim keledi? – 1990 jyldyń basynda aýdan, keńsharlardan birtindep kúsh kete bastady. Tehnıka, mal qunsyz­dana tústi. Bizdiń elektrmen jab­dy­qtaý qyzmetimizge suranys tómen­dep, aqyrynda jumyssyzdyq beleń aldy. Qolynan kelgender Qy­taı­­dyń ónimderin ákep satýmen shu­ǵyl­dandy. О́z betinshe jumys iste­gen­derdi qazir ǵoı «bıznesmen», «kásipker» dep áspettep júrgeni­miz. Áıtpese, bizderdiń ol kezdegi ataýymyz «kommersant», kerek deseńiz «alypsatar» bolatyn. Eshkimde eshkimniń jumysy joq, árkim qolynan kelgen tirli­gin jasaı bastady. Maǵan da bir sharýanyń jalyna jarmasý kerek, ne isteımin? Osy kezde meniń óndiris salasynan alǵan tájirıbem kóp kómektesti. Qalaıda ónim óndirýdiń jolyn izdeý kerektigin túsindim. Ol úshin aldymen biraz qarajat kerek. Sol sátte aqsha elde de, mende de joq. Aldyńǵy ju­mys­tary­myz­dan qalǵan elektr kabel­derin aq­sha­ǵa aınaldyrmaqqa áreket jasap, sonaý Shymkentke deıin bar­dyq. Aqyry ótkizdim, onyń ózin­de taýar­ǵa 5 tonnalyq konteıner­men baryp bir vagon dúnıe alyp qaıt­­tym. Kıim-keshek, ydys-aıaq, sa­byn, t.b. zattar. Aqsha jasaımyz dep ákel­gen álgi dúnıelerimizdiń kóbi sońynda malǵa aınalyp ketti. So­dan káýap satýǵa táýekel ja­sap, bazar mańynda 12 jerden káýap núk­tesin ashtym. Qoıdyń sol kez­degi quny 300-400 teńge, káýap­qa aı­nal­ǵanda 1000 teńgege deıin barady. – Bul sonda sizdiń shaǵyn kásip­­kerlikke biryńǵaı betbur­ǵan kezińiz ǵoı? –  Jalpy alǵanda, 1994-1997 jyl­darda aqsha negizinen azyq-túli­kte ǵana boldy. Qurylys ta, óndi­rister de toqtaı bastaǵan. Tamaq ónimderinen basqa eshteńege sura­nys joq. Sol sebepti, qol­ǵa biraz qarajat jınalǵan soń makaron, maı, shujyq sehtaryn ashýǵa bel býdym. Olardyń basyn biriktirý úshin arnaıy jer alyp, baza saldym. Minip júrgen qara «Volgamdy» «rojkı» shyǵaratyn qondyrǵyǵa aıyrbastap jiberdim. Basynan birge júrgen 6 adam «rojkı» shyǵa­rýǵa kiristik. Táýligine 150 kıllodaı óndiremiz. О́z qolymyzben shyǵarǵan alǵashqy ónimdi kózimiz kórgendegi qýanyshty sezim áli kún­ge deıin ystyq. Eńbegimizge qaraı bizdiń shaǵyn kásibimiz júre bastady. Sehty keńeı­tip, taǵy eki qondyrǵy ákep or­nat­tyq. Odan keıin kúnbaǵys maıy men shujyq sehtaryn ashtyq. Ol kezde ondaı qondyrǵylardy taba qoıý qıyn. О́nimniń óndiristik qunyn azaıtpaq úshin  kúnbaǵys egip te kórdik. О́nimderimiz jaman bolǵan joq. Bári de qara­paıym úlgide shyǵarylyp jatqan­dyqtan syrtqy kórinisi onsha bolmasa da, dámi men sapasy jaǵynan óte joǵary boldy. О́ıtkeni, shıkizatymyz eshqandaı qospasyz biryńǵaı taza jergilikti ónimderden edi. – Ár ýaqyttyń óz qıyndyǵy bolady degendeı, mekemeńizdiń