Eńbek adamynyń eńsesi bıik bolýy tıis

Qyrkúıektiń sońǵy jeksenbisinde Qazaqstanda barlyq eńbekshilerdiń merekesi bolyp tabylatyn Eńbek kúni atap ótiledi. Ol – jumysshy kásibin nasıhattap, jastardy óndiris salasyna tartýǵa, jumysshylar áýletiniń kóp jylǵy dástúrlerin nyǵaıtýǵa, eńbek ónimdiligin yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Memleket basshysy usynǵan laıyqty eńbek taqyryby men jumysshy mamandyǵynyń bedelin kóterý qajettigi týraly ıdeıa óte ózekti bolyp tabylatyndyqtan, ony qazaqstandyq qoǵam jaqsy qarsy alyp, qoldaý kórsetti. Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy Ábilǵazy QUSAIYNOVPEN áńgime osy jáne ózge de máseleler tóńireginde órbidi. – Ábilǵazy Qalıaqparuly, 25 qyr­kúıekte Qazaqstanda Eńbek kúni atap ótiledi. Bıyl eńbek adamy­na aıryqsha kóńil bólinýde – el Prezı­denti óz sózderinde álemdik órke­nıet­tiń barlyq qundylyqtary dál osy qarapaıym jumysshylardyń qolymen jasalǵanyn birneshe ret qaıtalap aıtty. Buǵan qosa, eń­bek adamynyń quqyqtary tasqa ba­­sy­lǵandaı etip jazylǵan jańa Eńbek kodeksi qabyldandy. Osy ja­ńa, kópten kútken jáne, ashyǵyn aıt­qanda, ábden teperish kórgen qu­jat qandaı bolyp shyǵypty? Úmiti­mizdi aqtady ma? Eńbekshilerdiń múd­delerin qorǵaı ala ma? – Eki jyl qatarynan bizdiń elimizde mańyzdy zańnamalyq refor­malar oryn aldy – «Kásiptik odaqtar týra­ly» zań men jańa Eńbek kodeksi qabyldandy. Osynyń barlyǵy ju­myskerdiń eńbek quqyǵyn naqty qor­­ǵaýda jańa múmkindikter týǵyzý arqyly  kásipodaqtardyń áleýmettik áriptestik qurylymyndaǵy róli men jaýapkershiligin kúsheıtti. Eńbek kodeksiniń jobasyn kásipodaq uıymdarynda keń túrde talqylaý men jumys toptary aıasyndaǵy qarbalas is-qımyldar eńbek qatynastaryndaǵy kóptegen túıtkildi máselelerdi qaras­tyra otyryp, eńbek adamynyń múddesi úshin aıtarlyqtaı ózgerister men to­lyqtyrýlar engizýge jaǵdaı jasady. Birinshiden, Eńbek kodeksi kásipodaq uıymdarynyń eńbek zańdylyqtarynyń saqtalýyna qoǵamdyq baqylaý jasaý salasyndaǵy jumysyn keńeıtýge erekshe  múmkindik berdi. Mundaı norma tek ká­sipodaqtarǵa ǵana qatysty bolyp otyr. Ekinshiden, eńbekke aqy tóleý eńbek qatynastaryndaǵy ózekti másele bolyp tabylady. Kásipodaqtar jańa Eń­bek kodeksiniń jobasynda negizgi jal­aqynyń úlesi, birjolǵy yntalandyrýshy tólemderdi esepke almaǵanda, ju­myskerler jalaqysynyń keminde 75 paıyzy kóleminde bolýyn qamtamasyz etýge qol jetkizdi. Eńbekaqynyń tııa­naq­­­talǵan bóligi adamnyń eńbekke qabi­lettiligi men ómirlik qajettilikterin qalpyna keltirýdi qamtamasyz etetindik­ten de ol kepildendirilgen bolýy tıis. Úshinshiden, Kásipodaqtar fede­rasııa­sy ústeme jumysqa, túngi ýa­qyttaǵy, mereke jáne demalys kún­de­rindegi jumystar úshin tólenetin eńbek­aqynyń jumyskerdiń kúndik (saǵattyq) mólsherlemesi negizge alyna otyryp, 1,5 eseden tómen bolmaıtyn mólsherde bolýyn qamtamasyz etti. Bul norma kásipodaqtarǵa osy mólsherlemeni odan da ulǵaıtyp, ujymdyq shartta ba­ryn­sha joǵary kólemdi bekitýge múmkindik beredi. Tórtinshiden, Eńbek kodeksinde «ón­­diristik keńes» túsinigi engizildi.  Eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý jónindegi óndiristik keńestiń sheshimderi jumys berýshi jáne jumyskerler úshin mindetti bolyp tabylatyndyǵy óte ma­ńyzdy. Bul kásipodaqtar úshin asa úlken jetistik. Endi eńbekti qorǵaý jónindegi tehnıkalyq ınspektorlardyń kandıdatýralaryn kásiptik odaq usynady, ıaǵnı kásipodaqtardyń eńbek jaǵdaıyn jaqsartýǵa qatysýyna naqty múmkindik paıda bolady. Besinshiden, jańa Eńbek ko­dek­sinde jumys berýshi men ju­mys­ker­­­diń arasyndaǵy qatynastar kóp jaǵ­daıda ujymdyq kelissózder ar­qyly qalyptasady. Ujymdyq shart kásiporynnyń negizgi quqyqtyq qu­jaty bolyp tabylady. Áleýmettik árip­testermen áriptestik qatynas qalyp­tastyra bilýge aıryqsha mán beriledi. Únqatysýdyń negiz­gi tetikterine, eń aldymen dáıek­ter­diń aıqyn júıesi, minsiz ishki uıymdastyrýshylyq, jo­ǵary bilikti kadrlar jáne zańdy qor­ǵanys áreketterine daıyndyq jatady. Sondyqtan da, eńbekaqy tóleýde, eń­bek normalarynda, kepildikter men ótem­aqylyq tólemderde, eńbek demalysyn alýda jumyskerlerdiń quqyqtary shek­telmeýi úshin bul qatynastardyń qalaı qurylǵany óte mańyzdy bolyp tabylady. Jumys berýshilermen kelissóz­derdi tabysty júrgizip, ujym­dyq shart jasasý úshin barynsha mol kúsh jumsaý qajet. – Barlyq taraptardyń da múd­delerin qorǵaý úshin kásipodaq – memleket – jumys berýshi qatysatyn ujym­dyq kelissózder ádisi qolda­ny­­latyny belgili. Únqatysý qalaı qalyptasady? – Qazaqstan Respýblıkasy Kásip­odaqtar federasııasynyń barynsha mańyzdy fýnksııalarynyń biri áleý­mettik áriptestikke, Áleýmettik áriptestik pen áleýmettik-ekonomıkalyq jáne eńbek qatynastaryn retteý jó­nindegi respýblıkalyq úshjaqty komıs­sııanyń jumysyna qatysýy bolyp tabylady. Kásipodaqtar federasııasynyń ókilderi Úkimetpen jáne Jumys be­rý­shilerdiń respýblıkalyq bir­lestikterimen bas kelisimge qol qoıady. Salalyq kásiptik odaqtar salalyq memlekettik organdarmen jáne jumys berýshiler odaqtarymen salalyq ke­lisim­der jasaıdy. Aýmaqtyq kásip­odaq birlestikteri jergilikti atqarý organdarymen, jumys berýshiler bir­les­tikterimen óńirlik kelisimder jasaıdy. Qazirgi kezde respýblıkalyq deń­geıdegi bas kelisim, 22 salalyq, 16 óńir­lik kelisim jasaldy. Ústimizdegi jyldyń 1 qyrkúıegindegi jaǵdaı boıynsha respýblıkada 68 589 ujymdyq shart jasalǵan, qamtý 32,2 %-dy (jumys istep turǵan kásiporyndar sany – 212687) quraıdy. – Shetelderde kásipodaqtar qoz­ǵalysy óte belsendi ekenin bi­lemiz. QRKF-nyń halyqaralyq ynty­maqtastyǵy týraly ne aıtar edińiz?  – Halyqaralyq uıymdarmen jáne kásipodaqtar birlestikterimen yn­ty­maqtastyq Kásipodaqtar federasııasy jumysynyń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Halyqaralyq kásipodaqtar qoz­ǵa­lysy barynsha údep keledi. Búgingi kúni búkil álemde 180 mıllıon jumys­shy kásipodaqtar múshesi, al 2018 jylǵa qaraı bul san 200 mıllıonǵa jetedi dep kútilýde. Iri qoǵamdyq uıym retindegi Qazaq­stan Kásipodaqtar federasııasy  álemdik kásipodaqtar qozǵalysyna belsene atsalysady. Osyǵan baılanysty, 2015 jyly Kásipodaqtar federasııasynyń halyqaralyq ımıdjdik saıasat jónindegi tujyrymdamasy qabyldandy. Atal­ǵan tujyrymdama Kásipodaqtar fede­rasııasynyń halyqaralyq deńgeıdegi ımıdjin jáne halyqaralyq tájirıbeni engizý arqyly jumys tıimdiligin art­tyrýǵa, kásipodaqtar qozǵalysyn nyǵaı­typ, damytýǵa jáne t.b. baǵyttalǵan. Buǵan qosa, Halyqaralyq kásip­odaqtar konfederasııasynyń (HKK), Halyqaralyq eńbek uıymynyń (HEU), Kásipodaqtardyń jalpyǵa ortaq  kon­fe­derasııasynyń (JKK), Frıdrıh Ebert qorynyń mamandarymen baılanys, sondaı-aq, TMD elderimen isker yntymaqtastyq jolǵa qoıylǵan. Kásipodaqtar federasııasynyń ha­lyqaralyq jumystaǵy baǵyttarynyń biri Halyqaralyq eńbek uıymymen syndarly yntymaqtastyq bolyp tabylady. Jyl saıyn jastardy jumyspen qamtý, ujymdyq kelissózder, organaızıng jáne taǵy basqa máseleler boıynsha ha­lyqaralyq, sýbóńirlik semınarlar ótkizý jónindegi birlesken jumystardyń jos­pary jasalady. 2015 jyly Brazılııada HKK Bas keńesiniń otyrysy bolyp, onda Qa­zaq­­­stan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasyn HEU-nyń tolyqqandy múshesi retinde qabyldaý týraly sheshim shyǵaryldy. 2 mıllıonnan astam múshesi bar bizdiń uıymnyń HEU-nyń quramy­na enýi Qazaqstan kásipodaqtarynyń ju­my­­syndaǵy shyn mánindegi tarıhı oqıǵa. Osy jerde aıta ketý kerek, osydan birneshe kún buryn elimizge HEU bıý­rosynyń dırektory Marııa Helena Andre kelip ketti. Táýelsizdigimizdiń 25 jylynda tuńǵysh ret uıym basshylyǵy bizdiń kásipodaqtar jumysymen tanys­ty, jáne aıta ketýimiz kerek, ol bizdiń jumysymyzǵa óte joǵary baǵa berdi. – Kásipodaqtar men jastar arasynda baılanys bar ma? Qazirgi kásip­­odaqtar qataryndaǵy jastar sa­ny qansha? Jáne olar kásipodaqtar maqsattaryn naqty túsine ala ma? – Búginde kásipodaq músheleri ara­syndaǵy 35-ke deıingi jastardyń sany 730 myń adamnan asady, ıaǵnı 33%. Kásipodaqtar federasııasy bas keńesi quramynyń 11,5 %-y jastar. QRKF atqarý komıteti quramynda da jas­tardyń úlesi 8,3 % quraıdy. Aýmaqtyq kásipodaqtar birlestikteriniń 16 basshy­synyń ishinde 6 jastar ókilderi bar. Alǵa qoıylǵan mindetterdi júze­ge asyra otyryp, kásipodaqtar mem­le­ket­tik jastar saıasatynyń tıim­di­ligin arttyrýǵa baǵyttalǵan áleýmet­tik baǵ­darlamalardy ázirlep jáne iske asyrýǵa atsalysady, jastardy kásipodaqtar qozǵalysyna tartady, jastar keńes­teriniń jumystaryn úılestiredi, jas kásipodaq kóshbasshylarynyń oqýyn uıymdastyrady. Jastarmen jumys isteýde Kásip­odaqtar federasııasy olardyń kásip­odaqtar qozǵalysynyń bolashaǵy úshin, onyń qataryn nyǵaıtý úshin mańyzdy ról atqaratynyn basshylyqqa alady. El Prezıdenti óziniń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda ýaqyttyń syn-qaterin jeńýge qabi­letti barynsha tıimdi áleýmettik saıa­­satty ázirleý qajettigi jaıly aıt­­qan bolatyn. Bul Memleket bas­shy­synyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda da aıtyldy. Qazaqstannyń saıası jáne áleý­met­tik-ekonomıkalyq ómirindegi jahandyq jáne túbegeıli ózgerister eńbek­shiler­diń ómirine orasan zor yqpal etip, kásip­odaqtar qozǵalysyna jańa mindetter men talaptar júkteýde. Búginde kásiptik odaqtarǵa úlken jaýap­kershilik artylýda, ol eń aldymen ómir súrý sapasynyń standarty joǵary áleýmettik el qurýǵa atsalysýynan kórinis tabady. El Prezıdenti N.Nazarbaevtyń jo­ǵaryda atalǵan Strategııasy men baǵdarlamalyq maqalasyn qabyldaǵan kásipodaqtar eńbekshilerdiń ómirlik mańyzdy múddelerin qorǵaý jolyndaǵy kúresti ózderiniń negizgi basymdyqtary dep sanaıdy. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»