Geosaıası shıelenister kúsheıip, dástúrli ınstıtýttarǵa, sonyń ishinde Birikken Ulttar Uıymy qurylymdaryna senim álsiregen kezeńde álemdik dıplomatııada jańa formattarǵa suranys arta tústi. Beıbitshilik keńesiniń qurylýy da osy tendensııanyń kórinisi. Ásirese Gaza sektoryndaǵy gýmanıtarlyq ahýaldyń ýshyǵýy halyqaralyq qaýymdastyqtyń shuǵyl ári úılesimdi áreketterin talap etedi. Qazaqstannyń bitimgerlik kontıngent jiberýge daıyn bolýy jáne gýmanıtarlyq qoldaý kórsetýge beıildiligi – eldiń syrtqy saıasattaǵy jaýapkershiligin aıqyndaıtyn mańyzdy belgi.
Sonymen qatar, sapar aıasyndaǵy AQSh-tyń iri korporasııalary basshylarymen josparlanǵan kezdesýler ekonomıkalyq dıplomatııanyń mańyzyn kúsheıtip otyr. Azyq-túlik qaýipsizdigi, aýyl sharýashylyǵyn damytý jáne áleýetti ınvestısııalar týraly dıalog Qazaqstannyń halyqaralyq gýmanıtarlyq bastamalardaǵy ornyn da keńeıtýi múmkin.
Bul materıalda saıasattanýshy Rasýl Qospanov Qazaqstannyń jańa dıplomatııalyq rólin, Vashıngton saparynyń naqty mánin jáne onyń óńirlik ári jahandyq prosesterge yqpalyn taldaıdy.
Qazaqstan Prezıdentiniń Beıbitshilik keńesiniń ınaýgýrasııalyq otyrysyna qatysýy «orta derjavalardyń» jahandyq bitimgershilik úderisindegi rólin nyǵaıtý turǵysynan qandaı mańyzǵa ıe?
– Sarapshylar qaýymdastyǵy úshin de, jalpy qazaqstandyqtar úshin de Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń 18–19 aqpan kúnderi Vashıngtonǵa baryp, Beıbitshilik keńesiniń ınaýgýrasııalyq otyrysyna qatysatyny týraly habar belgili bir deńgeıde tosyn jańalyq boldy deýge negiz bar. Sebebi sońǵy jarty jyl ishinde bul – Donald Tramp pen Qasym-Jomart Toqaev arasyndaǵy ekinshi resmı kezdesý, al jalpy alǵanda úshinshi júzdesý. Buǵan deıin olar Birikken Ulttar Uıymy alańynda beıresmı formatta qysqasha pikir almasqan edi. Árıne, mundaı joǵary deńgeıdegi baılanystardyń jandana túsýi ekijaqty qatynastardyń serpindi damyp kele jatqanyn ańǵartady jáne qoǵam tarapynan erekshe qyzyǵýshylyq týǵyzatyny zańdy.
– AQSh Prezıdentiniń shaqyrýyn Vashıngtonnyń Gaza sektoryndaǵy qaqtyǵysty retteý isine seriktester aıasyn keńeıtýge umtylysynyń belgisi retinde qarastyrýǵa bola ma? Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq bedeli men syrtqy saıası tájirıbesin eskere otyryp, bul úderiste Qazaqstan qandaı oryndy ıelene alady?
– Degenmen, bul kezdesýler jańa halyqaralyq qurylym aıasynda ótip jatqanyn eskergen jón. Atalǵan bastamanyń avtory – Donald Tramp. Qazirgi kezeńde halyqaralyq qatynastar júıesinde Birikken Ulttar Uıymy men onyń Qaýipsizdik Keńesiniń tıimdiligine qatysty belgili bir syn-pikirler men kúmán-kúmándar bar ekeni jasyryn emes. Osy turǵydan alǵanda, jańa format – jahandyq sıpattaǵy kúrdeli máselelerdi sheshýdiń pármendi tetikterin izdestirýge baǵyttalǵan talpynystardyń biri. Sol máselelerdiń qatarynda, sózsiz, Gaza sektoryndaǵy ahýal da bar.
– Qazaqstannyń deldaldyq tájirıbesi men beıtarap syrtqy saıası ustanymyn eskere otyryp, óńirge turaqty gýmanıtarlyq qoldaý kórsetý isindegi áleýetti úlesin qalaı baǵalaısyz?
– Palestına jerinde ondaǵan jyldar boıy qandy oqıǵalar jalǵasyp kele jatqany belgili. Bul – úsh birdeı avraamdyq din ókilderi úshin qasıetti sanalatyn meken. Sondyqtan atalǵan óńirdiń álem nazaryn únemi ózine aýdaryp otyrýy zańdy qubylys. Soǵan qaramastan, ótken jyly Gaza sektoryndaǵy gýmanıtarlyq ahýal asa kúrdeli deńgeıge jetti. Kóptegen halyqaralyq uıymdar men táýelsiz baqylaýshylar óńirdegi jaǵdaıǵa alańdaýshylyq bildirip, ony gýmanıtarlyq apat retinde baǵalady, tipti keıbiri genosıd belgileri bar ekenin málimdedi.
Árıne, mundaı túıtkildi másele halyqaralyq qoǵamdastyqtyń birlesken kúsh-jigerin talap etedi. Osy turǵyda Qazaqstannyń bitimgerlik kontıngent jiberý týraly sheshimi kópshilik úshin tosyn bolǵany ras. Aıta ketý kerek, mundaı bastamaǵa bar-joǵy bes memleket nıet bildirdi. Olardyń qatarynda Qazaqstanmen birge Indonezııa, Albanııa, Kosovo jáne Marokko bar. Bul – elimizdiń qaqtyǵysty retteý jolyndaǵy jaýapty ári salmaqty qadamy. Árıne, bul sheshimge Izraıl tarapy men Palestına ókilderiniń qalaı qaraıtyny mańyzdy. Palestına aýmaǵynda qazirgi tańda eki saıası qurylym bar ekeni belgili: Gaza sektorynda – HAMAS, al Batys jaǵalaýda – Mahmud Abbas basqaratyn Palestına avtonomııasynyń ákimshiligi. Osyndaı kúrdeli saıası jaǵdaıda Qazaqstan ózin kópvektorly ári beıtarap ustanymdy memleket retinde tanytyp keledi. Sondyqtan bizdiń bitimgerlerdiń óńirde bolýy jaǵdaıdy ýshyqtyrmaı, kerisinshe, turaqtandyrýǵa septigin tıgizýi yqtımal. Qazaqstandyq áskerı qyzmetshiler tek qaýipsizdikti qamtamasyz etýge ǵana emes, sonymen qatar mınalardy zalalsyzdandyrýǵa jáne jergilikti halyqqa kómek kórsetýge atsalysa alady. Budan bólek, óńirge medısınalyq qyzmetkerlerdiń jiberilýi – elimizdiń shynaıy gýmanıtarlyq mıssııaǵa beıildi ekenin kórsetedi. Bul – beıbit turǵyndarǵa tikeleı qoldaý bildirýge baǵyttalǵan mańyzdy qadam. Jalpy alǵanda, Gaza sektoryndaǵy ahýal Qazaqstan qoǵamynyń da beıjaı qaramaıtyn máselesine aınaldy. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bitimgerlik kúshtermen shektelmeı, qajet bolǵan jaǵdaıda Qazaqstannyń Gaza óńiriniń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge de qoldaý kórsetýge daıyn ekenin atap ótti. Bul elimizdiń halyqaralyq jaýapkershilikti sezinetin jáne syndarly syrtqy saıasat ustanatyn memleket ekenin taǵy bir márte aıqyndaıdy.
– AQSh-qa sapar aıasynda Qasym-Jomart Toqaevtyń iri amerıkalyq kompanııalar basshylarymen birqatar kezdesýleri josparlanǵan. Sizdińshe, ekonomıkalyq dıplomatııa memleketter arasyndaǵy saıası senimdi nyǵaıtýǵa qalaı áser etedi?
– Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy áleýeti óte joǵary. Elimiz bıdaıdy mol kólemde óndiredi, et ónimderiniń sapasy da halyqaralyq naryqta básekege qabiletti. Sondyqtan batystyq ınvestısııalardyń jáne jahandyq áriptesterdiń qoldaýymen Qazaqstan agroónerkásiptik keshenin odan ári damytyp, óndiris kólemin arttyra alady.
Bul óz kezeginde tek ekonomıkalyq ósimge ǵana emes, gýmanıtarlyq bastamalarǵa da múmkindik beredi. Máselen, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý baǵytynda Qazaqstan belgili bir óńirlerge, sonyń ishinde Gaza sektoryna da qoldaý kórsete alar edi. Árıne, mundaı kómektiń naqty tetikteri halyqaralyq kelisimder men qarjylandyrý mehanızmderine baılanysty bolmaq. Múmkin, tıisti halyqaralyq qurylymdar nemese arnaıy qurylǵan keńes Qazaqstannan ónim satyp alyp, ony muqtaj aımaqtarǵa jetkizýdi uıymdastyratyn shyǵar. Bul – kelissózder men ortaq sheshimderdi qajet etetin kúrdeli úderis. Qalaı bolǵanda da, Qazaqstannyń tabıǵı resýrstary men aýyl sharýashylyǵy áleýeti joǵary ekeni sózsiz. Al ekonomıkalyq dıplomatııa – dál osy múmkindikterdi halyqaralyq seriktestik arqyly júzege asyryp, memleketter arasyndaǵy ózara senim men uzaqmerzimdi saıası áriptestikti nyǵaıtýdyń mańyzdy quraly.
Prezıdent Beıbitshilik keńesiniń alǵashqy otyrysynda sóz sóıledi