kezdeı­soq kedergilerge tap kelgen kezi boldy ma? – Qazir eske alyp otyrsam, ol da bir qıyny men qyzyǵy aralas ýaqyt bolypty. Bilsem, úırensem, meńgersem degen yntanyń basym­dyǵy­nyń arqasynda talaı tyǵy­ryqtan shyǵyp ketippiz. Buryn ónim shyǵaryp kórmegenbiz, basynda bárin ózimizshe mólsherlep, «qol tehnologııasymen» júrgizdik. Sehtarymyz turaqty istep, ónim ús­ti-ústine ulǵaıa bastady. Aýyl sharýa­shylyǵy salasy da birtin­­dep áldenip bizdiń burynǵy qyz­me­ti­mizge suranys túse bastady. Myna jaqta shaǵyn óndirisimiz, kelesi jaqta elektrmontajymyz bar, qorjynymyzdyń eki basy da tolysa tústi. – Sizdiń kompanııańyzdy jurt kóbinese qurylys mekemesi retinde biledi. «Sáýle» sáýletti qurylysty qaı jyldan bastap meńgerdi? –  Naryqtyq ekonomıkaǵa bizdiń elden buryn ótkenderdiń tarıhyna qarasań, kóptegen kásiporyndar ýa­qyt aǵymyna ıkemdelý tásilin us­tanǵan. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń da alǵashqy kúnnen aı­typ kele jatqan tapsyrma­sy­­nyń biri – shaǵyn jáne orta kásip­ker­­likti jan-jaqty damytý. Bul sal­a­nyń bir ereksheligi ekono­mı­­ka­lyq daǵ­darystar bola qal­ǵan jaǵ­­daıda qat­ty kúızeliske urynbaıdy. Bizdiń mekemeniń qurylys salasyndaǵy alǵashqy qadamy Ertis ústinen salynatyn jańa kópir qurylysyna oraı bastaldy. Aldymen, alyp qurylysqa baılanysty súriletin úılerdiń turǵyndaryn ornalastyratyn páterler salynýy kerek eken. Soǵan qatysty jarııalanǵan tenderge qatystyp, jeńimpaz atandyq. Un-quramajem kombınaty janyndaǵy 5 qabatty turǵyn úı qurylysyn (28 mln. teńgelik) júrgizetin boldyq. Qurylyspen shuǵyldanatyn mekemege qoıatyn talaptar az emes bo­lyp shyqty. Sonyń bastysy tehnı­ka­lyq múmkindigi men arnaıy baza bolýy qajet eken. Údeden shyǵý úshin burynǵy «Semagroprom» meke­me­siniń «ÝMS» dep atalatyn baza­syn 50 myń AQSh dollaryna satyp aldym. Aıtpaqshy, onyń aldynda Uly Abaı­dyń 150 jyldyǵynda Jıde­baı­da salynǵan keseneni jaryq­tan­dyrý jumysy bizge buıyrdy. Sol kezde elektr-montaj qyzmetin bir­jaq­ty damytyp ketý qıyn ekenin ań­ǵar­dym da, qurylys sharýashy­lyǵy­na qosa mán berýge bekindim. So­dan bergi aralyqta qurylys­tyń bar­lyq túrine jáne basqa da komm­ýnal­dyq qyzmet túrlerine qatystyq. Oblys aýmaǵynda 2 mek­tep, 2 ambýlatorııany jańadan tur­ǵyzsaq, 100 den astam mektep pen 70-teı ambýlatorıaǵa kúr­deli jóndeý júrgizip, 6 fýtbol alańyn salyppyz. 12 aýyl­dyq jerdiń elektr jeli­lerin tarttyq. Aqtoǵaı – Zyrıan ara­ly­ǵyn­daǵy razezder ǵıma­ratyn jóndeýden ótkizdik. Abaı, Kýrchatov, Besqaraı aýdandarynda qos páterli úıler men monsha salyp berdik. Semeı qalasynda 5 jáne 9 qabatty 4 ǵımarattyń tolyq qurylysyn júrgizdik. Keı jyldary kóshe­ler­di abattandyrýmen de aına­lys­tyq. «Sáýle» kompanııasy 1997 jyldardan bastap,  jylyna 10-15 tender utyp, sonyń bárin ýaqytynda oryndaıtyndaı múmkindikke ıe boldy. – Soǵan qaraǵanda «Sáýle­niń» qurylys salasyn­daǵy baǵyn­dyrǵan bıikteri aýyz toltyryp aıtarlyqtaı bolsa kerek? –  2000 jyldardan soń shaǵyn kásipkerlikten orta kásip­­ker­likke aýysa bastadyq. «Sáýleniń» eń qarqyndy ári óz múmkindigin tolyq kórsetken kezeńi 2004-2008 jyldardyń aralyǵy dep esepteımin. Jańaǵy jyldarda alǵa qoıǵan maq­sat­tarymdy tolyq ıgerip, jazǵy maý­symda 200-deı adamdy eńbek­pen qamtydyq. Oblystyń, qalanyń úzdik kásipkeri, úzdik salyq tóleýshisi degen resmı marapattardy al­ǵash­­qylardyń biri bolyp en­shiledik.  2008 jyly oblys boıynsha «Qurylys salasyn­daǵy úzdik kásipker» nomınasııasyna belgi­lengen 1 000 000 teńgelik syılyq «Sáýleniń» qan­jyǵasyna baılandy. 2006 jyly Máskeýde ót­ken TMD kólemindegi baıqaý­dyń «Ekonomıkanyń úzdik kósh­bas­shysy» atandyq. Sonymen birge, 2004 jyly Shveısarııa joǵary bıznes jáne basqarý ıns­­tıtýtynyń saraptaý keńe­siniń sheshimi boıynsha Altyn medal ıegeri boldyq.  2014 jyly elimizdiń О́ńirlik damý mı­nıstr­ligi tarapynan «Qazaqstannyń qurmetti qurylysshy» tósbel­gisimen marapattaldym. –  Tóleýǵazy Seıitqazyuly, jalpy alǵanda kásipkerlikke mem­­leket tarapynan jasalyp otyr­ǵan qoldaýlar az emes. Sol múm­­kindikterdi bıznesmender tolyq paıdalana alyp júr me, ál­de memleket qarajatyna qol jet­kizý­diń qıyndyqtary kóp pe? – Elbasy Nursultan Nazar­baev Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynda-aq shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdy qolǵa alyp, «Aldymen – ekonomıka, sodan soń – saıasat» ıdeıasyn usyndy. El ekonomıkasyn kóterýdegi shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń ornyn jyl saıynǵy Joldaýynda arnaıy atap, Úkimetke naqty tapsyrmalar berip keledi. Sonyń negizinde qanshama memlekettik baǵdarlamalar, bıznesti qoldaý ortalyqtary, Damý qory paıda bolyp, Ulttyq kásipkerler palatasy qurylǵany belgili. Meniń túsinigimde, memleket ká­sip­kerlikti damytýdyń tetikterin áli de qarastyra túsetin bolady. О́ıtkeni, kásipkerge tabys tabýshy ǵana emes, jumys berýshi, adamdardy eńbekpen qamtýshy retinde qaraý ýaqytpen birge beleń ala túsýde. Kásipkerler ózin de, ózgeni de asyraýshy top. Osy top qoǵamda basymdyq alǵan saıyn eldiń áleýeti arta túsedi. Memlekettiń júrgizip otyrǵan saıasatyn osy turǵydan qabyldaýymyz kerek.  – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qaırat ZEKENULY SEMEI