Halyq sheteldik qarjyny baqylaı alady

Shyny kerek, búginde biz buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanatyn san alýan ókimder men zańdarǵa kóp mán bermeı jatamyz. Alaıda, sol resmı qujattardyń astarynda kóptegen túıtkildi máselelerdiń sheshimi bar. Máselen, «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» zańǵa sáıkes, bankter kez kelgen tólem komıssııasynyń kólemin klıentke aldyn ala aıtýy tıis. Sondaı-aq, kelisimshartta kórsetilgen komıssııany bank ózdigimen kótere almaıdy. Al zeınetker, múgedek jáne taǵy basqa áleýmettik kómek alatyn azamattar nesıe tóleýdi keshiktirip jatsa, olardyń aqshasyn buǵattaýǵa ruqsat joq. Osy zańnyń asa ózekti ári mańyzdy bir tusy, aldaǵy ýaqytta shetelden aqsha alatyn úkimettik emes uıymdar, jeke jáne zańdy tulǵalar ol qarjyny ashyq kórsetip, tıisti esebin tapsyrýy qajet. Bylaısha aıtqanda, sheteldik qarjyǵa qoǵamdyq baqylaý ornatý josparlanǵan. Sebebi, barlyq málimetter ashyq túrde jarııalanady. Memlekettik kirister komı­­te­tiniń basshysy Dáýlet Erǵojınniń sózine qaraǵanda, sheteldik qarjy boıynsha baqylaýǵa jatatyn úsh baǵyt bar. Olar – zańdy kómek kórsetý, saýalnama men monıtorıng jasaý, sondaı-aq tıisti aqparatty taldaý úshin jınaý. Mine, osyndaı jumyspen aınalysatyn úkimettik emes uıymdar, jeke jáne zańdy tulǵalar deklarasııany elektrondy túrde, ıa bolmasa qaǵaz júzinde tapsyrýy tıis. Ony atalǵan úsh qyzmettiń bireýi boıynsha kelisimshart jasasqan sátten bastap on kúnniń ishinde tapsyrý qajet. «Sosyn 45 kúnnen keıin ol aqsha qaıda jáne qalaı jumsalǵany týraly keńeıtilgen esep tapsyrylýy shart. Biz ol aqparatty ashyq túrde óz saıtymyzǵa jarııalaıtyn bolamyz. Qazaqstan azamattary, jalpy qoǵam ondaı aqshanyń qaıda jumsalyp jatqanyn bilýi kerek. Osy oraıda aıta keter negizgi másele, jańa zańnyń keri kúshi joq, ıaǵnı buǵan deıin shetelden keletin aqshanyń qalaı jumsalǵanyn eshkim teksermeıdi. Máselen, zań qazannyń 11-inen bastap kúshine enedi. Demek, sol ýaqyttan bastap jańa sharttar oryndala bastaıdy», deıdi D.Erǵojın. Degenmen, eski kelisimshart­tarǵa ózgerister engiziletin bolsa, jańa zańnyń talaptary sol qujattarǵa da taralady. Iаǵnı, burynǵy kelisimder boıynsha qyz­met kórsetý túrin, ıa bolmasa qu­jattyń maqsatyn ózgertýge jol be­rilmeıdi. Ashyǵyn aıtý kerek, qoǵam­dyq qaýipsizdik pen el tynysh­ty­ǵy úshin ondaı talaptyń bol­ǵany durys. Degenmen, bul Qazaq­stannyń óz betinshe qolǵa alyp jatqan bastamasy emes, ol – halyq­aralyq sharttardyń talaby. Strasbýrg konvensııasyna sáıkes, Qazaqstan qarjylyq baqy­laý organdarynyń aqparat alma­sýyna atsalysýǵa mindetti. Bul degenimiz, sheteldik mekemeler suraý salyp, belgili bir qarjy­nyń aýdarylǵanyn, ıa aýdaryl­maǵanyn naqtylasa, biz ol týraly aqparatty birden berýimiz kerek. «Negizi, AQSh, Reseı, Uly­brı­tanııa, Qytaı, Izraıl sııaqty eldermen salystyrǵanda, Qazaq­stannyń osy saladaǵy zańnamasy onsha qatal emes. Bizde baqylaýdan góri zańnamanyń áleýmettik jaǵy, bylaısha aıtqanda, adamnyń jeke jaýapkershiligine basymdyq beriledi. Máselen, basqa elde ádilet organdarynda tirkelý kerek, esep berý kerek. Ony istemese, qyl­mystyq jazaǵa tartady. Al Qazaq­standa ákimshilik jaza qaras­tyrylǵan. Basqa eshqandaı shara joq», deıdi komıtet basshysy. Iá, álemdik tájirıbeni alyp qarasaq, shetelderde úkimettik emes uıymdar arqyly ózge memleketterden keletin qarjyny qatań baqylap otyrady. Máselen, AQSh-ta qoǵamdyq uıym tirkeýge turmaı jatyp, sheteldik qarjyny alsa, oǵan 10 myń dollar kóle­minde aıyppul salynady, ıa bolmasa 5 jylǵa túrmege jaýyp tas­­taıdy. Amerıkada osy zań qabyl­danǵanyna 78 jyl bolypty. Kórshi Reseı de osy máselege qatań qaraı­dy. Ol jerde aıyppuldyń kólemi 27 myń dollardy qurap otyr. Al keıbir memleketterde qo­­ǵamdyq uıymdar arqyly shetel­­dik qarjyny tartýǵa múl­dem tyıym salynǵan. Bizde bol­sa, qyl­­mystyq jaza joq, tek ákim­shi­lik jaý­ap­kershilik qana qaras­ty­rylǵan. Jańa zań áli kúshine engen joq. Aldaǵy bir-bir jarym aıdyń ishinde sheteldik qarjy boıynsha esep berý mehanızmi ázirlenip, «elektrondy úkimet» portalyna engiziletin bolady. Osylaısha, úkimettik emes uıymdar men jeke tulǵalar sheteldik qarjy týraly deklarasııany úıden shyqpaı-aq elektrondy túrde tapsyra alady. Qazaqstandaǵy úkimettik emes uıymdar zańnyń osy tala­byn oryndaýǵa qarsy emes. Degen­men, memleket tarapynan bıýd­jet­tik baǵdarlamalardy der kezin­de oryndap, memlekettik satyp alý­lar boıynsha konkýrs­tardy ýaqy­tynda ótkizýdi surap otyr. «Sonda úkimettik emes uıym­dar­dyń qar­jy­lyq jaǵdaıy oıdaǵydaı bola­dy», deıdi olar. Arman ASQAR, Jýrnalıst