Beıbit umtylys, berik ustanym

Qazaqstan Táýelsizdik alǵaly beri 25 jyldyń ishinde ıadrolyq qarýdy taratpaý, qarýsyzdaný, atomdy beıbit maqsatta paıdalaný jolynda halyqaralyq deńgeıde bastama kóterip, birqatar usynystar jasaǵan edi. Elimiz sol baǵytynan taımaı keledi. Jappaı qyryp-joıý qarýyn taratpaý salasyndaǵy saıa­saty halyqaralyq qaýipsizdikti nyǵaıtý men memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa, jahandyq máseleler men qaqtyǵystardy retteýdegi halyqaralyq uıymdardyń rólin arttyrýǵa qaraı baǵyttalýda. HH ǵasyrdyń sońǵy kezeńinde Elbasy N.Nazarbaevtyń adamzatty ıadrolyq qarýdan bas tartyp, ony tek beıbit maqsatta qoldaný jolyndaǵy bastamalary álemniń jetekshi memleketteri men halyqaralyq qoǵamdastyqtyń moıyndaýyna ıe bolyp, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ony taratpaý baǵytyndaǵy jahandyq kóshbasshylyǵyn nyǵaıtty. Qazaqstannyń alǵash atom bombalaryn synaýǵa qarsy qadamy – KSRO-nyń kezinde, ıaǵnı 1991 jyldyń 29 tamyzynda Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabýy boldy. Bul dúnıe júzi tarıhynda ıadrolyq polıgonnyń birinshi ret halyq qalaýymen jabylýy edi. On segiz jyldan keıin BUU Bas Assambleıasy bul kúndi «Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni» dep bekitti. 1991 jyly Belarýs, Qazaqstan, Reseı, Ýkraına basshylary Strategııalyq ıadrolyq kúshterge qatysty Almaty deklarasııasynda burynǵy KSRO-nyń ıadrolyq arsenalynyń qyzmetine ortaq baqylaý ornatýdyń, ıadrolyq qaýipsizdiktiń qajetti deńgeıin ustaýda qandaı da bir irkilisterge jol bermeýdiń tetigin aıqyndady jáne strategııalyq shabýyl quralyn qysqartý salasynda KSRO-nyń halyqaralyq mindettemelerin ustanýdy bekitti. Al 1992 jyly 23 mamyrda Lıssabonda osy elder men AQSh ókilderi tórt memlekettiń aýmaǵynda ornalasqan Strategııalyq ıadrolyq kúshterge qoldanylatyn strategııalyq shabýyl qarýyn qysqartý men shekteý týraly sharttyń erejelerin iske asyrýǵa olardyń jaýapkershilik aıasyn naqtylaıtyn bes jaqty hattamaǵa qol qoıdy. Lıssabon hattamasynda, sondaı-aq, Belarýs, Ýkraına jáne Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa ıe emes elder retinde Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qosylý mindettemeleri tııanaqtaldy. 1993 jylǵy 13 jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy Keńesi Iаdrolyq qarýdy taratpaý shartyn bekitti. Qazaqstannyń shartqa qosylýy elimizdiń syrtqy saıası baǵy­tyn iske asyrýdyń mańyzdy kezeńine aınaldy. Qazaqstan shartqa múshe bola otyryp, osy kelisimge sáıkes ıadrosyz mártebesine baılanys­ty mindettemelerin tolyq ustanyp keledi. Bir jyldan soń EQYU-nyń sammıtinde Qazaqstan men ıadrolyq qarýdan bas tartqan basqa da birqatar elge Qaýipsizdik kepildigin berý týraly memorandýmǵa Reseı, AQSh jáne Ulybrıtanııa qol qoıdy. Keıinnen osy sııaqty kepildikter Qytaı jáne Fransııa tarapynan berildi. Qazaqstan Ortalyq Azııanyń ózge elderimen qatar, Semeıde Iаdrolyq qarýdan azat aımaq qurý týraly shartqa qol qoıdy, bul jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdikti nyǵaıtýda ujymdyq úles boldy. Aımaq memleketteri qazirgi zamandaǵy eń ózekti máselelerdi sheshý boıynsha ashyq yntymaqtastyq, qarýsyzdaný jáne taratpaý qaǵıdattaryna óziniń berik ustanymyn málimdedi. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń shırek ǵasyr boıy tynymsyz atqarǵan eren eńbeginiń nátıjesinde Qazaqstan «ATOM» jobasyna bastamashylyq etti. Jobanyń mindeti – Petısııaǵa qol qoıý jolymen ıadrolyq qaýipke qarsy belsendi is-qımyl jasaý úshin álemdik azamattyq qaýymdastyqty nyǵaıtý. Qazirdiń ózinde 100-den astam elden 200 myńnan astam adam atomdy beıbit maqsatta paıdalaný úrdisin talap etýmen memleketter basshylaryna úndelgen «ATOM» jobasynyń onlaın-petısııa­syna qol qoıdy. Hırosıma jáne Nagasakıdi atom qarýymen bombalaýdyń 70 jyldyǵyna oraı, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaevtyń bastamasymen BUU Bas Assambleıasy Iаdrolyq qarýdan azat álem qurýdyń jalpyǵa ortaq deklarasııasy týraly qarar qabyldady. BUU-ǵa múshe memleketterdiń kópshiliginen qoldaý taba otyryp, ol ıadrolyq qarýǵa tyıym salý boıynsha halyqaralyq mindetti zańdy qujat qabyldaýda mańyzdy qadam boldy. Qazaqstannyń antııadrolyq saıasaty men bastamalary ári qaraı jalǵasa beretin bolady. Búginde ol G-GLOBAL kommýnıkatıvti ınternet-alańynda, álemniń túkpir-túkpirinen mıllıondaǵan adamnyń talqylaýyna túsip, qoldaýǵa ıe bolýda. Bizdiń bolashaǵymyz atomdy tek beıbit maqsatta paıdalanýǵa baǵyttalýy tıis. Nurlan  SEIDIN, saıasattanýshy