Aýdarma jaıy alańdatyp otyr

Jaqynda Máskeýde álemniń birqatar elderinen kelgen baspagerler men kitap taratýshylardyń basyn qosqan úlken kitap kórmesi ótti. Qazaqstannyń atynan osy aıtýly sharaǵa biz de qatysyp qaıtqan edik. Az-kem áserimizben ári otandyq kitap óndirisine qatysty oılarymyzben bólisýdi jón kórip otyrmyz. Halyqaralyq bul kitap kórme-jármeńkesi bıyl jıyrma toǵyzynshy ret uıymdastyrylyp otyrǵanyn aıtý kerek. Kitap merekesine 45 memleketten 500-ge jýyq baspager qatysyp, uzyn-sany 200 myńnan astam baspa ónimin kópshilik nazaryna usyndy. Kórmeni «kitap teńizi» deýge bolady. Qazaqstandyq 14 baspa osy merekege qatysyp, óz kitaptaryn sheteldik áriptesterine kózaıym etti. Jalpy alǵanda, qazaq baspagerleriniń ónimderi qazirgi zaman talabyna saı damyp otyrǵany anyq baıqaldy. Reseı men shetel kitaptarynyń aıasynda bizdiń kitaptar da uıalmaıtyndaı deńgeıde kórindi, sórelerde jarqyraı oryn tepti. Kórmeni qyzyqtaýshylar, kitap­qumarlar shyn máninde qumary­nan bir shyǵyp, aqyn-jazýshylarmen, ǵalymdarmen, saıasatkerlermen alýan kezdesýlerge qatysty. Oqyrman kópshilik kókeılerindegi suraqtarǵa jaýap aldy. Qazaqstan Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń basshylary Reseı men birqatar sheteldik bas­pa men baspasóz ókilderimen kezdesýler ótkizip, kelissózder júrgizdi. Qazaqstan stendine kelgen mamandar memleket tarapynan baspa isi men kitap óndirisine degen bizdiń eldegi qamqorlyqtyń kórinisine kýá boldy. Olar bıylǵy qarashada jáne kelesi jyly EKSPO-17 aıasynda Astanada ótetin Halyqaralyq kitap kórmesine keletin nıetterin jetkizdi. Kórmeni aralap júrip, osy syrt kóz súısinetin otandyq kitap isindegi kóńilge kirbiń túsiretin oılar da mazalaǵany ras. Ásirese, kórkem ádebıetimizdiń sheteldik aýdıtorııaǵa shyǵýy, onyń shetel oqyrmandaryna tanylýy men laıyqty baǵalanýyna qatysty problemalar barshylyq. Bul – bizdiń qoǵamda kópten qozǵalyp júrgen másele. Anyǵynda, ulttyq ádebıetimiz el ishinde óziniń baǵasyn alyp jatyr, shúkir, maqtaýdan da, madaqtaýdan da kende emes. Alaıda, álemdik deńgeıge shyǵý jaıynda sóz qozǵalsa, bireýler qarajat­ty kóldeneń tartyp kúmiljıdi, bireý­ler aýzyn qý shóppen súrtip mysqyldaıdy. Bárin de kórip-bilip júrmiz. Tý­ra­­synda, bizdiń qazaqta dúnıe jurtshylyǵyna uıalmaı usynatyn kórkem shyǵarma joq deý qııanat bolar edi. Ol «kórmes túıeni de kórmestiń» kebi. Áıtpese, maqtaǵan sheteldik shyǵarmalardy da oqyp júrmiz, bári birdeı altyn men kúmis deýden aýlaqpyz. Sondyqtan, qazaqy minezimizben taǵy da ishtarlyq jasamaı, barymyzdy baǵalaı bileıik, namysqa tyrysyp, kórsete bileıik. Qazaq ádebıetiniń shekara as­yp, shetel oqyrmandarynyń talǵam-talqysyna túsýi úshin aldymen shyǵarmalardy álem tilderine aýdarý kerektigi belgili. Bul da uzaq jyldar boıy sheshilmeı kele jatyr. Elimizdegi aýdarma salasy, ásirese, kórkem týyndylardy shetel tilderine aýdarýmen aınalysatyn júıe álsiz ekenin moıyndaýǵa májbúrmiz. Qazir álemde geosaıası turǵydan ǵana emes, mádenı-rýhanı baǵytta da yqpaldasý shapshań júrip jatqany aıan. Biz uzaqqa barmaı-aq, TMD elderiniń mádenı keńistigin alyp qaraıtyn bolsaq, básekeniń basynda orys mádenıetiniń nyq turǵanyn kóremiz. Ras, orys ádebıetiniń, tutas rýhanııatynyń tamyry tereń, taǵylymǵa asa baı. Sondaı-aq, qazirgi mádenı ıntegrasııa kezeńinde tildik qatynas mańyzdy mindet atqaratyny taǵy jasyryn emes. Orys tiliniń aımaqtaǵy yqpaly ádebı týyndylardyń taralymy men tanymaldyǵyna da jol ashyp otyrǵany shyndyq. Orys tiliniń orasan keń aýdıtorııasy ejelgi kórshilerimizdiń ádebıetine degen suranysty arttyryp otyrǵany da sodan. Degenmen, bul qazaqtyń kórkem ádebıetiniń dúnıejúzilik oqyrman naryǵyna shyǵýyna shekteý bar degen uǵym emes shyǵar. Memleketimizde, saıasat pen ekonomıkadaǵy sııaqty, mádenıetimizdiń damýyna, ulttyń óneri men ádebıetiniń tanylýyna jumystar jasalyp jatyr. Ásirese, Reseı Federasııasymen dostyq sheńberinde atqarylǵan ister bir tóbe. Shekaralas elderdiń zııaly qaýymyna ortaq máseleler úzbeı talqylanyp júr. 2014 jyldyń qońyr kúzinde Máskeýde eki eldiń aqyn-jazýshylary bas qostyq. Reseıdegi bizdiń elshimiz Marat Tájınniń jeke bastamasymen, «Lıteratýrnaıa gazetanyń» qos­taýymen ótken ádebı sharada eki elge ortaq máseleler jan-jaqty sóz bolǵan. Biz Qazaqstan men Reseı jazýshylarynyń shyǵarmalaryn shyǵaratyn birikken ádebı almanah ashýǵa keliskenbiz. Sol kelisimniń nátıjesinde qazaqtyń biraz aqyn-jazýshylarynyń týyndylary basyldy. 2015 jyly osy kelisimniń ekinshi kezeńine qol jetkizip, qalamgerler basqosýy taǵy ótti. Onyń nátı­je­­sinde taǵy bir ádebı almanah shyǵarý jóninde kelisildi. Bıylǵy jyly sol ortaq ádebı almanahtyń ekinshi sany daıyn. Bul joly onda eki eldiń úkilep úmit kútken jas jazýshylarynyń týyndylary toptas­tyryldy. Osy aldymyzdaǵy qazan aıynda Máskeý qalasynda qazaq-orys jazýshylarynyń qatysýymen sol almanahtyń tusaýkeseri ótki­zilmekshi. Munyń bári bizdiń ádebı orta úshin, orys oqyrmandaryn ózimizge tartyp, ádebıetimizdi tanytý úshin sátti múmkindik bolýda. Sońǵy jyldary qazaq kórkem ádebıetiniń shetelderde tanylýyna, Batys elderiniń tilderine aýdarmalar jasalýyna Qazaq PEN-klýby jaqsy úles qosyp otyrǵanyn aıtý paryz. PEN-klýbtyń qazirgi basshysy Bıgeldi Ǵabdýllınniń isker­ligi men sheteldik áriptesterimen bu­ryn­­nan qalyptasqan qarym-qatynasynyń arqasynda AQSh-ta Muqaǵalı Maqataevtyń tańdamaly óleńderi, Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qoja» hıkaıasy, Oljas Súleımenovtiń «Kod Slova» atty zertteýleri, Ábish Kekilbaevtyń «Ańyzdyń aqyry», Smaǵul Elý­baevtyń «Aq otaý» romandary, Gerold Belgerdiń tańdamaly esseleri jaryq kórip, búginde sol eldiń kitap dúkenderinde satylyp jatyr. Bularǵa qosymsha, jýyqta Muhtar Áýezovtiń «Qıly zaman» povesi jeke kitap bolyp, aǵylshyn tildi oqyrman qaýymyna usynylǵanyn estidik. Kezekte Oralhan Bókeı, Tynymbaı Nurmaǵanbetov, Tólen Ábdikov, Dýlat Isabekov sııaqty talanttarymyzdyń shyǵar­ma­lary tur. Budan bólek, ádebı árip­testik pen avtorlardyń dos­tyq ráýishtegi baılanysynyń nátı­jesinde Fransııada, Belarýste, Ázerbaıjanda, Polsha elinde jekelegen jınaqtar sol elderdiń tiline aýdarylyp jaryq kórgen. Sondaı-aq, qazaq jazýshylarynyń aǵylshyn tilindegi kitaptary Amazon atty ınternet-saıt arqyly satylymǵa túsken. Otandyq ádebıetti damytý men tanytýǵa ádebı agenttikterdiń aralasa bastaýy da kóńilge medeý bolyp otyr. Bul ózi bizdiń elimizde endi-endi ǵana jandanyp, qalyptasa bastaǵan júıe bolǵandyqtan, bolashaǵyna zor úmitpen qaraǵymyz keledi. Kóńilge senim uıalatar jaqsylyq is ekeni qýantady. Árıne, bul aıtylǵandar úlken sharýanyń teńizge tamǵan tamshydaı ǵana úzigi. Jalpy, qazaqtyń kórkem ádebıetiniń damyǵan elderde nasıhattalýyna qatysty kózqarasqa túbegeıli ózgeris kerek. Múmkin, elimizde «Aýdarma ınstıtýtyn» qalyptastyratyn ýaqyt jetken bolar. Jahandaný zamanynda ómir súrip otyrǵandyqtan, syrtqy mádenı ekspansııadan qashyp qutylý múmkin emesin taǵy umytpaıyq. Demek, biz de ulttyq óner men ádebıetimizdi basqa mádenıettermen terezesi teń etip kórsete bilýdi, sózimizdi ótkize bilýdi, atymyzdy báıgege qosa bilýdi úırenýge tıispiz. Taǵy bir qýanyshtysy – shyǵarma­syn birneshe tilde jazatyn alǵyr býyn ósip keledi. Shet tilderin ana tilindeı jaqsy biletin jastar bar. Bul óz aldyna jeke áńgime. Álibek ASQAROV, jazýshy, Ulttyq memlekettik kitap palatasynyń dırektory