Qystyń kózi qyraýda, saqyldaǵan sary aıazda el kóshýshi me edi? Bul degenimiz atan túıege júk artyp, amalsyz kóshken jurtty ajaldyń aýzyna shybyqpen aıdaǵanmen birdeı emes pe? Mine, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Túgisken degen jerden Saryarqa degen aýdan qurylyp, ile-shala onyń halqy Betpaqdalany betke alyp, sol kezdegi basshylyqtyń pármenimen jappaı qonys aýdarýynda osyndaı jaýyzdyq saıasattyń jatqany anyq. Onsyz da kámpeskege ushyrap, qolyndaǵy malynan aıyrylyp, ábden álsirep, áreń kúnin kórip otyrǵan 5 bolys tama, 2 bolys taraqty elin túgeldeı Jambyl oblysynyń Shý jaǵyna qaraı kóshirý týraly qaýly qabyldanady.
Ash-jalańash el Betpaqdalanyń saqyldaǵan sary aıazynda ábden qorlyq kórip, Sarysý aýdanynyń ortalyǵy bolǵan Saýdakentke deıin 700 shaqyrym jolda qynadaı qyryldy. Shubatylǵan kóshtiń bir bóligi ǵana áreń jetip, jol-jónekeı qanshama adam, qanshama beıkúná bala ashtyqtan ólip, sýyqtan qatyp qalǵan. Resmı derekterge qaraǵanda, 1932 jyldyń 24 qarashasynda Áýlıeata óńirine qaraı kóshken 2000-nan asa otbasydan Saýdakent aýylyna aman jetkeni 500-deı ǵana tútin eken.
– Sol asharshylyq jyldary el jappaı bosyp ketkende, jurtta qalǵan Rázııa ájemiz de besiktegi balasyn súırelep, atasy Yqylastyń qasıetti qara qobyzyn kóterip, jaıaý-jalpylap, kóshken eldiń shubyrǵan izine túsedi, – deıdi osynaý tarıhtan syr shertken Asaýbaı Maılybaev. – О́zi ash, ál-dármeni quryǵan kúıeýi Aqynbaı «Osy qý aǵashty arqalaımyn dep óletin boldym ǵoı», dep qobyzdy laqtyryp jibergende, sekseýilge soǵylyp basy synyp qalypty. Sonda Rázııa ájemiz: «О́ı, munyń ne, Aqynbaı? Qasıetti qobyzdyń kıesi atady ǵoı» dep, qobyzdy jerden kóterip alyp, synǵan jerin shúberekpen tańyp, taǵy alǵa jyljıdy. Biraq dińkeleri quryp, qarǵa adym jer júrý muń bolady. Aqyry ekeýi qobyzdy alady da, sábıin besigimen dalaǵa tastap ketedi. Jarty shaqyrymdaı jyljyǵan kezde Rázııa ájemizdiń analyq júregi shydamaı, emshektegi balasyna qaıta barady. Barsa, besik ornynda tur, biraq qasqyr jep ketkeni bolmasa, ıa, adam alyp ketkeni belgisiz, bala joq. Osyndaı sumdyq oqıǵalar bolǵan. Búginde Rázııa ájeıdiń nemereleri Taraz qalasynyń aınalasynda tirshilik etýde. Al talaı qasiretti bastan keshken Yqylas Dúkenulynyń qasıetti qara qobyzy qazir Taraz murajaıynda tur.
Mine, jaqynda ǵana jaryq kórgen belgili aqyn Ǵalym Jaılybaıdyń asharshylyq qurbandaryna arnap jazǵan «Tamakóshken» poemasynyń kótergen júgi, mán-maǵynasy óte kúrdeli ekenin osydan-aq baıqaýǵa bolady. Asharshylyq jyldary Saryarqadan Qarataýǵa qaraı uly shubyryndyǵa ushyraǵan halyqtyń taǵdyr talaıyn sýretteıtin dúnıeniń kitap bolyp shyǵýyna Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty, oblystyq máslıhattyń depýtaty, belgili kásipker, Sarysý aýdanynyń tól perzenti Asaýbaı Maılybaev demeýshilik jasady.
Aıyrylyp ana ulynan, aǵa dostan,
Myna qos habar almaı ana qostan.
Qar jaýǵan qarashada ubap-shubap,
Betke alyp, Qarataýdy
Tama bosqan.
... Qar borap, qarashada,
Kún búlindi.
Sen biraq, aıtpaısyń-aý, shyndyǵyńdy.
Baýryńda kókteı solǵan kóp
Tamanyń – Kók tasy óziń shyǵar,
Muńly, Qýly!
– dep qaımana eldiń tragedııalyq halin jetkize jyrlaǵan osynaý kitaptyń tusaýkeseri Saýdakent aýylynda ótti. Jınalǵan qaýym Arqany meken etken tama, jaǵalbaıly, alshyn jáne taraqty rýlarynyń qyzyl ımperııanyń qoldan jasaǵan qyrǵynǵa ushyraýy poema tilinde sátti beınelengenin keńinen áńgime etti. Bir ǵana rýdyń nemese bir júzdiń emes, bútindeı qazaq halqynyń asharshylyq jyldaryndaǵy kórgen qaıǵy-qasireti týraly tebirene tolǵady. Kitap avtory Ǵalym Jaılybaı da asharshylyq qurbandary rýhyna taǵzym etý sharasyn uıymdastyryp otyrǵan A.Maılybaevqa jáne osy bir ımandy tirliktiń basy-qasynda júrgen azamattarǵa alǵysyn bildirdi.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy oblystyq fılıalynyń dırektory, jazýshy Nesipbek Dáýtaıuly, «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory, belgili qalamger Jumabaı Shashtaıuly, aqyn Maraltaı Raıymbekuly, qoǵam qaıratkeri Muhametqasym Shákenov, Sarysý aýdanynyń qurmetti azamattary, eńbek ardagerleri Oryntaı Dúısenov, Talas Altaıbaev poema týraly tushymdy pikirlerin bildirip, asharshylyqtyń ashy shyndyǵyn áńgimeledi.
– «Tamakóshken» poemasy – joǵalǵan kitaptyń jalǵyz beti. Sondyqtan, asharshylyq jyldary bir ǵana rýdyń basynan keshken azapty taǵdyryn kórsete otyryp, barsha qazaq halqynyń otyzynshy jyldardyń basyndaǵy kórgen zulmatty sýrettedi dep oılaımyn. Poema orys tiline de aýdarylǵan. Ondaǵy maqsat – aldaǵy ýaqytta osy til arqyly shetel tilderine aýdaryp, álem oqyrmandary nazaryna usyný. Osy qany sorǵalaǵan tragedııany búgingi urpaqtyń mıyna shegelenip qalatyndaı etip sýrettegen aqyn Ǵalym Jaılybaı inime el atynan alǵys aıtsam artyq bolmas. Túptiń túbinde álem halyqtary túsinde shoshyp oıanatyn osy bir qazaq halqyn qynasha qyrǵan qandy oıranǵa arnap, bir eskertkish ornatpaı, arýaqtar nazasy basylmas. Qalaı degenmen, álgi olqylyǵymyzdyń ornyn ázirge Ǵalymnyń «Tamakóshken» poemasy toltyra turatynyn taǵy da esterińizge salǵym keledi, – dedi Asaýbaı Maılybaev.
«Tamakóshken» poemasy – tarıhı shyndyq. Bul shyndyq – tarıhtyń júzindegi máńgi óshpeıtin qara tańba. Aıtylmaı jatqan aqıqatty aıtyp, ashylmaı jatqan shyndyqty jazǵan Ǵalym Jaılybaıdyń «Qara oramal», «Tamakóshken» týyndylary – urpaqtyń sanasyna sáýle túsirer dúnıeler ekeni anyq.
Jıyn sońynan Saýdakentte asharshylyq qurbandaryna as berilip, Quran baǵyshtaldy.
Oralhan DÁÝIT,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
