Tuńǵyshtar tarıh úshin qashanda baǵaly. Olardy izdeıtinimiz de, qadirleıtinimiz de sondyqtan. Alǵashqy myqtylardy eshkim almastyra almaıdy. Teatry da, teatr ónerine baýlıtyn oqý orny da joq kezeńde tabıǵı tuma talanttardyń kúshimen taqyr jerden teatr jasaǵandardyń bir ókili Habıba Elebekova bıyl 100-ge kelip otyr. Jalań aıaq jar, qyzyl asyq qar keship júrip, alǵashqy teatrdy uıymdastyrýshylardyń ortasynan tabyldy.
Ańyzǵa aınalǵan alyptardyń ıisi, sol zamannyń tynysy sezile me degen nıetpen talaı jaqsynyń tabany tıgen shańyraǵyna júzdiń júzin kórip otyrǵan ǵasyrmen qurdas apamyzǵa sálem bere bardyq. Qonaev kóshesinde ornalasqan úıge jaqyndaı berip qabyrǵasyna ilingen taqtaıshaǵa kóz saldyq. Júsipbek Elebekovke arnap ornatylypty. Qabyrǵadaǵy jazýdy oqyp turyp, «Qaıran, Júsekem» degen Habıba apamyzdyń estelik kitabyndaǵy osy úıdi alý tarıhyn eske aldyq. Saparǵalı Begalınniń úıinen Muhtar Áýezov, Júsipbek aǵa men Habıba apa birge qonaqtan qaıtyp kele jatqanda, qurylysy júrip jatqan tap osy úıdiń tusyna kelgende, Muhań: «Abaıdyń tuqymdarynyń birine osy úıden páter alyp beremin», dep qalady. Pesh jaǵyp, kúl shyǵaryp, daladan sý tasyp sharshap júrgen Habıba apa: «Muha-aý, biz paqyrdy da esińizge alsańyzshy», deıdi. Kózinen jas aqqansha kúlgen M.Áýezov: «Páli, myna Habıbany qara! Qandaı jaqsy sóz taýyp aıtty. «Biz paqyrdy» deıdi. Aýyzǵa túse bermeıtin sóz ǵoı, túrtip alý kerek eken», – dep balasha máz bolypty. Jaqsylardyń sharapatymen qol jetkizgen bul úı Júsipbek Elebekov pen Habıba apanyń 42 jyl qatar ómir súrgen qutty qonysy ǵana emes, óner adamdarynyń bas qosatyn baǵanaly ordasy da bolǵan. Ekeýi qazaq óneriniń qara shańyraǵy sanalǵan qos teatrdyń artısteri bolsa da, bir-birine eń aldymen óner adamy dep qarap, jan dúnıesin túsingen sezimtal jar bola bildi.
«Spektakl» degendi «oıyn» deıtin «tar jol, taıǵaq keshý» jyldarynda ártúrli kelisimsiz keıipkerlerdi oınap, alǵashqy tolqynnyń leginde keıingilerge iz sala ilgeri umtylǵan Qaraqbaı qarttyń Habıba qyzy taramys qoldaryna ilikken shashyn jandármen jaýlyqpen búrkeı jatyp qarsy aldy. Kóktemde ǵana júzjyldyq mereıtoıyn saltanatpen atap ótkende, sahnada sańqyldap, Maǵjannyń óleńderin jatqa oqyp jurtty tańǵaldyrǵan. Alashshyl aqynnyń aty aqtańdaqtan arshylyp alynǵannan keıingi jyldarda M.Áýezov atyndaǵy drama teatryndaǵy artısterdiń úıinde toı-tomalaq, qonaqtar bola qalsa, Hadısha Bókeeva men Habıba apamyz Maǵjan óleńderin jarysyp oqýdan jalyqpaıtyn kórinedi. Habıba apa Maǵjannyń 40-tan astam óleńin jatqa oqyǵan eken. Adam temir emes, jady eskiredi. Degenmen, ónermen baılanysty ómir súrgeninen bolar, taǵdyrdyń túrli teperishi aqkóńil, jaıdary minezine kireýke túsire almaǵan. Qýanyshty toıdyń ortasynda otyrǵandaı shalqyǵan peıilmen áńgimesin bastady.
– Ol ýaqytta surapyl asharshylyq boldy. Qaraqbaı ákemniń uldary shaqalaq kezderinen shetineı beripti. Tórt qyzynyń kenjesimin. Kóz aldymda Kúlánda degen apam óldi. Odan Máskeýge Búkilodaqtyq keńester sezine qatysyp, án salǵan Dálıla degen apam ketti. Máskeýge birinshi bolyp dombyranyń únin estirtken meniń osy Dálıla ápkem eken. Halıla degen ápkem de asharshylyqtyń qurbany boldy. Bári de kóz aldymda ketti. Jalǵyz ózim qaldym. Qazaqtyń sondaı kúni kóp bolǵan. Bilmeısińder, ol ýaqytta da eshkimdi eshkim bilmegen. Kim ne aıtsa, sonyń izinen ilesip kete bardy. Jazýshy bolsańdar, shyndyqty jazyńdar. Aldyńǵy betpen kete bermeńder. Shyndyq keıingi urpaqtyń taǵdyryn jasaıdy, – dep bir qoıdy apaı.
Osy jerde áńgimege Habıba apanyń sińlisindeı bolyp ketken kútýshisi Rahıma aralasty. «Osy úıde, apamnyń janynda júrgenime on jyldan asty. Apam aıtady, jańadan turmys qurǵan kezimde, ápkelerimniń ómirden túk qyzyq kóre almaı ketkenderin, ózimniń jalǵyzdyǵym esime túsip jylap otyratyn edim. Júsekeń: «Nege jylaısyń?» dep suraıdy. «Ákem de, sheshem de, baýyrlarym da, týys-týǵanym da joq tas jetimmin, jalǵyzbyn», dep odan ári eńireımin. Júsekeń jylap otyrǵan jerimnen kóterip alyp, moınyna salyp: «Seni jalǵyz dep kim aıtty. Seniń ákeń de, shesheń de, baýyryń da men emespin be? Budan bylaı mundaı sózdi estimeıtin bolaıyn», dep óle-ólgeninshe ózinen bir múshel kishi meniń qabaǵyma kirbiń túsirmeı ótti».
Habıba apanyń bar ómiri M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrmen tyǵyz baılanysty. Biraq apamyzdyń sahnadaǵy rólin kórgenderdiń kózi ketti, keıingi jas býyn ónerinen habarsyz. О́ıtkeni, Habıba apa jarty ǵasyr buryn, sonaý 1970-jyldary-aq teatrmen qosh aıtysqan eken. Teatr murajaıyndaǵy aktrısa týraly málimettermen tolyq tanysyp shyqtyq. Teatr sahnasyndaǵy alǵashqy róli «Arqalyq batyrdaǵy» Qarakózden bastap, «Qaraqypshaq Qobylandyda» – Kúnikeı, «Qarakózde» – Tekti men Mórjan, «Abaıda» – Qanykeı, Ajar, «Aqsúıekterde» – sopy áıel, «Abaı-Áıgerimde» – Uljan, «Marabaıda» – Márııash, «Amankeldide» – Aqjan, «Tanys adamdarda» – Rabıǵa, «Maıdanda» – Mamyq, «Qozy Kórpesh-Baıan sulýda» – Maqpal, «Dostyq pen mahabbatta» – Baıan, «Kebenek kıgen arýlarda» – tutqyn áıel, «Talanttar men tabynýshylarda» – Domna Andreevna, «Kúıeýde» – Zumrat, «Dosymnyń úılenýinde» Aıǵanym bolyp, báısheshek boıjetken, bekzat bıke, aıaýly analardyń birine biri uqsamaıtyn san túrli beınelerin jasaǵan eken. «Abaı» dramasyndaǵy Qanykeıdi 20 jasynda oınaǵan Habıba apa sekseninde de sol beıneni sahnada jarqyratqan. Alpys jyl boıy ár shyqqan saıyn rólin kúrdelendirip, baıytyp otyrǵan, bul sheberdiń ǵana qolynan keledi. Júzge jeteǵabyl jasynda «Birjan sal» fılmine túsip, qolyna qamshysyn alyp, atqa minip, jurtty taǵy tańǵaldyrdy.
– Ol ýaqytta teatr joq, quraıyn dese, adam joq. Adam jınamaq bolyp, bir top artıst el aralap jolǵa shyǵady. Serke aǵaı alǵash meni kórgende, bar bolǵany 14 jasta ǵana ekenmin. «Meniń aıtqanymdy isteısiń, qabyldaımyz ba, joq pa, sodan keıin kóremiz» dedi Serke aǵa. Sondaǵy Serke aǵanyń tapsyrmasy mynaý edi. Kún qatty sýyq. Moınyńda ıinaǵashyń bar. Sý alýǵa keldiń. Kelseń, sýdyń basy taıǵanaq. Sý almaqqa eńkeıe bergende, shelegiń túsip ketedi de, ala almaı qınalyp turasyń. Áýpirimmen sýyńdy alyp, shelekterińdi ıinaǵashqa salmaq bolasyń, osyny jaqsylap kórsetseń, biz seni teatrǵa alamyz, dedi. Úı sharýasyna pisip ósken bizge sol da sóz be? Aıtqan etıýdin kórsetip, yrǵatyla basyp shyǵyp ketip em, Qallekı men Serke aǵa qol soǵyp jiberdi.
Sóıtip, keıingi qaıtyp kelgen saparynda Qalıbek Qýanyshbaev 16 jastaǵy Habıbany otyzǵa kelip qalǵan Júsipbek aǵamyzǵa yńǵaılaıdy. Jas qyz kóngisi kelmeıdi. Biraq qalaı da úlken qalaǵa barýdy armandaǵan boıjetken ishine óz esebin jasyryp, bularǵa ilesip alyp, jetip alǵan soń qarasyn batyryp qashyp ketpek bolady. Alaıda, aýmaly-tókpeli zamanda jetim qyzdyń erteńine alańdaǵan estııar qurbysy: «Budan artyq adamdy tappaısyń, ishkeniń aldyńda, ishpegeniń artyńda, toqshylyqta ómir súresiń», degen soń, bul sózdi de durys kórip, Júsipbek Elebekovpen bas quraýǵa kelisedi.
Shırek ǵasyr burynǵy zııalylardyń barlyǵynyń úıinde turatyn súıegi asyl eski jıhazdarǵa kóz toqtatyp qarap otyrǵanymdy baıqap qalǵan apa: «Meniń Darıǵa degen qyzym, Aqan, Birjan, Estaı degen uldarym boldy. Aqan men Birjan qaıtty. Balalarym jaqsy edi, altyn edi. Aqanym jaqsy qyzmet istedi. Birde osy balam: «Mama, bizdiń úıdiń kelimdi-ketimdi kisisi kóp qoı. Jutap otyrmaı, úıge jıhaz alaıyqshy», dep mynaý oryndyqtardy, anaý shkafty ákelip berip edi. Úıge kisi kelgende, Aqanymnyń sol aıtqany árýaqytta esime túsedi. Birde Aqan: «Tez kel», dep Estaıǵa telefon shalypty. «Men o dúnıege attanǵaly jatyrmyn. Qosh aıtysyp qalaıyn», deıdi. Estaı birden: «Oıbaı, mamamdy alyp keleıin», depti. «Joq, mamamdy mazalama. Meniń úzilgenimdi kórmesin», depti. О́lip bara jatyp, meni oılaǵan júreginen aınalaıyn altynymnyń».
Balalaryn eske alyp, kóńili bosap otyryp ta, Habıba apa dastarqan basynda birneshe án saldy. Ǵumyrynyń uzaq bolyp otyrǵany da ómirge degen qushtarlyǵynan, jaıdary mineziniń jaısańdyǵynan bolar dep túıdik. Shóberesi bolyp keletin dástúrli ánniń jas oryndaýshysy Álibı Begaıdar ájesin dombyramen súıemeldep otyr. Habıba apa úlken júrekten shyqqan ánniń tóresi – «Gaýhartastan» bastap, áýelep kókke samǵaıtyn mahabbattyń ǵajap áni «Aqqumdy», Abaıdyń tolǵanysynan týǵan «Segizaıaqty» shyrqap berdi. Sózinen jańylmady. Jaryqshaqtansa da, daýysynyń áýezi áli joǵalmaǵan. Ákesi jıyn-toıdan qaldyrmaı, úsh jasynan án úıretip, 300-den artyq án bilgen Júsipbek Elebekovtiń janynda jarty ǵasyr jar bolyp júrip, qulaǵy men janyna sińgen án aqyr sońynda ózine aınalyp ketkendeı. Sóıtip otyryp: «Qaı jerge barsa da, Júsekeńniń ózinen buryn, aldymen dombyrasy kiretin», dep máz bolady. Arqa ánshileri ǵana ustaǵan qashaǵan perneli qalaq dombyranyń qudiretin aıtyp tamsanyp qoıdy. «Qazaqtyń jaqsy ánderi bar. Ánniń baǵyn ánshi ashady. Ándi túsinip aıtsań ǵana basqanyń júregine jetedi. Sózge mán bermeı, ánniń yrǵaǵymen ketse, ol – ánniń ólgeni. Qazaq bolyp týdyń ba, qazaq bolyp ól. Balalaryńdy álpeshteı otyryp, qazaqtyń jaqsy dástúrine úıretińder. Bastyǵy kúıeýi bolǵanymen, balany baǵatyn áıel. Otbasynyń aqyrǵy taǵdyryn áıeldiń nıeti men peıili sheshedi», degende, zatyń áıel bolǵan soń ba, ańyz-ananyń salmaqtap aıtqan sózi júrekti shym etkizdi.
Qaraqbaı ákesi bas suǵyp, sharýa aıtýǵa kelgen bóten adamnyń ózine qoı soıyp, qondyrmaı jibermeıtin qonaqjaı kisi bolypty. Qonaq kelmese, óz qoıyn ózi soıyp, óz úıine ózi qonaq bolyp otyrady eken. Onyń ústine, Júsipbekteı júrgen jerin án jármeńkesine aınaldyratyn sańlaq ánshiniń jary bolǵany qosylyp, apamyzdyń keńpeıil meımandostyǵy sútpen enip, súıekke ketken minezi sııaqty kórindi.
– Balqaımaq bar ma?– dedi Habıba apa Rahıma qyzyna. – Sal balalarǵa. Baıaǵyda balqaımaq jasaıtyn edim. Sıyr saýyp alǵannan keıin tún asqan súttiń betine kereqarys bolyp kilegeı túsedi. Qalqyp alyp, jaı otqa qoıyp, saqyrlatyp qaınatpaı, bappen shymyrlata otyryp, sýalǵan kezde az ǵana qant salyp jiberesiń. Ábden qoıýlana bastaǵanda jylt-jylt etip betine maıy shyǵady, sol kezde ottan ala qoıasyń. Tátti, jegende dámi til úıiredi. Jeńder. Qaıran Júsekeme balqaımaqsyz shaı bermeýshi edim.
Ol ras. Qas-qabaǵyn baǵyp, jar kútýdegi aıryqsha qamqorlyǵyn teatrdaǵylar áli kúnge jyr ǵyp aıtady. Júz jyldyǵy toılanyp jatqanda, ónerdegi izbasar baýyry, Qazaqstannyń halyq artısi, ózi de 80-ge kelgen abyz artıst Sábıt Orazbaevtan Habıba apanyń teatrda ótken jas kúni týraly suradyq. Jaqsylar týraly estelik aıtýdan jalyqpaıtyn Sábıt aǵa tosylmastan, taban astynda apasy týraly áńgimeleı jóneldi. «Habıba apa – biz úshin úlken aktrısa. Jınalys bola qalsa, Sábıra Maıqanova, Bıken Rımova apalarym teatrdaǵy tártip, ar-uıat týraly kóbirek aıtsa, Habıba apamnyń áńgimesi bólek edi. Shejire adam, bizge, jas artısterge eskiliktiń áńgimesin kóp aıtatyn. Tik sóıleıtin minezdiligi de bar. Meniń anam qolymda, Almatyda turdy, júz jasqa taıap qaıtys boldy. Qartaıǵanyna qaramastan, Asanáli Áshimovtiń anasy ekeýi biz oınaǵan spektaklderden qalmaıtyn. Habıba apam da ol kisilerdi kórip júretin. Bizdiń demalys kúnderi Abylaıhan men Bógenbaı batyr kósheleriniń qıylysyndaǵy shyryn-sý satatyn dúńgirshekten sýsyn ishetinimiz bar edi. Baıqamaǵan ekem, otbasymyzben serýendep shyqqan sondaı bir kúni Habıba apam, Bıken apam, Jamal Omarova, Sholpan Jandarbekova bizdi sonadaıdan qyzyqtap qarap tur eken. Habıba apamnyń: «Kórmeısińder me, bizdiń jas artısimiz balalaryna da, anasyna da sýsyn berip, kóńilin taýyp júr», dep sóılep jatqanyn estip turmyn. Kelip, anammen amandasty. Keıin meniń sheshem tósek tartyp jatyp qaldy. О́zim sheshemmen qatty qaljyńdasatyn edim. 97 jasqa qaraǵan shesheme: «Mynaý moldalar 97 degen ne ári emes, ne beri emes dep jatyr, 100-ge kelip qaıtty dep shyǵarsa, durys bolatyn shyǵar», deımin qaljyńdap. Jaryqtyqtyń tiliniń ýyty bar edi. «Áı, men ólgennen keıin qansha qossań sonsha qos, onda meniń sharýam joq» degeni. Sony estip, Habıba apamnyń ishek-silesi qatyp kúledi. «Aýyldan kelgen aǵaıynnyń biri kelip baqqanda, júzden asatyn eken ǵoı. Mynandaı patshanyń saraıyndaı úıde turyp qalaı óltirip alǵansyńdar» dep «ókpesin» aıtyp jatyr. Apamdy qara jerdiń qoınyna tapsyryp, jerleý rásiminiń barlyq yrymyn atqaryp bolyp, aǵaıyn-týys úıde otyrǵan edik. Farıda Sháripova telefon shaldy. «Áı, Sábıt, apamnyń kıgen eski kóılekterinen bireýi qalyp pa edi? Sábıra apam men Habıba apam: «Sol kisiniń jasyn bersin», dep yrymdap, tábárik alamyz dep jatyr», dedi. Sáýlege aıtyp edim, apamnyń jap-jańa aq kóılegin shyǵardy. Sodan apalarym keldi de, Sábıra Maıqanova qolyndaǵy dáý qara qaıshysymen aq kóılektiń parsha-parshasyn shyǵaryp kesip tastady. Bir bóligin Farıdaǵa berdi, Sholpanǵa berdi, ózi aldy, nege ekenin bilmeımin, Habıba apama bermedi. Habıba apam da qarap qalmady, keldi de qolyn kósip jiberip, olardyń qolyndaǵyǵa qaraǵanda, áldeqaıda úlkendeý bireýin ilip alyp, betin súrtti. Sábıra apam jaqtyrmaǵandaı: «E-e-e, nemene, bizden de uzaq ómir súrgeli júrsiń be?» dedi. Qazirge deıin apamnyń halin suraǵan kezde, sol oqıǵany eske alyp: «Sábıtjan, esińde me, analar qurtaqandaı-qurtaqandaı quraq alǵanda, men sol kóılektiń jartysyna jýyǵyn alyp edim. Sodan bolar, júzge keldim», deıdi. Meniń jas kúnimde ermek etken tiginshilik ónerim de bar ǵoı. О́zimniń daıyn úlgim bar. Úlken bolsa, 2 sm qysqarta salamyn, kishi bolsa, 2 sm uzarta qoıamyn. Birde Júsipbek aǵanyń Birjan degen balasyna da bir jeıde tigip berdim. Habıba apam sony áli kúnge aıtyp otyrady. «Rahmet saǵan, Sábıtjan. Birjanym sol jeıdeńdi unatyp kıetin edi» deıdi. «Tóńiregimdegilerdiń bárine bir-bir kóılekten tigip berdim. Biraq siz sııaqty rahmet aıtqan biri joq» deımin men de kúlip. Ákesi halyq jaýy bolyp, et jaqyndary kóz aldynda qyrylyp, Habıba apam jas kúninde qıyndyqty kóp kórse de, keıin Júsekeńniń arqasynda eshnárseden taryqpaı, eriniń babyn jasap, erkelep ómir súrdi», degen edi Sábıt aǵa óz áńgimesinde.
О́ner adamyn ómir ósiredi. О́nerge bir kúnde kıimsheń kele salǵan adam emes, jaqsylardyń járdemimen, óziniń talabymen qıyndyq ataýlyny qaq jaryp qatarǵa qosylǵan Habıba apanyń endigi ermegi ótkenin eljirep eske alý ǵana. «О́nerdiń ǵana emes, adamgershiliktiń de akademıgi» atanǵan Júsipbek Elebekovtiń shańyraǵynyń otyn sóndirmeı, shyraǵyn jaǵyp otyrǵan ǵasyrmen qurdas ana barǵannyń bárine ǵıbratty batasyn berip shyǵaryp salýdy daǵdysyna aınaldyrǵan. Taǵdyr jolynyń uzyn bolýyna sol tábárik áser etti me, alpys aýnap, júz tóńkerilgen dúnıeniń ashy-tushysyn túgel kórse de, hatqa toly keýde jaman-jasyq jınamaı, jaqsy sózben baıytyla beripti. Sát saıyn aqtarylatyn aq bata sony ańǵartty. Bir kezderi shańyraǵynan kisi úzilmeı, ý-dý bolyp, ónerdegi óresi bıiktiń bárin de qushaq jaıa qarsy alǵan berekeli shańyraqqa búginde tynyshtyq berik bekinip alǵan. Aýlaǵa shyqtyq. Munda da typ-tynysh. Tas qamalǵa tyǵylsa da, etekteı el eken ol kezde: Qapan Badyrov, Shara Jıenqulova, Jamal Omarova, Káýken Kenjetaev, qudaı qosqan kórshileri edi. Bul úıdegi belgili adamdardyń kózindeı bolǵan Bıbigúl Tólegenova da osydan bes jyl buryn basqa jaqqa qonys aýdarypty. Eski jurtty, qara ormandy kúzetip Habıba apa otyr. Ǵasyr basyndaǵy eleń-alań, qýǵyn-súrgin, aq qar-kók muz, sodan keıin almasqan jarq-jurq etken mamyrajaı maqpal ómiriniń búgingi maǵynasy «Balalarymyz baqytty, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsyn!» degen bir aýyz batadan túıinin taýypty. Bata adamnyń kóńilin ósiredi, el men jerge shapaǵaty tıedi. Aq ájeniń aıtqany kelsin!
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
