Almatynyń «ókpesi»

Qońyr kúzdiń ádettegideı kerimsal ádemi kúnderiniń birinde Almaty kúni atalyp ótetin ejelgi dástúr bar. Bıylǵy qala kúniniń ereksheligi sol – Almaty ózi óz bolǵaly, kóılegi bóz bolǵaly alǵash ret 1000 jyldyǵyn atap ótpek...Tarıhshylardyń da, IýNESKO-nyń da, árıne,  halyqtyń da sheshimi osylaı! Budan dál 1000 buryn shahardyń qandaı meken bolǵanyn men bilmeımin, biraq, súıikti qalamyzdyń tarıhynyń ǵasyrlar qoınaýy­na ketkenine súısinemin. Talantty tarlanboz tarıhshylarymyzdyń dálel-derekterine súısinemin... Almatylyqtardyń búgingi qýanyshyna súısinemin. Meniń biletinim – Almaty qaı kezde de aqyndardyń jyryna, ǵashyqtardyń syryna aınalǵan sulý shahar! Aqyndar degende aldymen aýyzǵa Oljas Súleımenov aǵamyzdyń esiminiń oralǵanyn qarańyzshy! Sonaý 80-shi jyldardyń basy edi. Halqynyń sany mıllıonǵa tola qoımaǵan, kóliginiń búgingideı nópiri joq bolǵanmen, Alataýdyń qushaǵynda jatqan Almatynyń ókpesin qysqan kók tútini bolatyn! KSRO halyq depýtattyǵyna kandıdat ór minezdi aqyn aǵamyz sol kúni kúlli «Qazaqfılm» shaǵyn aýdanyndaǵy dúıim jurttyńa aldynda óziniń zor daýysymen kúrkireı sóılep, depýtat bolyp saılana qalsa eń aldymen Almatynyń aýasyn tazartamyn degen ýáde berdi. Súıikti aqyn sol joly aspanǵa on san dırıjabl-jeldetkish ushyryp siresken kók tútindi Talǵardan asyryp qýyp shyqpaq ta edi. Halyq shapalaq urdy. Halyq minezdi azamattyń aıtqanyn oryndaıtynyna sengen de edi... Biraq, sol saılaýda  jalpy daýysta qarapaıym almatylyq qurylysshy depýtat atanyp, Oljas aǵamyzdyń  «ǵasyrlyq jobasy»  júzege aspaı qaldy. Odan beri Úlken Almaty men Esentaı ózenderinen Almatyny boılaı talaı sý aqty, ýaqyt alǵa ozdy. Halqynyń sany eki eseden artqan qalanyń avtokóliginiń sany 800 myńǵa taıap qaldy! Tútin qoıýlana túsken... Birden ashyp aıtaıyq, aqyn, búgingi Qazaqstannyń Eńbek Eri, qoǵam qaıratkeri Oljas Omarulynan keıin shahardyń «ókpesin tazalap, tynysyn ashýǵa» búgingi qala basshysy Baýyrjan Baıbektiń árekettenýi qýantady. Ákim eń aldymen Almaty aglomerasııasynyń (turyndardy shoǵyrlandyrý) óńiraralyq syzbasyn (shemasyn) jasady. Ol Qazaqstan Respýblıkasynyń səýlet, qala qurylysy jəne qurylys qyzmeti salasyndaǵy zańnamasyna, aýmaqty uıym­dastyrýdyń ekologııalyq, əleýmettik-ekono­mıkalyq məselelerin retteıtin norma­tıv­tik-quqyqtyq jəne normatıvtik-tehnıkalyq qujat­tarǵa səıkes əzirlendi. Bul – ázirshe qujat. Al is júzinde she? Is júzinde qala ákimi amaldy kókten emes, jerden izdedi.  Iаǵnı, bireýge jaǵar, bireýge jaqpas – qala basshylyǵy jekemenshik kólik­terdiń jolyn kesip, olardyń qala ishin­degi qozǵalysyna meılinshe shekteý qoıýǵa kiristi. Avtobýstarǵa arnaıy jolaqpen jol ashty. Jekemenshik kólikterdiń bir saǵattyq turaqtanýy 100-den 300 teńgege deıin kóterildi. Bolashaqta odan da ulǵaıýy ábden múmkin. Al keshe Almatynyń ókpesin tazartý ıdeıasynyń alǵashqy pıoneri Oljas aǵa ıtalııa tilinde shyǵatyn kitabynyń tusaýyn kesýge Rımge ushyp ketti...  Aıtpaqshy, sol Rım  ókpesin qysqan kók tútinnen búgingi tańda qalaı qutylyp jatyr, bilesiz be? Dırıjabl-jeldetkish, avtokólikter serııalary boıynsha kezekpen júrý, turaq baǵasyn kóterý sekildi on san amaldar Rımde de paıda bolǵan. Qalanyń sońǵy ákimi men jergilikti basqarý organdary Rımde aptasyna  úsh kún, Mılanda úsh kún jekemenshik avtolar júrmeıtindeı etti. Qalada úsh kún eshqandaıda jeńil kólik júrmeıdi. Bitti. Halyq úshin dál osy kúnderi avtobýsta, trolleıbýs pen tramvaıda, metroda jol júrý baǵasy arzandatylady. Jurt súısinip qoldap otyr. Tamasha emes pe? Almaty qalasynyń ókpesi qysylǵan saıyn ártúrli oıdyń jeteginde birese Rumdy, birese Qyrymdy sharlaıdy ekensiń! Amal neshik! Úmitimiz de joq emes! Dál budan 1000 jyl buryn shahardyń saf aýanyń, salqar tabıǵattyń qushaǵynda bolǵanyna men kámil senemin. Dál ondaı bolý qaıda, degenmen... Rım men Mılanda aýa tazaryp keledi ǵoı...  Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY