Kolýmbııada jarty ǵasyrdan asa ýaqyt bılikpen soǵysyp kelgen solshyl radıkaldyq kúshter ózderiniń qarý qoldaný áreketterin toqtatpaq. Kolýmbııanyń revolıýsııalyq qarýly kúshteri (KRQK) men úkimet arasyndaǵy kelisimshart parlamentke bekitýge usynyldy.
Usynǵan – prezıdent Hýan Manýel Santos. Jáne osynaý kelisimge kelýdiń basynda júrgen de sol ekenin atap aıtqan jón. Áıtpese burynǵy prezıdentterdiń kópshiligi KRQK-pen kelisimge qarsy bolyp, kóterilisshilerdi birjola qurtý jaǵynda júrdi, biraq qurta alǵan joq. Prezıdent Santostyń qalaǵan joly Latyn Amerıkasyndaǵy eń uzaqqa sozylǵan qarýly qaqtyǵysty toqtatýy basqalarǵa da úlken ónege bolary anyq.
Kelissóz ońaı bolǵan joq jáne aıtarlyqtaı uzaqqa sozyldy. Kýba astanasynda 2012 jyly bastalǵan kelissózge Norvegııa men Kýba kepil elder retinde qatyssa, Venesýella men Chılı yqpal etýshi elder retinde qatysty. Atap aıtatyn jaıt: onda barlyq másele búge-shigesine deıin talqylanyp kelisildi.
Taǵy bir mán beretin jaıt: eki jaq ta bul kelisimniń qajettigin jete túsingendeı. Sodan da olar kinálasýdan góri óz áreketteriniń jónsizdigin moıyndaýǵa kóbirek bardy. Prezıdent Santos úkimet áskeri talaı ret adam quqyn buzýǵa bardy dese, KRQK basshylary ózderiniń talaı qatygez áreketterge baryp, halyqtyń janyn jaralaǵanyn moıyndady. Sirá, kelisimniń bir ushy osynda jatqandaı kórinedi.
Jarty ǵasyrlyq qaqtyǵysta 220 myń adam qaza tapqan eken. Kiná eki jaqtan da bar. Kináliler jazalanýǵa tıis pe? Tıis dedi kelisim júrgizýshiler. Qııanat jazasyz qalmaýǵa tıis. Sóıtse de, kinásin moıyndaǵandarǵa keń keshirim bolsyn, tym qataldyq jasamaıyq degenge toqtaldy. «Usynǵan moıyndy qylysh kespeıdi», «Aldyńa jyǵylsa, ákeńniń qunyn kesh» degen halyqtyq ustanym kelisimge arqaý bolǵandaı.
Kelisimniń mátini jarııalandy. Ony Kongress (parlament) jáne solshyl radıkaldyq FAPC toby basshylyǵynyń sezi maquldaýy tıis. Oǵan kúmán joq. Odan keıin ol 2 qazandaǵy ótetin búkil halyqtyq referendýmǵa shyǵarylady. Kelisimniń basty mazmuny – KRQK toby áskerı top retinde ózin joıyp, qarýly qaqtyǵysqa barmaıtyn saıası kúshke aınalady. Olar ózderiniń bar qarýyn jarty jyl ishinde BUU mekemelerine tapsyrady. Buǵan búkil álem mán berip otyr. Bul sheshimdi BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn qulshyna quttyqtady. Tipti, Eýroodaq dıplomatııasynyń jetekshisi Federıka Magerını hanym da qýanyshyn bildirdi. Qoldaýshylar kóp.
Prezıdent Santos: «Kelisimsharttyń taǵdyry kolýmbııalyqtar qolynda. Bul kelisim kerek pe, joq pa degendi olardyń 2 qazandaǵy referendýmdaǵy daýysy sheshedi», – dedi. Saılaýshylar qoldaıdy deýge áli kepildik joq eken. Osy kezdegi saýalnamada 31,5 paıyz respondent qoldaımyz dese, 30,1 paıyzy qarsy bolypty. Qarsylardy burynǵy prezıdent Alberto Ýrıbe bastap júr eken. Solshyl radıkaldar Venesýelladaǵydaı halyqty sosıalıstik ıdeıaǵa úgittep, eldiń berekesin ketiredi, olardy saıasatqa aralastyrmaý kerek, deıdi ol. Bul pikirdi qoldaýshylar birshama. Naqty qansha ekeni aldaǵy referendým kórsetedi.
«Boko-Haram» basshysynan aıyryldy
Afrıkanyń batysynda halqynyń sanyna qaraǵanda, alyp el bar, ol – Nıgerııa. Osydan on jyl burynǵy málimet boıynsha onda 130 mıllıon halyq turady. Sol el óz aımaǵyndaǵy «Boko-Haram» deıtin qanquıly terrorlyq uıymǵa shamasy kelmeı otyr.
Shamasy kelmeı otyr degen sózdi bul el áskeriniń sol terrorshylarǵa qarsy osydan bir apta buryn eń bir sátti soqqy bergenine qaramaı aıtyp otyrmyz. Mundaı uıymnyń bir eldiń aýmaǵynda ómir súrýi – sol el úshin óshpeıtin qara tańba. Avstralııa elindegi Ekonomıka jáne álem deıtin ınstıtýt jahandyq terrorızmniń ındeksin túzedi eken. Sol boıynsha «Boko-Haram» álemdegi eń qanquıly uıym sanalady.
Bul uıymnyń áreketteri týraly kóziqaraqty adamdardyń bári estigen shyǵar-aý. Olardyń jaýyzdyqtary estigen adamnyń oıynan kete qoımas. Osydan biraz buryn olar qyz balalar mektebiniń oqýshylaryn malsha aıdap alyp ketken. Olardyń taǵdyry ne boldy? Eshkim bilmeıdi. Bilmegende, olar qutqarylǵan joq. Terrorshylardyń mazaǵyna, ermegine aınaldy, quldyqqa satyldy. Eń soraqysy – Afrıka deıtin qurylyqtaǵy eń úlken eldiń óz balalaryn, bolashaǵyn qutqarýǵa shamasy kelmedi.
«Boko-Haram» degen pále qaıdan shyqqan? Ony da biraz jurt biledi. Olardyń maqsaty sol Nıgerııanyń soltústik-shyǵys aımaǵynda musylman memleketin qurmaq kórinedi. Memleket bolǵanda, taǵylyq memleket. Áıelderin malǵa aınaldyratyn, basqa dindegilermen til tabyspaıtyn, órkenıetpen óshtesken memleket. Bul maqsattaryn olar óz áreketterimen de kórsetip otyr. Tek 2014 jyly 6644 adamdy óltirgen. Jas balalardy da beline jarylǵysh zat baılap jaýyzdyqqa jumsaıdy. Bul jaýyzdar 6-7 jastaǵy búldirshinderdi de paıdalanady eken! Budan keıin ne aıtasyń?!
Keıbir shaǵyn elde mundaı páleler oryn alyp jatsa, qaıtsin, shamasy kelmeı jatyr-aý dep túsinistikpen de qaraýǵa bolar. Al úlken memlekettiń jerinde mundaı jaýyzdyqtyń oryn alýyn sol eldi basqarǵandardyń dármensizdigi ǵana emes-aý, beısharalyqtary desek te artyq bolmas. Bir mekteptiń oqýshylaryn terrorshylar alyp ketkende, olar aspanǵa ushyp ketken joq. Olardyń lagerleri de belgili. Kamerýn, Chad, Nıger deıtin eldermen shekaralas jerde. El basshylyǵy óz jerindegi jaýyzdardy aýyzdyqtaı almaı, masqara bolyp qala bergen.
Endi áńgime basyndaǵy sol terrorshylarǵa qarsy sátti soqqyǵa oralsaq, Nıgerııanyń áýe kúshteri «Boko-Haramnyń» Kamerýnmen shekaradaǵy lagerin zymyranmen atqylaǵan eken, sodan 300-deı jasaqshyny, 3 dala komandırin, eń bastysy álemdi shýlatqan olardyń basshysy Ábýbákir Shekaýdyń kózin joıypty. Buǵan búkil Nıgerııa bolyp, onyń jańa prezıdenti Mýhammad Býharı de qýanyp jatyr. Tipti eline kelgen AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Djon Kerrıden súıinshi suraǵandaı boldy. Buryn olar nege osylaı atpaǵan deısiń ǵoı.
Rasynda bul terrorlyq uıymdy qurýda Shekaýdyń orny bólek edi.Ol bir terrorlyq topty terrorlyq armııaǵa aınaldyrdy. Ol óz tobyn 2009 jyly Islam memleketi deıtin radıkaldyq qozǵalysqa qosty. Olarmen keıde til tabyspaı da jatatyn. Jaqynda ǵana onyń tym qatygezdigi alǵa tosylyp, Islam memleketi Shekaýdy basshylyqtan taıdyrmaq eken, biraq ólim burynyraq jetipti. Árıne, jaýyzdarǵa basshy tabylady. Áńgime sol jaýyzdyqty, eń aldymen olardy tamyrymen joıýda jatyr.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst
