Osydan 60 jyl buryn Arqadaǵy saıyn dalada Arqalyq qalasynyń qazyǵy qaǵylǵan edi. Bul ataýly kúndi arqalyqtyqtar bıyl kúzde atap ótpek. Jarty ǵasyrdan astam kezeńde qala ýaqyttyń kóptegen ózgeristerin bastan keshti. Qazir Arqalyq qaıta túlep keledi. Ol aýqymdy jumystardyń arqasynda múmkin bolyp otyr. Bul jaıynda qala ákiminiń orynbasary Qaırat ÁBIShEV gazet tilshisine áńgimelep berdi.
– Qaırat Tynymbaıuly, Arqalyqtyń tarıhy arnaıy áńgimeniń jelisine laıyq. Qalanyń búgingi kelbetin aıtqanda aldymen neni tilge tıek eter edińiz?
– Árıne, buryn Torǵaı oblysynyń ortalyǵy bolǵan Arqalyq búginde elimizdegi kóptegen monoqalalardyń qatarynda. Biraq qala shaǵyn bolǵanymen, bul Qostanaı oblysynyń negizgi agrarly-ındýstrııalyq óńirleriniń biri bolyp sanalady. Munda «Qazaqstan alıýmınııi» aksıonerlik qoǵamyna qarasty Torǵaı boksıt-ken basqarmasy yrǵaqty jumys istep tur. Atalmysh óndiris oshaǵynda ónerkásip óniminiń kólemi 1,5 mıllıard teńgeni qurady, bul qaladaǵy jalpy ónerkásip óndirisi kóleminiń 61 paıyzyn quraıdy. Mekeme qala men qala mańyndaǵy 900-den astam adamdy jumyspen qamtyp otyr. Sondyqtan qala qurýshy óndiris te osy mekeme bolyp sanalady. Jyl basynan beri ken basqarmasy 121,2 myń tonna boksıt, 65 myń tonna otqa tózimdi saz balshyq óndirdi. Munymen qosa shaǵyn qalada «Alıýmınstroı» qurylys kompanııasy, «Torǵaı elevatory», «Arqalyq aýyl sharýashylyǵy tájirıbe stansasy», «Agroınterptısa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestikteri sekildi aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin, óndiretin ónerkásip oryndary óz kásibin dóńgeletip otyr. Aty Qazaqstanda ǵana emes, shetelderge de tanyla bastaǵan «Agroınterptısa» qus fabrıkasy jumyrtqa óndirý isin júıeli jolǵa qoıǵan. Qaladaǵy naýbaıhanalar halyqqa sapaly ónimderin usynýda. Jalpy bıylǵy jyldyń aıaǵyna deıin Arqalyq qalasy boıynsha ónerkásip óndirisi 6,5 mıllıard teńgeniń ónimin óndiredi dep otyrmyz.
Arqalyq qalasyna onyń irgesindegi eldi mekender men sharýashylyqtar da qaraıdy. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy bizdiń qalanyń ereksheligi desek te bolady. Bul baǵytta mal sharýashylyǵyn damytýǵa kóńil bólip otyrmyz. Oblystyń ońtústik óńirinde jańbyr az jaýady, qar da qalyń túspeıdi, sondyqtan eginniń túsimi de soltústik aýdandardaǵy sekildi asa tabysty bola bermeıdi. Degenmen, bıylǵy jalpy egistik alqabynyń kólemi 280 myń gektardy qurady. Onyń ishinde 273 278 ga jerge astyq tuqymdas dándi daqyldar septik, bul burynǵydan 11 myń gektarǵa kóp degen sóz.
Arqalyq mańaıy mal sharýashylyǵyn da damytýǵa qolaıly jer. Mal sharýashylyǵyna kóńil bólingen saıyn odan óndiriletin ónim kólemi de arta túsip otyr. Ilgerileýimizdi aıtý úshin kórsetkishterimizge kóńil aýdarǵym kelip otyr. 2016 jyldyń 1 shildesine asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi 2 mlrd. 643 mln. teńgeni qurady. Bul ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda edáýir kóp. 1811,7 tonna et, 8809,2 tonna sút, 45 mln. 936 myń 200 dana jumyrtqa óndirildi.
Arqalyq qalasy boıynsha 2016 jyldyń 1 shildesine asyl tuqymdy iri qara 20 193 basqa jetti. Qazirgi ýaqytta óńirde asyl tuqymdy mal basyn kóbeıtýge baǵyttalǵan josparly is-sharalardy júzege asyrýǵa kiristik. Memlekettik «Sybaǵa» baǵdarlamasy mal basyn kóbeıtýdiń tetigine aınalǵany qýantady. 2011-2015 jyldar aralyǵynda Arqalyq qalasynyń sharýa qojalyqtary osy baǵdarlama aıasynda 895 bas analyq jáne 45 bas asyl tuqymdy buqa satyp aldy. 2016 jyly osy baǵdarlama aıasynda jyl basynan beri «Nurdáýlet» sharýa qojalyǵy 43 bas analyq mal aldy. Aldaǵy ýaqytta jumys jalǵasyn tabatynyna senimimiz mol.
– Osydan birer jyl buryn Arqalyq – Shubarkól baǵytyndaǵy temirjol paıdalanýǵa berildi. Arqalyqty tuıyqtan shyǵarǵan jol qazir ne berip otyr?
– Ras, Arqalyq – Shubarkól baǵytyndaǵy temirjol Arqalyq qalasynyń tóńiregindegi ómirdi burynǵydan jandandyrdy. Jol paıdalanýǵa berilgeli júzdiń syrtynda adam onyń boıynan turaqty jumysyn tapty. Jalǵyztal stansasynda 20 adam jumysqa turdy. Temirjol jelisiniń salynýy Arqalyq qalasyn tuıyqtan shyǵardy. Qalaǵa buryn temirjol kirmegendikten taýar tasymaly týraly túsinik bolmaıtyn. Al naryq kezinde tasymalsyz ekonomıka alǵa baspaıtyny belgili. Qazir Arqalyq qalasynan tıelgen júk Qazaqstannyń qaı shalǵaıyna bolsa da jetedi, odan da ári jiberýge múmkindik týdy. Temirjol arqalyqtyqtardyń júrip-turýyna da qolaılylyq ákeldi. Arqalyq, Jalǵyztal, Terisaqqan, Maıbulaq, Nurdala, Dorojnyı, Shubarkól stansalaryna toqtaıtyn № 812I poıyzy kúnara júredi.
– Qazir ınvestısııa tartpaı óńirlerdi, sharýashylyqtyń belgili bir salasyn damytý múmkin emes. Bul oraıda Arqalyqta ne bitip jatyr?
– Bıyldan bastar bolsaq, jyldyń alǵashqy tórt aıynda qala ekonomıkasyn damytýǵa 63 mıllıon teńge kóleminde ınvestısııa tartyldy. Árıne, damý barysynda atqarǵan isti ótken ýaqytpen salystyryp otyramyz. Bul ınvestısııanyń kólemi ótken jylǵy osy merzimmen salystyrǵanda az. Biraq onyń da sebebi bar. О́tken jyly «Arqalyq – Shubarkól» temirjolynyń qurylysyna bólingen qarjynyń esebinen ınvestısııa kólemi de artqan edi. Osy jyly qalaǵa barlyǵy 6,4 mıllıard teńge kóleminde ınvestısııa tartamyz degen josparymyz bar. Osy maqsatta Arqalyqtyń ekonomıkasyn negizinen eki «zákirli» ınvestısııalyq joba arqyly ártaraptandyrýdy júzege asyramyz. Qalada ornalasqan «Agroınterptısa» qus fabrıkasyn jańǵyrtý jáne damytý arqyly jylyna 300 mıllıon dana jumyrtqa óndiretin qýattylyqqa qol jetkizsek deımiz.
Ekinshi joba boıynsha «Nur jaılaý NS» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginde Aberdın-Angýs asyl tuqymdy 2 609 bas iri qara mal ósirilip jatyr. Aldaǵy ýaqytta atalǵan sharýashylyqta 1000 basqa arnalǵan bordaqylaý alańy salynady dep josparlanýda. Sonymen qatar, Arqalyq óńiri jylqy sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly.
Sondaı-aq, Indýstrııalandyrý kartasyna kirgen ınvestısııalyq jobalarymyz bar. Arqalyq qalasynda Aqjal kenishinen alynǵan nefrıtoıd óńdeý qýattylyǵyn jylyna 531 myń tonnaǵa jetkizýdi maqsat ettik. Oǵan «Ak-Tas SK» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi bilek sybanyp otyr, jobanyń quny 1,8 mıllıard teńge qurady, onyń 1 mıllıard 229 myń teńgesin kásiporyn óz qarajaty esebinen salmaq. Qazir eýropalyq ozyq jabdyqtar jetkizýge jáne basqa da kelisim jumystary qolǵa alyndy. Bul joba júzege asqanda 88 adam turaqty jumys ornymen qamtamasyz etiledi.
Arqalyq qalasynda «Ogne- ýporhımstroı» kásiporny jylyna 48 myń tonna otqa tózimdi materıal shyǵaratyn zaýyt salmaqshy. Bul da qala ekonomıkasyn arttyratyn joba bolmaq. Quny 900 mıllıon teńge turatyn bul zaýyt 2017 jyly ónimin bere bastaıdy, onda 64 adamǵa jumys tabylmaq.
Sonymen qatar, bızneske memleket tarapynan berilip otyrǵan kómektiń qomaqty ekenin aıta ketken jón. Bıyl «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda bólingen 268 mıllıon teńge qarjynyń arqasynda «Agroınterptısa» qus fabrıkasyna elektr qýaty jetkilikti bolýy úshin qosymsha ınfraqurylymdyq jumystar, ıaǵnı qosymsha stansa salynady.
– Shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkany damytýshy kúshi týraly aıtylyp keledi. Bıznestiń osy túri Arqalyq sekildi shaǵyn, monoqala turǵyndary úshin tabys tabýdyń, ekonomıkany damytýdyń kepiline aınalyp otyr ma?
– Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý tek monoqalalar úshin ǵana emes, jalpy elimiz ekonomıkasyn damytýdyń bir kepili bolady. Damyǵan elderdiń ekonomıkasyn órge súırep otyrǵan shıkizat sektory nemese tek iri óndiris emes, naq osy shaǵyn jáne orta bıznes ekeni aıtylyp júr. Qazir Arqalyqta shaǵyn kásipkerliktiń 2 myń 622 nysany jumys istep tur. Onyń ishinde 1 myń 499 nysan jeke kásipkerlik, qalǵany shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary bolyp sanalady. Bıyl ótken jylǵa qaraǵanda bıznestiń osy túri qataryna 12 nysan qosyldy. О́tken jyly óńirlik úılestirý keńesiniń qoldaýymen 270 mıllıon teńge turatyn 25 jobany osy shaǵyn jáne orta bıznes kásiporyndary júzege asyrdy. Kásipkerlerdiń 188,9 mıllıon teńge nesıe alǵan 12 jobasy sýbsıdııalandy. Quny 29,7 mıllıon teńge bolatyn 10 jobanyń kepildigi qamtamasyz etildi. 3 joba 8,4 mıllıon teńge grant utyp aldy. Kásipkerlerge 45 mıllıon teńgege shaǵyn nesıeler berildi. Mine, osyndaı memlekettik kómekterdiń arqasynda 46 jańa jumys orny ashyldy. Kásipkerlerge izdenis kerek, olardyń tyń, jańa bastamalary bolmasa qarjy bólingenimen jumys durys júrmeıdi nemese aqsha jelge ushady. Aldaǵy ýaqytta kásipkerlermen tize qosyp jumys júrgizýdi jalǵastyrýdy oılastyryp otyrmyz. Onda ásirese, eki másele aıyryqsha nazarda bolady. Birinshiden, kásipkerlikke talpynǵan qalalyqtardyń memlekettik qoldaý sharalaryna belsene qatysýyn qamtamasyz etemiz. Ekinshiden, jergilikti aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler óndirgen ónimder jármeńkesin ótkizýdi yrǵaqty túrde jalǵastyramyz. Bul shara óziniń nátıjesin beredi.
– Arqalyq qalasynyń bir «bas aýrýy» mazýt ekenin bilemiz. Qala jylý berý kezeńinde qymbat mazýtty paıdalana bere me, álde onyń basqa joly tabyla ma?
