Temirtaýdyń aýasy tazara ma?

«Jarqyraıdy Temirtaýdyń ottary» degen ádemi án bar. О́kinishke qaraı, metallýrgter qalasynyń osy ánde aıtylǵan ottary, ıaǵnı kesh túse samaladaı jarqyraıtyn shamdary shahardy kópten beri tumshalap turatyn tútinnen kórinbeı qalatyn halge jetken. «ArselorMıttal Temirtaý» kompanııasynyń ıeligindegi metallýrgııalyq kombınattyń murjalarynan shyqqan qoıý tútinge bul kúnde kóz de úırenip, qala turǵyndary da kóndigip ketkendeı. Degenmen, batpandap kirip, mysqaldap shyǵatyn bul qaýiptiń aldyn almasa bolmaıtyn túri bar. О́ıtkeni Temirtaýdyń ekologııalyq apattyń az-aq aldynda turǵany jasyryn emes. Jarty ǵasyrdan beri qalany ǵana emes, oblysymyzdy jarylqap kele jatqan metallýrgııalyq kom­bınattyń «at qorasynda» mıllıondaǵan tonna óndiristik qal­dyq jınalyp qalǵan. Qazirgi tań­da óndiristik alpaýyttyń ıele­ginde árqaısynyń tereńdigi 15 metrge jetetin toǵyz qaldyq jı­naǵysh bar. Kóp jyldardan beri osy óndiristik qoqys tógilgen shuń­qyrlar qorshaǵan ortany aıaý­syz lastap keldi. Ásirese bul kórinis kún jylyda kúshine minedi. Jel ushyrǵan ýly tozań aınalaǵa túgel tarap, uzaq ýaqyttan beri jer­gilikti turǵyndardyń túrli aýrý­larǵa ushyraýyna súbeli «úle­sin» qosyp keldi. Jańbyr jáne qar sýymen aralasqan álgi shań-tozań men ýly gaz topyraqqa sińip, sý qoımalaryna quıylyp, tabıǵatqa orasan zor zııanyn tıgizip kele jatqany da jasyryn emes. Osyndaı ótkir turǵan máse­le­niń erte me, kesh pe, áıteýir bir she­shimin tabýy kerek bolatyn. Mine, bul kúnge de jetken sııaqty­myz. Taıaýda «Shaıyr Taý» fırma­sy Temirtaýdan qozykósh jerde oryn tepken №1 hımııalyq úıindi mańynan koksty-hımııalyq óndiris­tiń suıyq hımııalyq qaldyq­taryn qaıta óńdeý boıynsha jańa keshendi iske qosty. Jalpy №1 hımııalyq úıindi 1990 jyly paıdalanýdan qalǵan bo­la­tyn. Zaýyt ekologtarynyń máli­­metine sener bolsaq, 1964 jyl­­dan bastap munda koksty-hı­mııa­lyq óndiristiń 70 myń tonnaǵa jýyq suıyq qaldyǵy jınalyp qal­ǵan eken. Negizi, 2012 jyldan bastap birinshi úıindiniń qaldyqtary she­telge shyǵarylyp, sol jaqta qaı­ta óńdele bastapty. Mysaly, 12 myń tonnaǵa jýyq qaldyq arnaıy óńdeý qondyrǵylary bar Ýkraınaǵa jetkizilgen eken. Biraq ta munyń ózi paıdasy mardymsyz, shyǵyny mol sharýa edi. Sol sebepti de óńdeý keshenin ózimizde salý ótkir turǵan másele sanatynda bolyp keldi. «Shaıyr Taý» JShS-niń dırektory Qanat Qymyzkenovtiń aıtýynsha, Temirtaýdaǵy óńdeý keshenin salýǵa osy iste baı tájirıbesi bar ýkraınalyq mamandardyń kórsetken kómegi kóp bolypty. «Hı­mııalyq qaldyqtardy óńdeıtin keshendi biz bir jyl ishinde salyp bitirdik. Jyljymaly kó­pir turpatyndaǵy keshende hımııa­lyq qaldyqtardy soryp alatyn jáne ony júz gradýsqa deıin qyzdyratyn qondyrǵy orna­tylǵan. Qaldyq ábden qyzý she­gine jetkennen keıin arnaıy ydys­tarǵa quıylyp, oǵan túrli rea­gentter qosylady. Mine, osyndaı jolmen alynǵan ónim avtomobıl joldary qurylysynda bıtýmǵa uqsas baılanystyrǵysh materıal retinde paıdalanýǵa ábden jaraıdy», deıdi kásiporyn basshysy. Jańa kásiporyn jylyna 2500 tonna ónim alýdy jos­­par­lap otyr. Búgingi kún­niń ózin­de fır­ma birneshe tuty­nýshymen kelisimshart jasasyp úlgergen. Budan bólek, bola­shaqta teh­no­logııalyq jáne ener­getı­kalyq jab­dyqtardy jyly­týǵa arnalǵan 8400 tonna koksty-hımııalyq otyn­dy bir jyl ishinde óndirý qolǵa alyn­baqshy. Qazirdiń ózinde jylý elektr stansalary men qazan­­dyqtar jańa kásiporynnyń ónimi­ne qyzyǵýshylyq tanytyp otyr­ǵan jaıy bar eken. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha salynǵan jańa keshen qurylysyna 194 mıllıon teńge shamasynda qarjy jumsalypty. Qazir munda 28 adam eńbek etedi. Búgingi tańda fırma jumysqa tolyqtaı kirisip ketpese de, qural-jabdyqtardy ornalas­tyryp, hımııalyq zattardyń qajet­ti úılesimdiligin zertteý ústin­de. Bir sózben aıtqanda, bul jer­de úlken iske kiriser aldyn­daǵy daıyndyq jumystary qyzý júrip jatyr. Biraq osyǵan qara­mastan, búgingi kúnniń ózinde jańa ká­siporyn 12 myń tonna fýs jáne qyshqyl smolka ónimderin shyǵaryp úlgeripti. Jalpy, joba baǵdarlamasy boıynsha bes-alty jyldyń ishinde hımııalyq qaldyqtyń astynda qalǵan №1 úıindi tolyǵymen ta­zar­tylýǵa tıis eken. Sonan soń bul jerge qunarly topyraq tóse­lip, shóp egilmek. «Shaıyr Taý» fırmasynyń sharapatty isine «ArselorMıttal Te­mirtaý» kompanııasynyń ekologtary joǵary baǵa berip otyr. Kompanııanyń ekologııa jónindegi dırektory Galına Drozdova bylaı deıdi: – «Shaıyr Taý» fırmasy bi­rin­shi úıindini tazartýǵa bel­sen­di túrde kirisip ketti. Qazir biz ekin­shi úıindini tazartýǵa qulshy­nys tanytyp otyrǵan taǵy bir fır­ma­men kelisimshart jasasyp ja­tyr­myz. Kelisim boıynsha, «Ar­se­lor­Mıttal Temirtaý» kompa­nııa­­sy fırmalarǵa hımııalyq qal­dyq­tar­dy tegin beredi. Jumys bitken soń, fır­malar óz qara­jatyna qal­­dyq­tardy óńdep, jer telim­derin­degi zardap shekken topy­raq­ty qalpyna keltirýleri kerek. Bir esep­ten bul bizdiń «Ja­syl» ekono­mıkaǵa ótý jónindegi mem­lekettik baǵ­dar­lamaǵa qosqan úlesimiz bol­maq. Sonymen, Temirtaýdaǵy óndi­ristik qaldyqtardy óńdeýdiń zamanaýı tehnologııasy bir oqpen eki qoıan atyp alýǵa múmkindik be­­re­di. Eń aldymen metallýrgter qa­la­syndaǵy shetin másele – áb­den shegine jetken ekologııalyq jaǵ­daı jaqsara tússe, sonymen qa­tar bul ıgi is óndiristik kásip­oryn­dar ónimderiniń ózindik qunyn tómendetýge de oń áserin tıgizbek. Shyntýaıtyna kelgende, bul sharýa teńizge qosylǵan tamshydaı-aq. Temirtaýdy qoıý tútin, ýly gazdan túbegeıli tazartý úshin bir ǵana «Shaıyr Taýdyń» shamasynyń jetpesi anyq. Degenmen, qaıyrly istiń qadamy qutty bastamasy qýantady. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Temirtaý qalasy