Almatyda turyp, jumys isteıtin japondar jyl saıyn qyrkúıek aıynda Raıymbek pen Rysqulov kósheleri aralyǵynda jatqan Ortalyq zıratqa jınalady. Jyl saıyn osy ýaqytta Qazaqstanǵa Japonııadan resmı tulǵalar keledi. 1945 jyldyń 2 qyrkúıeginde Japonııa Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta jeńilgenin moıyndap kapıtýlıasııa týraly aktige qol qoıdy. Tutqynǵa túsken júz myńdaǵan japon KSRO respýblıkalaryna jóneltildi. Myńdaǵan japon sol kúıi otanyna qaıta almady. Qazir Almatynyń Ortalyq zıratynda 145 japon soldatynyń súıegi jatyr. О́tken aptanyń aıaǵynda Japonııa parlamentiniń depýtaty, bıliktegi partııanyń beldi múshesi Hıdehısa Osýdzı myrza osy japon tutqyndarynyń rýhyna taǵzym etý úshin arnaıy keldi.
Ekonomıkany qalpyna keltirýge úles qosty
AQSh 1945 jyly Hırosıma men Nagasakıge atom bombalaryn tastaǵan soń tamyzdyń 15-i kúni Japonııa soǵysty toqtatatynyn málimdedi. Ertesi Qytaı, Ońtústik Sahalın jáne Koreıadaǵy mıllıonnan asa japon soldaty ımperatordyń buıryǵy boıynsha qarsylastarǵa berildi. Halyqaralyq kelisimge sáıkes, qarýyn tastaǵan japondar otanyna qaıtarylýy tıis bolatyn. Keńes Odaǵy bul talapty oryndaýǵa asyqpady. 500 myńǵa jýyq japon KSRO terrıtorııasyndaǵy lagerlerge jiberildi. Keńes ókimeti tutqyndardy soǵystan qıraǵan ekonomıkany qalpyna keltirý jumystaryna paıdalaný qajet dep tapty. 1945 jyly Qazaqstanǵa 58 900 tutqyn keldi. Negizinen Qaraǵandy, Jezqazǵan, Shyǵys Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblystaryna taratyldy. Keı derekter boıynsha olardyń shamamen alty myńy 1945 jyldyń jeltoqsanynda Almatyǵa ákelingen. Qazaqstandaǵy japon tutqyndary jaıly málimetter az. Alaıda, olar artyna aıtýǵa turarlyq iz qaldyrdy. Almatyda japondar Ǵylym akademııasynyń úıin, Qabanbaı batyr-Naýryzbaı batyr kósheleri qıylysynda turǵan UQK ǵımaratyn, Kırov atyndaǵy mashına jasaý zaýytyn saldy. Budan basqa olar seısmıkalyq turǵydan óte myqty eki qabatty úıler turǵyzdy. Shamamen 1,5 jyldan keıin japondardy otanyna jóneltý bastaldy. 1949 jyldyń sońyna qaraı barlyǵy ketti. Degenmen, ár qalada óz erkimen qalyp qoıǵan biren-saran japon boldy. Almatydaǵy 3-4 jyldyń ishinde júzdegen japon baqılyq boldy. Jumystyń aýyrlyǵy, tamaqtyń nasharlyǵy, qysta kúnniń sýyqtyǵy jáne aýrý-syrqaý degendeı. Kóbi týberkýlezden. 90-jyldardyń basynda Almaty turǵyny polkovnık Asqanbek Aldanazarov japondar jerlengen jerlerdi anyqtaýmen aınalysa bastady. Qazaqstanda japondar jerlengen 41 zırat tabyldy.38 samýraı
Qala zırattaryndaǵy japondar jatqan jerlerdi kútýmen Almatynyń Salttyq qyzmet kórsetý kombınaty aınalysady. Japonııadan taǵzym etý úshin kelgen resmı adamdardy zırat basyna aparatyn da osy mekeme. Joldy kombınat dırektorynyń orynbasary Marat Ismaılov bastap kele jatyr. Ol kisi Almatyǵa jerlengen japondar jóninen biraz nárse biledi eken. 90-jyldary japondar biraz súıekti qazyp, dástúr boıynsha órtep, kúlin áketipti. «Nege bárin qazyp almaǵan?» dep suradym. «38 japon Almatynyń sý irkýish qurylysyn (vodozabornye soorýjenııa) salǵan, – dedi Marat Ismaılov. – Segiz aıda bitirse elderine qaıtarýǵa ýáde beriledi. Aıtylǵan ýaqytta jumys bitedi, biraq ýáde oryndalmaıdy. Yza bolǵan japondar ózderine qanjar salyp óltirgen. Harakırı rásimin jasaýǵa arnalǵan qanjar olardyń ofıserlerinde bolǵan. Aldymen sol 38 soldattyń súıegin qazyp áketti». 2003 jyly «Karavan» gazetine suhbat bergen Asqanbek Aldanazarov lagerdegi japon soldattary burynǵysha ofıserlerine baǵynǵanyn jáne ofıserlerdiń qanjar ustaǵanyn aıtady. Sonymen qatar, ol suhbatta japondardyń bólek jerlengen 38 súıektiń 36-syn qazyp alǵany, taldyń astynda qalǵan eki súıekke tıispegeni týraly derek bar. О́rtemes buryn japondar ár súıekti memlekettik týǵa orap alǵan. Kórip turǵan jergilikti adamdar tutqynǵa túsken soldattardyń óligine degen mundaı qurmetke qatty tańdanǵan. 145 japon soldaty jatqan jer Ortalyq zırattyń shyǵys jaǵynda eken. Raıymbek kóshesinen tómen burylǵan kólik bir ǵana mashına syıatyn tar kóshemen júrdi. Oń jaǵymyzda turǵyn úıler, sol jaqta zırattyń dýaly. Kólikter 2-3 adam syıatyn temir torly qaqpanyń aldyna toqtady. Osynda úsh japon kútip turdy. Qaqpadan kirgende jıyrma qadamdaı jerde qońyr granıt memorıal tas tur. Onyń eki jaǵynda úsh-tórt qatar beıitter. Basqa beıittermen arasy temir torly sharbaqpen qorshalǵan jáne bul jerdiń shóbi shabylǵan. Osýdzı myrzanyń birinshi kelýi eken. Shyraq jaǵyp, gúl qoıdy. Taǵzym rásimin aıaqtaǵan soń mártebeli meıman janyndaǵy kisilermen áńgimelese bastady. Elshiliktiń úshinshi hatshysy Sýnokake Marıko qazaqshaǵa aýdaryp tur. Zırattyń tómengi shekarasynyń ar jaǵynda bólek qorshalǵan, shóbi bıiktep ósip ketken zırat bar eken. Osýdzı qolymen kórsetip, onyń kimdiki ekenin surady. «Onda nemis tutqyndary jatyr, – dedi Marat Ismaılov. – Buryn shóp basyp ketpeýin qadaǵalap otyratynbyz. Keıin Germanııa ókimetiniń ókilderi basqa kútýshi kompanııa jaldaıtyndaryn aıtyp, ol jaqqa kirmeýdi ótindi. Biraq kútip jatqan eshkimdi baıqamadyq». Japondar kúldi. «Toǵyz jyldan keıin osy qaıǵyly oqıǵalardyń bastalǵanyna 80 jyl tolady. Sol ýaqytqa deıin osynda jatqan japon soldattarynyń súıegin túgel qazyp alyp, dástúr boıynsha Japonııada jerlegimiz keledi. Bizdiń dinde otanyna jerlenbegen japon jumaqqa bara almaıdy. Keı jerde súıekterdiń arasynan japondardy tabý óte qıyn. Paryzymyzdy aıaǵyna deıin atqarýǵa basty kedergi osy bolyp otyr. Japondar jerlengen zırattardy qorǵaýyna alyp, kútip kele jatqan qazaq ókimetine rızashylyǵymyzdy bildirgim keledi», dedi Hıdehısa Osýdzı myrza.Qazaqta qalǵan jalǵyz japon
Qazaqstandaǵy japon tutqyndarynyń jartysyna jýyǵy Qaraǵandyda boldy. Áıgili Qarlagty zertteýshi professor Nurlan Dýlatbekovtiń jetekshiligimen «Qaraǵandy oblysyndaǵy japon áskerı tutqyndary» atty eńbek úsh tilde jaryq kórdi. 2013 jyly kitap avtorlary Japonııanyń Hoseı ýnıversıtetinde 1945-1949 jyldary Qazaqstan lagerlerinde bolǵan japondarmen kezdesti. «Keńes Odaǵy 500 myńnan asa japondy tutqyndaǵan, búginde olardyń shamamen 10 paıyzy tiri. Qazir 90 jastyń arǵy-bergi jaǵyndaǵy kisiler. Biraz estelikter aıtty», deıdi Nurlan Dýlatbekov. Bir japon Qyzylorda oblysyndaǵy Tóretamda bolǵan eken. Birde ábden ashyqqan birneshe japon kóktem ýaǵynda jańa ósip shyqqan shópti julyp alyp jeı bastaıdy. Muny kórgen sol mańaıdyń qazaqtary jandary ashyp sút beredi. «Sonda birinshi ret túıeniń sútin ishtik. Qorek bolǵany óz aldyna, ishi ótip aýyryp júrgen keıbirimiz sol súttiń arqasynda jazyldyq. Soǵystan keıin ózderi taryǵyp otyrsa da qazaqtar bizge kómektesti», dep áńgimesin aıtady jańaǵy qarııa qazaq ǵalymyna. 1949 jyly tutqyndardy otanyna qaıtarǵanda 18 japon Almatyda qalyp qoıypty. Alaıda, keıinnen olar da Japonııaǵa orala bastady. Qazir Qazaqstanda bir ǵana japon bar. Ol Qaraǵandy oblysy Aqtas aýylynda turatyn Ahıko Tesýro. Dýlatbekov ol kisini mazalamaýdy ótindi. 85 jastaǵy Ahıko búginde ótken ómiri jaıly sóılegisi kelmeıdi. Tyńdaýshyǵa qyzyq bolǵanymen ol áńgimeler onyń ózine aýyr. Ári aıta-aıta sharshaǵan. 2007 jyly «Stengazeta» basylymy jarııalaǵan estelikterinen Ahıkonyń naǵyz tozaqtan tiri shyqqany, odan soń taǵdyr tálkegine túskeni kórinedi. Tutqynǵa alynǵan kezde ol 18 jastaǵy kýrsant eken. 10 jylǵa sottalyp, lagerge túsedi. Ashtyq pen qatygezdikten 1954 jyly bostandyqqa qur súlderi shyǵady. Biraq qansha talpynsa da eline orala almady. Japonııaǵa qaıtarylatyn áskerı tutqyndardyń tiziminde onyń famılııasy joq bolyp shyǵady. Sebebin suraǵanda «Sen soldat emessiń, Keńes Odaǵyna qarsy soǵysqan joqsyń, sondyqtan áskerı tutqyn bolyp sanalmaısyń» degen jaýap alady. Japon elshiligine jazǵan hattaryna jaýap kelmeıdi. Osylaısha aryp-ashqan Ahıko Tesýro bóten elde japadan-jalǵyz qaldy. Basynda jergilikti adamdardyń kómegimen tirlik etedi, sosyn shahtaǵa jumysqa ornalasty. 1958 jyly Qarlagqa aıdalǵan nemis qyzy Katıa Kraýzǵa qosyldy. Kelesi jyly osynnan oralǵan japondardan surap mekenjaıyn tapqan ákesinen hat keledi. «Bárin tasta da qaıt» depti ol. Ahıko kóp oılanady, aqyry qalýǵa bel baılady. Men kórgendi balalarym kórmesin dep jaýap jazdy. Ákesi sodan qaıtyp jazbapty. Álgi hattan soń Keńes ókimeti onyń júris-turysyn shekteıdi. Degenmen, birtindep zaman túzelip, tirlik ońalady. Ahıko Tesýro kádimgi keńes azamaty bolyp ómir súredi. 1990 jyly zeınetke shyqty. Al 1994 jyly 50 jyldan keıin alǵash ret týǵan topyraǵy Hokkaıdoǵa bardy. Týǵan baýyry Iýdzomen kórisip, birneshe kún júrip qaıtty. Odan keıin de Ahıko Japonııada birneshe ret boldy. 2010 jyly otanyna birjola kóshedi. Alaıda, eki jyl turǵan soń qaıtyp keldi. «Aqtasyma jetpeıdi eken, úıimniń aldynda shemishke shaǵyp otyratyn kezimdi saǵyndym» dep aıtty» – deıdi Nurlan Dýlatbekov. Japonııaǵa birjola oralýǵa talpynys jasaǵanyn estigende oıyma Osýdzı myrzanyń sózi tústi. Japondardyń nanymy týraly aıtyp edi. Kim biledi, Hokkaıdoǵa barǵanda Aqtasyn saǵynǵan Ahıko Aqtastaǵy úıiniń aldynda shemishkesin shaǵyp otyryp týǵan jerin oılaıtyn shyǵar. Erjan ÁBDIRAMAN, jýrnalıst ALMATY P.S. Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatry Ahıko Tesýronyń taǵdyry týraly jazýshy, dramatýrg Mádına Omarovanyń «Aqtastaǵy Ahıko-san» dramasyn rejısser Ashat Maemırov sahnalaýǵa daıyndalyp jatyr. Qoıylym premerasy qazan aıynyń 21-i kúni bolady.
