Shandozdy saǵynǵanda...

Halqymyzdyń birtýar perzenti Ábish Kekilbaıulyn eske alǵanda jadyma túsken jazbalar Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábish Kekilbaevty eske alý keshi ótti. Keshke zııaly qaýym ókilderi, qarasy mol oqyrman, qarapaıym jurtshylyq kóptep kelgen eken. Basqosýdyń buıdasyn ustaǵan Myrzataı aǵa Joldasbekov zańǵardyń zaman aldyndaǵy zaıyrly qyzmeti týraly áriden áńgime qozǵap, jaqsy áserge jetelep otyrdy. Meniń de aıtarym az emes edi, biraq sóz kezegi tıe qoımady. Árıne, Ábekeńdi biletinder kóp, sóıleıtinder de barshylyq. Men Ábish aǵanyń janynda otyz jyldan astam birde inisindeı, birde balasyndaı, reti kelgende, keńesshisindeı bolyp ere júrdim. Sol jerde aıta ketetin, aıtylýy tıis, kezeńi kelgen jaıttar bar edi. Solardyń bir parasyn qaǵazǵa túsirip, kópke jetkizgen jón bolar degen oıǵa keldim. Biz, ádette, qalamger Ábish Ke­kil­­­baevty tek jazýshy retinde ǵa­na kórip, barlyq áńgimeniń aýanyn da, aýmaǵyn da osy tóńirekten iz­deımiz. Árıne, onyń qalamgerlik qýaty, sýretkerlik erekshe stıli týraly aıtý qajet. Tipti, ol zań­dy­lyq ta. Biraq Ábish álemi birizdi dúnıeden de kúrdeli. Ol san izdi súrleýdiń bárinde kekilbaevtyq kelbetin kórsetken kemel adam edi. Ábish Kekilbaıuly, aldymen, aqyn. Sosyn prozashy, dramatýrg, ádebıettanýshy, synshy, tarıhshy, fılosof, estet, ssenarıst, ensıklopedıst, arhıvarıýs, ólketanýshy, jaratylystanýshy, qoǵamtanýshy, áleýmettanýshy, halyqtanýshy, ǵalamtanýshy, saıasatker, memlekettanýshy, dintanýshy, sáýlettanýshy, ónertanýshy, aýdarmashy, pýblısıst, redaktor, gýmanıst, ınternasıonalıst, depýtat, asa kórnekti memleket qaıratkeri. Táýelsizdikke tizesi búgilgenshe qyzmet etken azamat. Bir adamnyń boıyna osynshama bilim men bilikti, oı men zeıindi kim berdi degen suraq kóp jannyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyny ras. Ádebıettegi jolyn aqyndyqtan bastaǵan Ábekeńniń ulttyq mektebi tarıhy talaıǵa ketetin, jeti jurt kelip, jeti jurt ketken kıeli Mań­ǵystaýdyń baǵzy baıanynan da, jańǵyrǵan japan dalanyń zaman ashqan aıanynan da tálim alǵan. Islam dini alǵashqy súrleýin osynaý mań daladan bastaǵan. Islam ilimin taratýǵa kelgen úsh júz alpys mashaıyq – dindarlar uly dalanyń ár qıyryna ımanı baǵyt alyp, osy jerden asataıaǵyn jolbasshy, Uly paıǵambardyń ósıetin qolbasshy etip, qazaq dalasynyń jańa rýhanı tynysyna adamgershil samalyn jetkizgen. Sodan beri bul aımaq «úsh júz alpys áýlıeli Mańǵystaý» atanǵan. Keıin kele, zamandar óte, «úsh júz alpys áýlıe» tirkesi azdy kóbeıtýge, kópti keńeıtýge áýes qazaq jurty úsh júz alpys eki áýlıe degen tyń teńeýge de tynys ashqan. Ábish Kekilbaevtyń rýhanı bolmysy men zamanaýı tulǵasyn tereńirek taný úshin Mańǵystaýdyń tabıǵaty men tarıhyn jete bilgen jón. Qalamger qashanda týǵan topyraǵyna tartady. Týǵan eliniń tarıhyna tartady. Bala jastan kókiregine sińgen shejire men ózi kórip, bilip ósken jaıttarǵa etene den qoıǵandyqtan, onyń dúnıetaný bolmysy ózgeden oqshaý, ózindik erekshelikke ıe bolatyny sodan. Osy turǵydan kelgende, Kekilbaevty taný úshin Mańǵystaýdy taný kerek, Mańǵystaýdy taný úshin Kekilbaevty túsiný kerek. Dala fılosofııasynyń dáni de, máni de uly dalamyzda jatyr. Ábish álemi osynaý tarıhı aımaqtyń talaıly shejiresi men talǵamdy tanymyn kórsetetin kórneki qural sekildi. Ábish álemi degen teńeýge oryndy baǵa berý úshin áýeli Uly Dalanyń ulan-ǵaıyr tarıhyn kóńilge qondyrý kerek. Osynaý dalany tanýǵa degen azamattyq para­sat kerek. Osyny barynsha baıypty sezin­gen Myrzataı aǵamyz 1992 jyl­dyń qyrkúıek aıynda «Qazaq ádebıe­ti» gazetinde Ábish Kekilbaevty «Áý­­­lıe» dep jazdy. Úkimettiń ada­­my, ǵylymı kommýnızmniń dáris­terin de kezinde boıyna sińirgen, memlekettik qyzmettiń mártebesin kóterip kele jatqan Myrzataı Jol­dasbekov qalamynan týǵan sol teńeý bireýlerdiń apshysyn qýyryp, bireýlerdiń ashýyn týǵyzǵanyn da bilemiz. Mańǵystaý jurtshylyǵy mashaıyqtardyń uly kóshine qosylǵan jerlesterin jańadan kórgendeı bolyp, oǵan «úsh júz alpys úshinshi» degen nómirdi ózderi bergendeı qýandy. 1982 jyly ádebıettiń ǵasyrlyq kezeńin saralap otyrǵan Eýropanyń beldi bir uıymy «sońǵy júz jyl­dyqtyń ataqty júz qalamgeri» degen portret-plakat shyǵardy. Olardyń ishinde Tolstoı, Áýezov, Dostoevskıı, Chehov, Markes, He­mıngýeı, Borhes, Paýstovskıı, Fedın, Shyńǵys Aıtmatov, Rasýl Ǵamzatov, taǵy basqa dańqtylar bar. Osylardyń ishinde eki qazaqtyń biri bolyp Ábish Kekilbaev turdy. Maqtandyq. Áli de maqtanamyz. Bul jazylǵandardyń bári jo­ǵaryda aıtylǵan kezdesý barysynda kókeıde kóldeneńdep turǵan-dy. Aıtylǵan jaılardyń áýeni Ábish aǵanyń shyǵarmashylyq qýatyn jan-jaqty ashyp tastaı alǵan joq. Ol múmkin emes te edi. Bul jazýshyny dúnıeden ozǵannan keıingi eń alǵashqy eske alý keshi bolǵandyqtan, aıtylǵan jaılar, árıne, alyp qalamgerdiń aýqymyn birden qamtı almaıtyny da belgili. * * * О́tken ǵasyrdyń 70-shi jylda­rynda, bizdiń tolqynnyń stý­denttik shaqtarynda, Ábish Kekil­baev esimi ádebı ortada dúrildep turdy. Sol jyldary jıi bolyp jatatyn ádebı keshterde aqyn­dar: Ǵafý Qaıyrbekovtiń, Jumeken Nájimedenovtiń, Qadyr Myrzalıevtiń, Tumanbaı Mol­daǵa­lıevtiń, Muqaǵalı Maqa­taevtyń, Saǵı Jıenbaevtyń, Sa­byrhan Asanovtyń, Farıza Oń­ǵarsynovanyń, Ospanhan Áý­bákirovtiń, Asqar Orazaqynnyń, Muhtar Shahanovtyń, Beken Ábdi­razaqovtyń, Dúısenbek Qanat­­­baevtyń, synshylar As­qar Súleı­menovtiń, Tólegen Toq­bergenovtiń, Saǵat Áshimbaevtyń attary Alma­tyny ustap turdy. Osy­lardyń ishinde Ábish Kekilbaev esimi áde­bıet tamyrshysy retinde erekshe qurmetpen atalatyn. Sol jyldarda Ábish Kekilbaevtyń «Dáýirmen betpe-bet» degen aı­­ryqsha aqyn­dyq, estettik, syn­shy­lyq parasatpen ja­zylǵan kitaby qoldan-qolǵa ótip, muqabasy aqjem­denip ketkeni óz aldyna bir hıqaıa. Ábish álemi osylaı bastalyp bara jatty. 1975 jyly, Mańǵystaý ob­lys­tyq «Kommýnıstik jol» gazetinde tilshilik qyzmette júrgenimde, kúz aıynda, issaparmen Ábish aǵanyń týǵan aýyly Ońdyǵa arnaıy bardym. Ońdy Mańǵystaý aýdanynyń Kaspıı teńizine qaraı súıirlene umsynǵan Túpqaraǵan túbeginiń aımaǵyndaǵy shaǵyn aýyldyń biri eken. Jelke tusynda Taýshyq, kádimgi soǵys jyldarynda kómir qazǵan, jaýdyń bombalaýshy ushaǵy kelip, birer bomba bastap, jurttyń úreıin alǵan jer. Osy jerde Ábish aǵamyzdyń anasy, qazaqtyń kıeli analarynyń biri atanyp, «Ábishtiń anasy» degen halyqtyq qurmetke ıe bolǵan Aısáýle apamyz shahtada kómir qazyp, jeńiske úlesin qosqan. Stalıngrad qorshaýyndaǵy qııan-keski urysta qazaǵa ushyraǵan Kekilbaı aǵamyz batysqa attanǵanda eki jasar Ábishin arqalaǵan Aısáýle anamyz ony kósh jerge uzatyp salyp, kóziniń jasy botalap, qyr basyn­da qaraıyp qalǵan eken. Endi Aısáýle anamyz sol qyrdyń ba­syn­­da qazaq analarynyń atynan eskertkish bolyp, batysqa úmitpen qarap áli otyr. Osy Ońdynyń aty aldaǵy kúnderde «Ábish Kekilbaev aýy­­ly» dep atalatyn bolar degen úm­it te kóp kókirekte bas kóterip qoıady. Ońdyda Ábish aǵanyń klas­tas­tarymen kezdestim. Olardan Ábe­keńniń mekteptegi jyldary, otbasy, balań jigit kezindegi ómiri, jalpy, aýyldaǵy adamı bol­mysy, arman-maqsaty týraly áńgime suradym. Olar da bilgenin jasyrǵan joq, ári maqtana, ári ózimsine otyryp talaı qyzyqty da áserli sátterdi ortaǵa saldy. Sonyń biri, umytpasam, ol kisiniń de esimi Ábish bolsa kerek, myna jaıdy aıtyp berdi: «Bir joly keń­seden keshteý shyǵyp, úıge qaıtyp kele jattym. Kún sýyq edi. Qar jaýyp, borandatyp turǵan. Boran ishinde bir bala bara jatty. Qoltyǵyna qysqan zaty bar. Boran kezinde dalada júrgen kim eken dep, daýystap toqtattym. Shamasy, on úsh-on tórt jasar oqýshy eken. Qoltyǵyndaǵysy kitaptar bolyp shyqty. Alyp qarasam, Belınskııdiń tolyq shyǵarmalar jınaǵy eken. Tańdanyp qaldym. «Myna kitapty kimge apara ja­tyrsyń», dedim. «О́zim oqımyn», dedi. «Qaı klastasyń?», dep sura­dym. «Jetinshi klastamyn», dedi sypaıy jaýap berip. Bul ba­la aýyldaǵy qadirli apamyz Aısáýleniń uly Ábish edi. Sát-sapar tilep uzatyp salyp, sońynan qarap turdym. Tegin bala bolmas, myna jasynda alyp Belınskııdi oqyp jatqan bul bala dep súısinip te turdym. Sol kezden Ábishti syrttaı baǵýmen boldym». Sál keıin, segizinshi klasta júr­­­gende, belgili jazýshynyń ja­rııa­lanǵan kitabynyń ádebı ur­lyǵyn jan-jaqty dáleldep, sol kezdegi «Lenınshil jas» gazetine kólemdi maqala jazyp, kópti tań qaldyrǵan Ábish Kekilbaev ádebı ortaǵa ózindik izdenisimen osylaı kelgen edi. Jalpy, Ábekeń ózi­niń alǵashqy jazbalaryn synnan bastaǵan. Mektepte oqyp júrgende «Ekpindi egin ekpeı me?» degen syn maqalasy aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde jarııalanyp, ol maqala aýdandyq partııa komıtetiniń arnaıy bıýrosynda qaralyp, Ábish aǵa sol talqylaýǵa maqala avtory retinde qatysqan eken. Aýylǵa kelgen soń bir jamaǵaıyny: «Balam, ómirden jaqsylyqty kóbirek izde, ómirdiń qýanyshyn kóbirek kór, saparyń ıgilikti bolsyn», dep aqylyn aıtypty. «Sol kezden bas­tap ashy syn jazýdy toqtattym», dep otyratyn Ábish aǵam sol kezdi eske alǵanda. * * * Jalpy, Ábekeń óziniń is-áreket­terinen, tipti, bolmashy qate­lik­terinen de qatty sabaq alyp otyrǵan adam edi. Bul jaǵynan kelgende, Abaı atasyn erterek ejiktep oqyǵan soń bolý kerek, óz isine únemi syn kózben qarap, ótkenine esep berip otyratyn. Qazaq ádebıetiniń tarıhyn ta­­ra­zylaýda, ásirese, aqyn-jy­raý­lardyń