Eldiń shetinde, jeldiń ótinde...

Eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi óńir... Osy beıneli de astarly sóz kórshiles Reseı Federasııasynyń Omby, Túmen jáne Qorǵan oblystarymen shektesip jatqan, jerin Reseı temirjoly kókteı kesip ótetin, ári Sibirden soǵatyn salqyn jeldiń ótinde turǵan Soltústik Qazaqstan oblysy jaıly elimizdiń Táýelsizdigi jyldary aıtylǵandyǵy anyq. Kim aıtsa da, keremet aıtqan!.. Jaratýshy ıege emes, jeke basqa tabynyp, ózi de adasyp, halyqty da adastyryp-aljastyra jazdaǵan keshegi keńes ókimeti tusynda Qyzyljar óńiri sosıalıstik realızm ádebıetiniń kórnekti ókilderin dúnıege ákelgen «Ulylar eli» atanǵanymen, sol ulylardyń ishin­de tutas túrki áleminiń jaryq jul­dy­zy sanalatyn aqıyq aqyn Maǵjan Jumabaev esimi múldem aýyzǵa alynbaý­shy edi. «Alashym!» dep ah uryp ótken ary­symyzdyń arýaǵyna odan asqan qııanat bolar ma?! О́ıtkeni, qazaq-keńes ádebıetiniń eń kórnekti ókili, Lenındik syılyqtyń laýreaty Muhtar Áýezovtiń ózi: «...búgingi kúnniń bar jazýshysynyń ishinen keleshekke boı uryp, artqy kúnge anyq qalýǵa jaraıtyn sóz – Maǵjannyń sózi. Odan basqamyzdyń bárimizdiki kú­mándi, óte senimsiz dep bilemin» – dep jazyp ketken edi ǵoı. Ǵulama jazýshynyń osy sóziniń astarynda qandaı tuńǵıyq oı jatyr deseńizshi?! Al  Maǵjan babamyz  «Saǵyndym» atty óleńinde: «Qalyń elim, qalyń qara aǵashym, Qaıraty mol, aıbyndy er alashym. О́zi-aq qular, syryń berme, sabyr qyl, Aqymaqtar baıqamaǵan shamasyn», – dep qylyshynan qan tamǵan keńestik ımperııanyń da kúni taýsylyp, ózi-aq qulap tynatynyn sáýegeılikpen aıtyp ketken eken. Aqyry, uly aqyn kóre­gen­dikpen boljaǵan Azattyq tańy atyp, ádildik jeńdi, óshken jandy, ólgen ti­rildi. Ejelden Semeı óńirin Abaı eli dep atap kelsek, endi Qyzyljardy Maǵjan eli deıtin boldyq. Paıymdap qarasaq, Táýelsizdik jyldary Tuńǵysh Prezıdentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kemeńgerlik saıasatynyń, kemel basshylyǵynyń, qa­ýip-qaterge toly, syn kezeńde taǵ­dyryn senip tapsyrǵan, arqasúıer aza­matynyń sońynan ilese erip, siltegen baǵytynan jańylmaı alǵa basyp, bir jaǵadan – bas, bir jeńnen qol shyǵara bilgen dana halqymyzdyń yntymaq-birliginiń arqasynda Maǵjan eli – Qy­zyl­jar óńirinde de ótpeli kezeńniń bar­lyq qıyndyqtary eńserilip, turmys túzelip, umyt bola jazdaǵan ulttyq  qun­dylyqtarymyz qaıtadan órken jaıyp, uly aqyn rýhy jyldan-jylǵa asqaqtaı túskendeı. О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyl­darynyń ortasynda Keńes Odaǵynda jarııalanǵan jarııalylyq saıasatyn paıdalanyp, sanalýan sandyraq oı-pikirler aıtyp, saıası upaı jınaýǵa tyrysqan reseılik keıbir «paıǵambarlar» men saıqymazaq saıasatkersymaqtar Qazaq­stannyń soltústik óńirlerine kóz alartyp, syrttan shoq tastap turǵan shaqta Qyzyljar óńirinde  aıtaqqa erip, ult pen ulys arasyna shı júgirtip, qo­ǵamdyq-saıası ahýaldy ýshyqtyrý pı­ǵylyn tanytqan arandatýshylardyń boı kórsetkendigi málim. Áıtkenmen, sol bir syndarly kezde respýblıkamyzdaǵy bılik tizginin qolyna alǵan Nursultan Nazarbaevtyń halyq aldyndaǵy zor bedeli, Máskeý men Almatydaǵy bıik min­berlerden  jáne buqaralyq aqparat qu­raldary arqyly eldi yntymaq-birlikke shaqyrǵan parasatty sózderi, «ógizdi de óltirmeı, arbany da syndyrmaı», tuıyqtan shyǵar joldy týra tapqan dana sheshimderi jáne Tuńǵysh Prezıdentine qoldaý bildirgen qyzyljarlyq zııaly qaýymnyń sabyrly da salıqaly is-áreketi  oblystaǵy qoǵamdyq turaqtylyqty saq­taýǵa múmkindik berdi. Jeke oblys bolyp qurylǵannan bergi elý bes jyl ishinde birde-bir qazaq bi­rinshi basshy bolyp kórmegen, ári qatary seldir qandas aǵaıyndarymyzdyń kópshiligi «kommýnızmniń sara jolyna» kózjumbaılyqpen túsip ketkendikten,  ata salt-dástúrimiz men ana tilimiz  ady­­­­ra qalýǵa aınalǵan óńirdiń ótpeli kezeńdegi ereksheligin eskergen bolýy kerek, Elbasy jergilikti basqarý jú­ıesine ákimdik ınstıtýtyn engizgen soń Soltústik Qazaqstan oblysynyń alǵashqy ákimi etip ulty nemis azamat – Vladımır Gartmandy taǵaıyndaǵan bolatyn. Ol «gorbachevtik qaıta qurý»  ákelgen pikir alýandyǵynyń jóni osy eken dep, aýyzǵa kelgenniń bárin aıtyp, ásire ultshyldyq tanytyp, keýdelerin qaǵyp shyǵa kelgen keıbir qyzbaminez qandastarymyzdyń elimiz Táýelsizdik alǵannan keıin tipti myqtymsyp, oılanbaı aıtyp salatyn ushqary sózderinen shoshynyp, erteńgi kúnderine  alańdaǵan orystildi qaýym men jergilikti qazaqtardyń qarym-qatynasynda araaǵaıyndyq ról atqaryp, talaı ózekti máseleniń túıinin yń-shyńsyz sheshýge uıytqy bola bilipti. Máselen, 1992 jyly Petro­pavl qalasyndaǵy Kommýnıst jáne 2-shi Kommýnıst kósheleri biriktirilip uzartylyp, ataýy Maǵjan Jumabaev atyndaǵy kóshe dep ózgertilgen. Kelesi jyly uly aqynnyń ǵasyrlyq mereıtoıy Qyzyljar óńirinde respýblıkalyq deńgeıde tamasha atalyp ótip, oblys ortalyǵynda oǵan eskertkish ornatylǵan jáne esimi jergilikti pedagogıkalyq ýchılıshege berilgen. Oblys ortalyǵynda alǵashqy qazaq mektepteri men balabaqsha da eshqandaı ý-shýsyz ashylǵan. Al 1997 jylǵy kóktemde Prezıdent Jarlyǵymen kórshiles Soltústik Qazaqstan oblysyna Kókshetaý ob­ly­­synyń keıbir soltústik jáne sol­tústik-shyǵys aýdandary qosylyp, irilendirilgen óńirdiń ortalyǵy bolyp Petropavl qalasy belgilendi. Bul bizge, sol kezdegi kókshetaýlyqtarǵa ońaı soqpaǵanymen,  qıly zamanda el tiz­ginin ustaǵan Elbasymyzdyń sheshimi­niń durystyǵyna esh kúmán keltirgen joqpyz. Ony buǵanasy qatyp, býyny bekimegen jas memleketimizdiń ir­ge­sin nyǵaıta túsýge baǵyttalǵan qa­dam­­dardyń biri retinde qabyldadyq. Kók­shetaýda bılik basynda júrgen qazaq azamattarynyń basym kópshiligi Qyzyljardaǵy óńirlik basqarý organdaryna birinshi-ekinshi basshylar bolyp aýystyrylyp, oblystyq jáne Petropavl qalalyq ákimdikterindegi, basqarmalar men ártúrli vedomstvolardaǵy ulttyq kadrlar qatary qalyńdap shyǵa keldi. Al oblys turǵyndarynyń quramyndaǵy qazaqtardyń úlesi 26 paıyzdan 30 paıyzǵa deıin ósti. Sóıtip, enshisin Qyzyljardan 1944 jyly bólip alyp, jeke otaý – jańa oblys bolyp qurylǵan Kókshetaýdyń keıbir aýdandary araǵa 53 jyl salyp, ata shańyraqqa qaıtyp oralyp, ondaǵy ulttyq rýhty kótere tústi. Sol 1997 jyldyń aıaǵynda Elbasy oblysqa tuńǵysh ret qazaq azamatyn –  Danı­al Ahmetovti birinshi basshy etip taǵaıyndap, ony óńir aktıvine ózi ákelip tanystyrdy.  Ol qazaqtar da oblys bas­qara alatyndyǵyn isimen dáleldep, barsha soltústikqazaqstandyqtardyń qurmetine bólendi. Odan keıin turǵyn­darynyń ult­tyq quramyndaǵy qazaqtardyń úlesi eń az oblysty belgili dıplomattar jáne onda qalyptasqan qoǵamdyq-saıası jaǵdaıdyń qyr-syryn jaqsy biletin jergilikti azamattar basqaryp kele jatqandyǵy da Elbasynyń eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi óńirge erekshe kóńil bólip otyr­ǵandyǵyn ańǵartqandaı. Túsine bilgenge soltústik te – názik sharýa... Allaǵa shúkir, Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń «soltústik qaqpasy» bolyp sanalatyn óńirde  ana tilimizdi, ulttyq mádenıetimiz ben ónerimizdi, asyl dinimizdi qaıtadan órkendetý ba­ǵy­tynda atqarylǵan ıgi ister kóńil kónshiterlikteı. Máselen, 1990 jyly Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń qyzyljarlyq belsendileri Petropavl qalasynda alǵashqy qazaq synybyn ashý maqsatymen úı jaǵalap, úgit júrgizip, sol jyly kúzde mektep tabaldyryǵynan alǵash ret attaıtyn 15 qazaq balasynyń ata-analaryn ul-qyzdaryn ana tilinde oqytýǵa áreń kóndirgen eken. Arada bir­neshe jyl ótkende oblys ortalyǵynda jańadan bes qazaq mektebi ashylyp qana qoımaı, qazaqsha oqýǵa ynta bildirgen oqýshylar sanynyń kóptigine baılanysty olardy eki aýysymda oqytýǵa kó­shirýge týra keldi. Buǵan qosa, keıin Petro­pavldaǵy 35 orys mektebiniń 15-iniń janynan qazaq synyptary ashylyp, olar aralas mektepterge aınaldyryldy. Al 1991 jyly Ǵabıt Músirepov atyn­daǵy aýdannyń ortalyǵy – Novoı­shım aýyly men Taıynsha qalasynda taratylǵan kompartııanyń bosap qal­ǵan aýdandyq komıtetteriniń sha­ǵyn ǵımarattarynda ashylǵan 110 oryndyq qazaq orta mektepterindegi shákirtter sany ýaqyt óte kele, 400-den asyp jyǵylǵandyqtan, olar úsh aýysymda oqytýǵa kóshirilgen. Sóıtip, novoıshımkalyq jáne taıynshalyq qazaq balalary sport zaly múldem joq mektepte, aýa jetpeıtin tar bólmelerdegi taqtaǵa tym jaqyn qoıylǵan partalarda kózderin aýyrtyp, syǵylysa otyryp oqýǵa májbúr bolǵan. Bul problemany besinshi shaqyrylymdaǵy oblystyq máslıhattyń «Nur Otan» partııasynan saılanǵan depýtattary birneshe márte kótergendikten, oblys basshylyǵy Novo­ıshımdegi jańa 400 oryndyq qazaq mektep-ınternaty men Taıynshada 300 oryndyq qazaq orta mektebin salýǵa qajetti jobalaý-smetalyq qujattaryn daıyndatyp, olardy qarjylandyrý máselesin respýblıkalyq bılik organ­darynyń aldyna qoıǵan bolatyn. Sátin salǵanda, bul problema byltyr Memleket basshysynyń «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda ońynan sheshilip, atalǵan eldi mekenderde zamanaýı bilim mekemeleriniń sáýletti ǵımarattary boı kóterip, ústimizdegi oqý jyly qarsańynda paıdalanýǵa berildi. Sóıtip, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń elimizdiń bilim salasyna erekshe qam­qorlyǵynyń arqasynda Qyzyljar óńirinde úsh aýysymdy mektepter problemasy oıdaǵydaı sheshilip qana qoımaı, ana tilimizdiń órisi de keńeıe tústi. Taǵy bir aıta ketetin jaıt – El­basynyń «Nurly kósh» baǵdarlamasy boıynsha shetelderden atajurtqa oral­­­­ǵan otandastarymyz úshin oblys orta­lyǵynyń irgesindegi Qyzyljar aýdanynyń aýmaǵynda jańadan salynǵan Báıterek aýylynyń 300-den astam balasy ústimizdegi oqý jylyna deıin sol­tústiktiń qytymyr qysynyń qaqaǵan aıazdy kúnderinde de kórshiles Beskól aýylyndaǵy mektepterge ózderine arnaıy bólingen avtobýstarmen qatynap oqyǵan-dy. Sol sebepti kún men jelge tıgizbeı, mápelep ósirip otyrǵan ul-qyz­darynyń densaýlyǵyn oılaǵan aǵaıyndar Báıterekte mektep salý má­se­lesin birneshe jyldan beri kóterip júrgen. Atamekendi alystan ańsap kelgen qandas baýyrlar ótinishin qalaıda sheshýge ýáde bergen oblys ákimi Erik Sultanov  oblystyq bıýdjetten byltyrdan beri 827 mıllıon teńge qarjy bólgizip, qazaq jáne orys tilderinde oqıtyn 300  oqýshyǵa arnalǵan zamanaýı bilim ordasyn bir jyldyń ishinde salǵyzyp berdi. Kórshiles О́zbekstan men Reseı Fede­rasııasynan, sondaı-aq Mońǵolııadan atajurtqa oralǵan qandas baýyrlarymyz turatyn aýyldaǵy bul mektep keleshekte taza qazaq mektebine aına­lýy ǵajap emes. О́ıtkeni, Keńes ókimeti tusynda bolashaqta bir-aq ult pen bir-aq tildi qaldyrýdy kózdegen kommýnızmdi Qyzyljar óńirinde tezi­rek quryp tastaýǵa bilek sybana atsalysqan keıbir basshy aǵalarymyz da óz balalaryn oryssha oqytyp qana qoımaı, 94 qazaq aýylyndaǵy ana tili­mizdegi mektepterdi orys tilinde oqytýǵa kóshi­rýge de muryndyq bolǵan kórinedi. Abyroı bolǵanda, olar óz sanalaryna Táýelsizdik tańynyń sáýlesi túsken sátte burynǵy raılarynan qaı­typ, jibergen qatelikterin túsinip, ke­zinde óz qoldarymen jabysqan qazaq mek­­tepteriniń báriniń qaıtadan ashylýyna taǵy da bilek sybana atsalysqan. Ara­la­rynda tipti Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń naǵyz ot aýyzdy, oraq tildi bel­­sendileri bolyp shyǵa kelgenderi de bar... Qyzyljar óńirinde ulttyq rýhymyz­dyń kóterilýine Elbasy Petropavl qalasynda 2000 jyly óz qolymen ash­qan qasterli óner ordasy – Sábıt Mu­qanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatry eleýli úles qosyp keledi. Dýlat Isabekovtiń «О́ıtpese, Maǵjan bola ma?!» atty dramasyn jáne Baıanǵalı Álimjanovtyń Maǵjannyń «Batyr Baıan» poemasynyń jelisi bo­ıynsha jazǵan pesasyn da sahnalap, uly aqyn rýhyn aıryqsha asqaqtatqan jergilikti ártister oblysta ótkiziletin kóptegen mádenı sharalardyń da sánin kirgizip, mán-maǵynasyn kúsheıtip júr. Elbasymyzdyń Qyzyljardyń qaq ortasynda kók  kúmbezi kók tiregen ja­ńa meshitti saldyrýǵa tikeleı járdem ja­saǵanyn, «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha Abylaı hannyń aq úıin qal­pyna keltirtip, ony óz qolymen ash­qa­­nyn qyzyljarlyqtar árdaıym asa rıza­shylyqpen eske alyp, aıtyp otyrady. Táýelsizdik jyldarynda Qyzyljar óńiriniń ekonomıkasy da ósip-órkendeý jolyna tústi. Jappaı qarýlaný jarysynda qýaty sarqylyp, aqyry qu­lap tynǵan Keńes odaǵynyń birqatar qorǵanys  kásporyndary ornalasqan Petropavl qalasyndaǵy iri zaýyttardyń kópshiligi ótpeli kezeńdegi qıyndyqtardy Memleket basshysynyń jan-jaqty jár­­demimen eńserip, beıbit ónimder shyǵarýǵa kóshti. Orta jáne shaǵyn bıznes te memlekettik qoldaýǵa súıene, keńinen óristetilip, ózin ǵana emes, ózgelerdi de turaqty jumyspen qamtamasyz etken kásipkerler qatary kóbeıdi. «Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten alady» demekshi, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryndaǵy ekonomıkalyq daǵdarys kezinde óz qulqyndarynyń qamyn ǵa­na oılap, keńsharlardyń mal-múlkin talan-tarajǵa salǵan kóptegen «qyzyl dırektorlardyń» qyrsyǵy qosa tıgen aýyl sharýashylyǵy da memlekettiń qoldaýymen qaıtadan kóterilip, buryn­ǵysynsha óńir ekonomıkasynyń jetekshi salasyna aınaldy. Bir kezde jýsan basyp ketken egin alqaptarynyń bárine qaıtadan yrys dáni  egilip, oblys elimizdiń astyqty eń kóp óndiretin óńirleriniń biri atanyp otyr. Tórt túlik mal basy da jyldan-jylǵa kóbeıip keledi. Keıingi jyldary kópten jóndeý kórmeı, toz-tozy shyqqan jergilikti mańyzdaǵy joldardy qalpyna keltirý isi de qarqyn ala tústi. Búginde oblys basshylyǵy óńirdegi demografııalyq ahýaldy jaqsartýǵa barynsha múddelilik tanytyp, ásirese, Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes ústi­mizdegi jyly elimizdiń jumys kúshi artyq óńirleriniń turǵyndaryn jumys kúshi jetispeıtin óńirlerge qonystandyrý bastalǵandyǵyna úlken senim artyp otyr. Úkimet bekitken kvota boıynsha bıyl ońtústik aımaqtaǵy aǵaıyndardyń 100 otbasy Qyzyljar óńirine kóship keldi. Olardyń «túsken jerlerine tastaı batyp, sýdaı sińip», tez beıimdelip ketýi úshin qoldan kelgen kómektiń barlyǵy kórsetilýde. Buǵan qosa, «Serpin-2050» áleýmettik jobasy boıynsha jumys kúshi artyq oblystardan kelip, Petropavldaǵy M.Qozybaev atyndaǵy memlekettik ýnıversıtet pen birneshe kolledjde tegin bilim alyp júrgen 1 myńnan astam stýdent jastardyń da bir bóligi oqý bitirgen soń osynda jumysqa ornalasyp, otbasyn quryp, turaqtap qalady degen úmit bar. Baıyrǵy turǵyndary – qazaqtarynyń sany da onsha óspeı, oblys turǵyndarynyń nebári 34 paıyzyn qurap otyrǵan óńir úshin jumys kúshi artyq ońtústik oblystardyń turǵyndaryn kóshirip ákelip, jumysqa ornalastyryp, baspanamen qamtamasyz etip, turaq­tandyrýdyń mańyzy zor ekendigi daýsyz. Osyǵan oraı qazirdiń ózinde «Qyzylorda – Kókshetaý» poıyzynyń baǵytyn Petropavl qalasynyń temirjol stansasyna deıin uzartý qajettiligi de týyndap otyr. Munyń ońtústik pen soltústik óńirler turǵyndary ara­syn­daǵy qarym-qatynasty kúsheıte túsýge septigi tıeri sózsiz. «Ornynda bar ońalar» demekshi,  ózge irili-usaqty másele ataýlynyń bári qazirgi almaǵaıyp zaman túzele kele, birtindep ońynan sheshile jatary kámil. ...Qazir oblys ortalyǵyndaǵy záýlim de kórikti eskertkishterde temirjol vok­zalynyń aldynda shetten kelgen qonaq­tardy jalyndy jyrymen qarsy alyp turǵan Maǵjannyń, qalanyń bas­ty kóshesimen árili-berili aǵylǵan jurtqa qarap, bilek biriktire, ıyq tirestire birge turǵan Qarasaı jáne Aǵyntaı batyrlardyń, qalalyq mádenıet jáne demalys saıabaǵynan qatarlasa shyǵyp kele jatqan Abaı Qunanbaev pen Alek­sandr Pýshkınniń jáne  áıgili Aq úıi­niń janynda arǵymaǵyna minip, qala shetinde ornalasqan Áskerı ınstıtýttyń kýrsanttarynyń jaýyngerlik daıyn­dyqtaryn alystan kózben sholyp, qo­lyna ustaǵan asa taıaǵymen jón siltep turǵandaı áser qaldyratyn Abylaı hannyń beıneleri eldiń shetindegi, jeldiń ótindegi  óńirdegi kóp jaıdan habar berip, únsiz uqtyryp turǵandaı... Káribaı MUSYRMAN, Parlament Májilisiniń depýtaty