– Bıyl jylytý maýsymynda 21523 tonna mazýt alynǵan bolatyn. Sonyń 20530 tonnasyn jarattyq, aldyńǵy jylǵy qaldyqpen qosa eseptegende qazir qolda artylǵan 2530 tonna mazýt bar. Úkimet mazýt úshin jylyna 920 768 800 teńge bóledi. Árıne, bul Arqalyq sekildi shaǵyn qala úshin qomaqty qarjy. Mazýtty kómirge aýystyrýdy burynnan oılastyryp kelemiz. Osy ýaqytqa deıin qalaǵa kómir tasıtyn temirjol bolmady, al qazir «Arqalyq – Shubarkól» temirjol jelisi kelgeli ol másele sheshimin tapty. Alaıda, qalany jylytýdy kómirge aýystyrý úshin qazandyqty soǵan laıyqtap qaıta jasaýymyz qajet. Bul jumys ońaılyqpen júzege aspaıdy, oǵan kólemdi qarjy kerek. Ol qarjy mynadaı ekonomıkalyq qıyn ýaqytta qolǵa tımeı tur. Aldaǵy ýaqytta sheshimin tabady dep oılaımyn.
– Qalada qurylys qalaı júrip jatyr? Sońǵy jyldary turǵyndardyń qonys toıy bolyp tura ma, qansha úı salynyp, qansha páter berildi?
– Árıne, úı salynbasa qala da óspes edi. Osyndaǵy «Alıýmınstroı» JShS óz qarajatyna aldyńǵy jyly 60 páterli turǵyn úıdi paıdalanýǵa bergen edi, endi bıyl da 63 otbasy qonys toıyn toılaǵaly otyr.
«Qazaqstan temir joly» AQ óz qyzmetkerlerine arnap qaladan 45 páterli bir úı jáne qalaǵa qarasty Jalǵyztal aýylynda eki páterli eki úı salyp berdi. Sonymen qatar, «ABS-Jarkól» JShS qala ortasynda 24 páterli turǵyn úıdi saýda-keńse jáne turǵyn jaılarǵa arnap kúrdeli jóndeýden ótkizip, bıyl paıdalanýǵa bermek. Munymen qosa qazir qala turǵyndarynyń jer telimderin alyp, óz qarajatyna salǵan úıleriniń qatary kóbeıgen. Bul qalanyń ekonomıkalyq jaǵynan eńsesin kóterip kele jatqandyǵynyń, turǵyndar senimdiliginiń artqanyn bildiredi. Mysaly, 2014 jyly 1200 sharshy metr turǵyn úı, al 2015 jyly 2329 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi.
Qalada turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý, jetildirý jumystary júrgizilip keledi. 30 kóp qabatty úı kondomınıýmge tirkeldi, taǵy da 27 kóp qabatty úıdiń qujattary tirkeýge ázirlenýde.
– Turǵyn úı degende, 90-shy jyldary Arqalyqta tutastaı shaǵyn turǵyn aýdan úıleriniń bos qalǵany eske túsedi. Olardy buzyp, ornyn tegistep tastaý jumystary bastalǵan edi, osynyń aıaǵy ne boldy?
– Iá, qalanyń ortasynda bos qalǵan ǵımarattar keıin jóndelip, paıdalanýǵa berildi. Al qalanyń shetindegi tutas shaǵyn aýdandy qalpyna keltirýdiń qarjylaı jáne áleýmettik jaǵynan da mańyzy bolǵan joq. Qańyrap qańqasy qalǵan úıler qalanyń kórkin de buzady jáne qylmystyq oqıǵalardyń da ornyna aınalady. Sondyqtan olardy buzyp, syryp tastap, ornyn kóriktendirip jatyrmyz. Bul jumys 2014-2015 jyldary oryndaldy. Respýblıkalyq bıýdjetten bólingen 893 mln. teńgege 117 kóp qabatty jaramsyz úı buzyldy. Bıyl ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramaı, Arqalyqtaǵy qazaq jasóspirimder teatryn, mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizemiz. Jalpy alǵanda, Arqalyq aldaǵy kezde damı beredi.
Áńgimelesken
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan»
ARQALYQ