asyl muralaryn el­ge jańasha jetkizýde eren eń­bek sińirgen kórnekti ǵalym Qa­bı­bolla Sydıyqov aǵamyz Almaty ob­lysynyń bir arýymen tanysyp, úılenetin bolyp sóz baılasyp, kóńilge toq sanap, demalysqa elge ketipti. Eli alys qıyrda jatqan Atyraý aımaǵy. Qyz da shetel tilderi ınstıtýtynyń túlegi bolyp, dıplomyn alyp, aýylǵa – Naryn­qolǵa barady. Sol jerde jeńgesine jińishkelep syryn jet­kizip, sóz baılasyp kelgen adamym bar dep baıan etedi. Jeńge sózi jeldeı ushyp, ata-ananyń qulaǵyna jetip, Atyraýdy jerdiń túbi dep «qorqyp» ketken ata-ana qyzdy kórshi aýylǵa apyl-ǵupyl uzatýdyń qamyna kirisedi. Qudalar da qazdıyp kelip qalyp, qyzdyń basyna shyndap qaýip tónedi. Ol kezde uıaly telefon, sirá, joq, jaı telefonnyń ózi aýylda qat kezeń. Araǵa hat túsedi. Úshbý hat bir qıyrda jatqan Atyraýǵa jetkenshe, asyǵys habardy alǵan bir top jerles jigitter atqa qonyp, Narynqolǵa tartady. Ári tart, beri tart bolyp jatqanda, áreń degende úlgerip, kúıeý jigit te jetedi. Sodan bir top jigit qyzdy alyp qashady. Namys qysqan Narynqol atqa minedi. Qashqyndar taý bókterlep tartady. Jer jaǵdaıyn jaqsy bi­letin narynqoldyqtar uzatpaı jetip te qalady. Sol kezde Ábekeń tosqaýylda qalyp, qýǵynshy topty kútip alady. Úsh qyzdyń ortasynda, ózi aıtqandaı, «qýyrshaq oınap ósken» Ábekeń tóbelestiń tásilin, sirá, bilmeıdi. Alqyn-julqyn jet­ken alǵashqy jigitti keýdeden qyzdar sekildi ıterip kep qalǵanda, ol óz ekpinimen qulap, basy tasqa tıip, qan burq ete qalady. Sol kezde qýǵynshylar da tolyq jetip, basy jarylǵan «bahadúrin» qaýmalap qalyp qoıady. Osy urymtal sátti uǵymtal paı­­­da­lanǵan Ábekeń qorshaýdan sytylyp shyǵyp, uzap kete barypty. Ábekeńniń onda sıdań, sypa kezi, qýa túskenderge qara shaldyrmaı ketken tárizdi. Bul Ábish aǵamyzdyń respýblıkalyq deńgeıdegi tóbeleske birinshi jáne sońǵy ret qatysqany eken. «Sodan keıin tóbeles bolatyn jerden aý­laq júretin boldym» deıtin Ábish aǵa beıne-bir qan maıdan­nyń ortasynan qaharmandyqpen aman shyqqan batyrlardaı jan-jaǵyna kúlimsireı qarap. Sosyn tóbelesten góri qalamǵa ıkemdi oń qolymen mańdaıdan tartyp, jel qaıdan soǵar eken dep jan-jaǵyna alańdaǵan, aq shýlan tarta bastaǵan buıra shashyn bir qaıyryp tastap, selkildeı kúletin. Aǵamyzdyń sol kezdegi batyrlyq qımylynan endi búgin bekem belgi taba almasaq ta, biz de máz bolyp qalýshy edik. Ábekeń Elbasymyzdyń senimdi serigi bolyp uzaq jyldar asa jo­ǵary laýazymdy qyzmetterde eseli eńbek etti. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy kezeńindegi ataýly jyldardy qalyptastyrýda, Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy kezinde astana aýystyrýdyń tarıhı kúnderinde, odan keıingi ǵasyrlyq oqıǵa bolyp el egemendiginiń shejiresinde qalǵan uly kóshte, Saryarqa dalasynda irge kótergen jańa Astananyń qaz turyp, qadam basý shaqtarynda ol únemi Memleket basshysynyń oń qolynda, qamshylar jaq tusynda boldy. Ábekeń dúnıeden ozǵanda onyń otbasyna joldaǵan kóńil aıtý jedelhatynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev osyny erekshe atap ótip, onyń shyn máninde retti jerinde aqylshy, kezi kelgende keńesshi, oraıy kelgende oryndaýshy bolǵandyǵyn iltıpatpen atap ótti. Kózi tirisinde qurmettep, omyraýyna Eńbek Eriniń Altyn belgisin taqqany da osynyń aıqyn kórinisi edi. Osynaý jyldarda, qazaq elor­dasynyń irge kóterip, eńse tiktegen shaqtarynda Ábekeń kórkem pro­zanyń kóshin sál doǵaryp, kó­sem­sózge kóbirek júgindi. Adamzat tarı­hynda qashanda osylaı bol­ǵan. Ilgeri-keıindi ǵumyr keshken qaı­ratkerlerdiń kóbi, ásirese, qalamgerlik taǵdyry ha­lyq­pen etene jaqyn jandardyń kóbi, tar kezeń, talaıly tustarda kósem­sózdiń kórigin qyzdyrǵan. Árıne, ony olar til bezeýdiń, nemese sóz saptaýdyń maqsatynda emes, elge jón silteý, jurtymen júrektestigin tanytý turǵysynda aqyl-parasatpen solaı sheshken. Jańa turpatty memleket qalyptasý kezeńinde mundaı aıtýly tulǵalar atajurtynda bo­lyp jatqan, bolýy múmkin tarıhı jaǵdaılardy óz halqyna jetkizýdi eń basty borysh dep esep­tep, ýaqyt trıbýnasyn ýa­ǵyz min­berine aınaldyrǵan. Ábish Kekilbaevtyń táýelsizdik kezeńindegi «ádebı sarańdyǵyn» álemı damýdyń dúbirinen izdeýimiz qajet. Sol ýaqyt yrǵaǵynda onyń ózindik úni kósem­sózderindegi kó­sheli oı, kórkem baıandaýlarynda boı kórsetedi. Muny jaı ǵana av­torlyq kózqaras retinde emes, el damýyn­daǵy erdiń elge arnaǵan eleý­li úndeýleri dep qabyldaǵan oryndy. Ár dáýirdiń óz ádebıeti bar. So­ǵan saı qalamgerleri bar. Oqyr­mandary bar. Jurtynyń jaqsy kúnderi úshin jarǵaq qulaǵy jas­tyqqa tımeı, eńký-eńký jer shalyp, egeýli oıdy qolǵa alǵan Ábish Kekilbaevtyń táýelsizdik jyldarynda jazǵan kósemsózderin, esseleri men eske alýlaryn, Alash­tyń aıbyndy uldarynyń eren eń­bekterin san qyrynan jarqyrata kórsetken jarııalanymdaryn dittep oqyp, kókiregine túıip júrgen oqyrman osy kezeńderde Ábish aý­dı­torııasynyń alǵyr shákirtteri boldy dep aıtsaq, asyra aıtqandyq bolmas. Qaı taqyrypqa salsa da qaqyratyp áketetin, qaı qıyrǵa salsa da Kekilbaev qalamyn qapysyz kórsetetin sol kólemdi de, kemeldi maqalalary táýelsizdikke turlaýly túrde qyzmet jasady. Qalamgerdiń has talanty men ensıklopedııa­lyq bilimdarlyǵy saıasattyń syny men syryna qanyqqan saıyn ol mem­lekettik jaýapkershilikti bıik deńgeıde ustaıtyn tulǵaǵa aınalyp kele jatty. Táýelsizdik qalyptastyrǵan tulǵalardyń biri de, biregeıi de bola aldy ol. Tabıǵat syılaǵan aqyndyq ush­qyrlyq pen aqyndyq alǵyrlyq onyń ýaqyt minbesindegi áleýetin barynsha kemeldendire kórsetip, zaman týdyrǵan tulǵalyq bolmysy týǵan halqynyń búgini men erteńine asa alańdaýly azamattyń adamı portretine parasat boıaýlaryn tundyrdy. Mádenıet alańyndaǵy myltyqsyz maıdanda ol ári jol­basshylyq, ári qolbasshylyq min­detti qatar atqaryp, óz turǵy­las­tarynyń qatarynda ıyǵy ozyp, ıini tulǵalana tústi. О́mirde barynsha qarapaıym, ónerde barynsha kirpııaz, turmysta barynsha toqmeıil, qyzmette barynsha zerdeli Ábish Kekilbaev azamattyq avtobıografııasyn ultqa qyzmet etýdiń eren úlgisin ustanǵan Alash arystarynyń maqsat-múddelerine adal qalpynda ǵumyrdan ozdy. Bir qaraǵanda, syrt kózge qarapaıym da sabyrly Ábekeńniń ishki jan dúnıe­sindegi aǵystar men qaǵystardy se­ziný de ońaı emes-ti. Ol túlep ushqan «Lenınshil jas» gazetine 70-shi jyldardyń ortasy aýa bizdiń tolqyn keldi. Elýinshi jyldardyń urpaqtary. Ol otyrǵan bólimde, Ádebıet jáne óner bóliminde men de jetekshi boldym. Ádebı ortaǵa aralastyq. Ábekeńder salǵan súrleýdi odan ári jalǵastyrdyq. Sol kezde olardyń tolqyndarynan da buryn osy basylymǵa kelgen aǵa tolqynnyń ókili – Búbihan apamyz ben Baǵdat aǵamyz Ábish kókemiz týraly nebir nurly da syrly pikirlerin ortaǵa salyp, bizge tálim-tárbıe bergendeı bolyp otyratyn. Búbihan apamyz: «Ábish jumysta otyryp oılanǵan sátinde botanyń daýysyna salyp, bozdap otyratyn, shamasy elin saǵynatyn bolý kerek, jany da botadaı názik edi» dep aıtatyn. Baǵdat aǵamyz: «Páli, Ábishtiń kezindegi redaksııa aranyń uıasyndaı qaınap jatýshy edi, báriniń ortasynda Ábish ádebıetti de, ónerdi de jilikshe shaǵyp, daý­dy basyp, tórelik aıtyp, tóbe bı bolyp otyratyn, bilimi ushan-teńiz, qaıran qalýshy edik» dep tamsanǵanda bizdiń Ábekeńe degen qurmetimizdiń qyzýy odan ári kóterilip ketetin. Jany botadaı názik demekshi, 1992-1993 jyldary Ábekeń «Ege­mendi Qazaqstan» gazetinde bas redaktor bolyp qyzmet atqardy. Bas basylymnyń «di» degen jalǵaýyn julyp tastaǵan da osy Ábekeń. Sol kezden bastap gazet «Egemen Qazaqstan» degen qazirgi atymen shyǵa bastady. Osy kezeńde elde yqshamdaý (optımızasııa) degen naýqan júrdi. Bas redaktordyń atqosshylary zeınet jasyna jetken birneshe adamnyń tizimin Ábekeńe alyp kiredi. Qysqartý kerek. Ábekeń qatty qınalady. Tizimge qol qoıaıyn dese, olardy aıap, qoly batpaıdy. Joǵary jaqtyń pármeni de kúshti. Sodan uzaq jyl gazette istegen Kúltaı degen apamyz Ábekeńniń aldyna keledi. Jaǵdaıyn aıtady, kózine jas kelip otyrǵanda, basshynyń túsinistikpen qaraǵanyn sezinip, aǵyl-tegil jylaıdy. Jaýapty qyzmetkerler onyń syrtqa shyǵýyn kúte-kúte tózimi taýsylyp, ishke kirse, Ábish aǵamyz da álgi apamyzben qosyla jylap otyrǵan kórinedi. «Tımeńdershi, júre bersin, ózim jaýabyn beremin», depti kóz jasyn súrtip jatyp. Osy gazette bolǵan ekinshi bir oqıǵa da eske túse ketti. Qysqartý júrip jatady. Álekedeı jalanǵan jastar qoıa ma, tizimniń qarasy da molaıa túsedi. Sol tizimge uzaq jyl basylymda qyzmet atqarǵan belgili jýrnalıst Tájibaı Bıtaev ta kiredi. Erteńine búkilqalalyq senbilik bolyp, Ábekeń bastaǵan egemendikter eńbek etýge jınalady. Tákeńniń kishi uly áli mektepte, on jastaǵy shamasy bolsa kerek. Senbilikke erke ulyn ala kelgen Tákeń balasyna: «Ábish kókeńe sálem ber» dep jón siltep jiberedi. Bala kelip, úlkendershe sálem berip, qos qolyn birdeı usynady. «Kim­niń balasysyń, atyń kim?» dep Ábekeń úıirile túsedi. Sosyn jymıyp kúlip turǵan Tájibaıǵa qarap: «Táke, nemereńiz be?» dep suraıdy. «Joq, Ábeke, kenjem ǵoı, aǵasyna sálem bersin dep ertip kelip edim» deıdi elgezek Tákeń. Erteńine orynbasaryn shaqyryp alǵan Ábish aǵa: «Tákeńniń balasy áli jas eken, býyny qatsyn, obal bolar, Tákeńdi qys­qartpaıyq, júre tursyn» dep jáne sheshim shyǵarady. Tájibaı aǵamyz osyny aıtqanda onyń da janary botalap ketýshi edi. Bir-birin qadir­legen, qaıran aǵalar. Adamı syı­lastyqtyń altyn arqaýyn Alla­nyń pármenindeı ustaǵan áz aǵalar. * * * Áli esimde, 2009 jyldyń 7 qara­shasy. Ol kezde Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev bolatyn. Ol kisi ári Syrtqy ister mınıstri qyzmetin qosa atqaratyn. On kúnge dem­alys alyp, Kókshetaý aımaǵyndaǵy «Oqjetpes» sanatorııasyna barý úshin jolǵa jınalyp jattym. Tańerteńgi mezgil. Avtokóligimdi aýladan shyǵaryp jatyr edim, qol telefonym syńǵyrlap qoıa berdi. Tyńdasam, Ábish aǵam eken. – О́tegen, qaıdasyń, bizdiń úıge kele alasyń ba, aqyldasatyn jaı bar edi, – dedi ol sál abyrjyńqy únmen. Jolǵa jınalyp jatqanymdy, eger múmkin bolsa, aıtar sózińizdi telefonmen aıta berseńiz bola ma dep ótindim. Sál kidirip baryp: «О́ziń bilesiń, jeltoqsanda jetpiske tolamyn ǵoı, osydan bir aı buryn Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev qabyldap, «Ábeke, úlken jasqa kelesiz, Sizdi elimizdiń eń úlken marapattarynyń birine usynamyn, alań bolmańyz» dep edi. Maǵan túsken málimet boıynsha bireýler «Kekilbaevtyń sońǵy nagrada alǵan ýaqytyna áli bes jyl tolǵan joq, zań kótermeıdi» dep, Aqorda jaqqa toqtaý salǵan sekildi. Meniń sońǵy nagrada alǵanyma týra bes jyl toldy. Aıtýshylar adasqan sekildi. Osyny aqyldasaıyn dep edim» dep toqtady. – Aǵa, men búgin jolǵa shyǵa bereıin, dúısenbi kúni qaıtyp kelip, Qanekeńe kiremin, barlyq jaıdy jan-jaqty aıtamyn, – dedim. Ábekeń kelisimin berdi. Dúısenbi kúni, 10 qarashada, Syrtqy ister mınıstrligindegi qyz­met kabınetinde otyrǵan Qanat Bekmyrzaulyna kelip kirdim. «Sen demalysta emessiń be, neǵyp júrsiń?» degen suraýmen qarsy aldy. Bolǵan jaıdy tolyq baıandadym. – Men bul týraly bilmeıdi ekenmin, Ábekeń qaıda, renjip jatyr ma, renjimesin, qazir baryp sálem aıt, men úlken kisige kiremin, jaǵdaıdy túsindirip, qoldan kel­genniń bárin jasaımyn, al sen Ábekeńniń qujattaryn shuǵyl daıynda, – dedi Qanekeń ádetinshe jyldam sheshim qabyldap. Sosyn sál kidirip baryp, «qazir Ábekeńmen qos, telefonmen sóıleseıin» dedi. Qostym. Ekeýi emen-jarqyn sóılesti, Memlekettik hatshy álgi sózin sol kúıinde qaıtalap, maǵan qujattardy daıyndaýǵa tapsyrma bergenin aıtty. Sosyn «dereý Ábekeńe bar, qujattaryn daıynda» dep tapsyrdy. On mınýttan keıin Ábekeńniń úıinde otyrdym. Aıttym bárin. Sol kezde aǵanyń úı telefony qońyraýlap, tutqany kótergen Klara jeńgem: «Ábish, seni Qanat Saýdabaev surap tur», dep telefondy aǵaǵa berdi. Qanekeńmen biraz sóılesti. Ábekeńniń qabaǵynda kún kúlip, aı týyp kele jatty. Kóńildengen kezindegi ádeti boıynsha: «Asyqpaı sháı ishelik, Klara», dep jeńgemizge shýaqtana qaraıtyn ádetimen tórge ozdy. Sol kúni keshke qaraı Qanat Bekmyrzauly meni shaqyryp: «Nursultan Ábishulynda boldym, bárin aıttym, Elbasy tolyq quptady, jaqsy qabyldady. Ábe­keńdi 19 qarasha kúni saǵat úshte ózi qabyldaıtyn boldy, endi aǵań­dy daıynda», dedi jadyraı kúlip. Jaqsy habar alǵan Ábekeń­niń úıinde uzaq sháı ishtik. Jaqsy ha­bar­dyń joralǵysy dep basqa da sýsyndar «bas kıimin» sheshti. Aıtylǵan kúni Aqordada Elba­symyz Nursultan Nazarbaev Ábe­keńdi qabyldady. Aǵany úıinen erterek alyp shyǵyp, qoltyǵynan demep, Aqordaǵa alyp kirdim. Kóńildi shyqty. «Nurekeń óte jaqsy qabyldady, talaı áńgimeniń tıegi de aǵytyldy, aldy keń azamat qoı, aman júrsin. Meniń týǵan kúnim 6 jeltoqsan bolǵanymen, ol kúni Elbasy shet elge resmı sapar­men jol júredi eken, «tý­ǵan kúnge arnalǵan saltanatty má­jilisińe ózim qatysamyn, sóıleımin, eldiń eń joǵary marapatyn alasyń, biraq toıyńdy 5 jeltoqsanǵa aýystyraıyq» dep ótindi. Toı osy kúni bolady, endi soǵan daıyndalaıyq, Qanatqa sálem aıt, meniń rahmetimdi jetkiz», dedi aǵa jaıdarlana sóılep. Daıyndyq buǵan deıin de júrip jatqan. Ýaqyt ta zýlap ótip jatty. Toı daıyndyǵy, ásirese, Saltanat saraıynda jaıylatyn dastarqannyń máziri men áziri qat-qabat kelip, aǵa ekeýmiz tizimge otyrdyq. Qa­zaq toıy­nyń hattamasy qandaı qı­yn, shaqyrylatyn 500 adamdy ús­telge otyrǵyzýdyń mehnaty men ma­shaqatyn aǵa tartýdaı-aq tartty. Kúnde Elbasy keńsesi jaqtan habar kútip, qulaq tosyp otyramyz. Kútken kún de keldi-aý. Toıǵa bir kún qalǵanda Elbasy jazýshy Ábish Kekilbaevqa Qazaqstannyń Eńbek Eri joǵary ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Aqjarylqap kún, alaqaılap qýanǵan kóńil. Keshki saǵat jeti shamasynda aǵanyń úıine telefon shalyp, súıinshi suradym. Júgirip jetýge jumystan shyǵa almaı jattym. Saltanatty májiliste Elbasy­myz Nursultan Ábishuly áriptes dosy, senimdi serigi týraly el esinde áli kúnge júrgen erekshe sózin aıtyp, Ábekeńniń omyraýyna Eńbek Eriniń Altyn juldyzyn qadady. «Muhań bastaǵan alyptar jetpeı ketken joǵary ataq maǵan buıyrdy», dep tolqyp, Jaratqan ıemiz janyn jumsaq materıaldan jaratqan Ábish aǵanyń tolqyp, janary botalap turyp, jurtyna, Memleket basshysyna aıtqan rahmeti de kóptiń kókirek murajaıynda áli qattaýly tur. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn» degen eldiń balasymyz ǵoı, Ábekeńniń osy joǵary ataq alýyna tikeleı sebepshi bolyp, azamattyq qaırat tanytqan Qanat Saýdabaevtyń eńbegin bireý biler, bireý bilmes dep, oraıy kelgende ortaǵa saldym. Osynaý izgi nıetti bastamanyń oıdaǵydaı oryndalýynyń basy-qasynda bolyp, qabyldaý men saltanatty is-sharanyń jaı-japsaryn janashyr azamattyqpen júzege asyrýǵa ári inilik, ári memlekettik hattamalyq jaǵynan qyzmet kór­setip, mádenı keshtiń joǵary dáre­jede ótýine tikeleı basshylyq jasaǵan belgili memleket qaırat­keri Mahmud Qasymbekovtiń eńbegin de rıza kóńilmen kópke jetkizý paryz dep oılaımyn. Bolǵan shyndyq osy. Árıne, tarıhı sheshimdi qabyldaǵan Prezıdentimiz, berilgen bul ataq onyń Ábekeńe degen qurmetiniń shy­naıy kórinisi. El tulǵasynyń eren eńbegin baǵalaýy. Osy jerden de upaı alǵysy kelip, urynyp júrgenderdiń de bar ekenin bil­gendikten, «aıtpasa, sózdiń atasy óler» degen támsildi ustanyp, tilge tıek berdim. * * * Ábish Kekilbaev álemi – kúr­deli álem. Osy álemniń ishinde bol­ǵandar aqıqatqa júginip, aıtaryn aıtar. Onyń rýhy bizge endi alys ǵaryshtan qarap turǵandaı. Jazýshynyń jan dúnıesindegi jumbaqtar men tylsymdardy da taratyp aıtýdyń kezegi keledi. Shandozdyq ǵumyrdyń shyndyǵy ýaqyt ótken saıyn ashyla beredi. О́tegen ORALBAIULY, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi