Jeri baıdyń – eli baı

Qazirgi zamanǵy geologııa – bul jer qyrtysy jáne Jerdiń neǵurlym tereń salalary, quramy, qurylymy, qozǵalysy jáne jer qyrtysynyń damý tarıhy men ondaǵy paıdaly qazbalardyń ornalasýy týraly óte kúrdeli ǵylymdar kesheni. Geologııanyń basty mindeti túrli elderdiń halyq sharýashylyǵy men ekonomıkasyn mıneraldy-shıkizattyq resýrs­tarmen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Progrestiń damýy jáne álemdegi halyq sanynyń artýy sebepti mıneraldy-shıkizattyq resýrstardyń róli men ony paıdalaný kólemi únemi ósý ústinde. Oǵan Qazaqstannyń qazirgi za­manǵy tarıhy naqty dálel bo­la alady. Buǵan deıin keńestik geo­logtardyń kóptegen býyny qurǵan qýatty mıneraldy-shıkizattyq resýrstardy tolyq­taı óz menshigine ala otyryp, biz­diń elimiz kúr­deli ótpeli kezeń­di eńserip, qys­qa merzimde eko­no­mıkalyq táýel­sizdikke jáne ónerkásiptiń ózge salalaryn damytýǵa, sondaı-aq, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qol jetkize bildi. Bul sala qazirdiń ózinde Qazaqstan ekonomıkasynyń negizi bolyp otyr, bizdiń zert­teýlerimiz kórsetkendeı, eldegi mıneraldy-shıkizattyq re­sýrs­tardyń sarqylmaýyna baıla­nysty onyń odan arǵy tabysty damý­dyń bazısi bolý múmkindigi zor. Mıneraldy-shıkizattyq re­sýrs­­­tar Qazaqstannyń eko­nomı­kalyq damýyn aıqyndaı oty­ryp, ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq saıa­­­sat júzege asatyn irgetasqa aınaldy. Birinshiden, shıki­zat sektorynan túsetin tabystardyń bir bóligin óńdeý salasyna tıimdi túrde bó­lý jańa tehnologııalardyń arqa­syn­da qosylǵan quny joǵary, ishki jáne álemdik rynoktarda bá­sekege qabiletti ónim alýǵa jaǵ­daı jasaıdy. Ekinshi­den, ındýstrııalyq damýda tek dástúrli shıkizatty paıdalaný kólemi ǵana artyp qoımaı, sonymen birge jańa serpindi tehnologııalardy paıdalaný nátıjesinde birinshi kezekte sırek kezdesetin metaldar­dan turatyn jańa paıdaly qazbalarmen qamtamasyz etý de talap etiletin bolady. Qazaqstanda geologııa ǵyly­my­nyń damýy ótken ǵasyrda bel­gili ǵalym Q.I.Sátbaevtyń basshylyǵymen júrgizilgen keń aýqymdy óńirlik-geologııalyq jumystarǵa negizdeldi. Ol ju­mystar barlyq ǵylymı jáne ǵylymı-óndiristik geologııalyq zertteýlerdiń negizine aınaldy. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy mı­­neraldy resýrstardyń keń kólemdi áleýeti osy zertteýlerdiń arqasynda paıda boldy. Sonyń bári respýblıkanyń qarqyndy damýyn jáne qýatty ónerkásiptik memleket retinde qalyptasýyn qam­tamasyz etti. Osylaısha, ǵylym men ón­diris­tiń arasynda tyǵyz baılanys júzege asyryldy. Júıeli geo­logııalyq zertteýlerdiń ar­qasynda Qazaqstan ken óndirý, metallýrgııa, hımııalyq-tehno­logııalyq, ener­­getıkalyq jáne ónerkásiptiń ózara baılanysty ózge de kóptegen sala­lary úshin damý bazasyna ıe boldy. Qazirgi jaǵdaıda ken oryndaryn ashýda ǵylymnyń kóbirek qa­jet bolýynyń ózine tán sebep­teri bar. Birinshi sebep. Bir qaraǵan­da jaǵdaıdyń qolaıly kórine­tindigine qaramastan, Qazaqstanda basymdyqqa ıe kóptegen paıdaly qazbalar, ásirese, tústi metall boıynsha ótkir tapshylyq paıda bolýda. Qazirgi ýaqytta elimizde, álemniń ózge de óńirlerindegi sııaqty «ońaı ashylatyn ken oryndary» qory sarqylyp keledi. Paıdaly qazbalardy qarqyndy óndirý onyń rentabeldi qor­larynyń juqarýyna ákelip soq­tyrýda. Sonyń saldarynan elde ken oryndaryn ashý jyl ótken saıyn anaǵurlym kúrdelenip, kóp eńbekti qajet etýde jáne qymbatqa túsýde. Sondyqtan da paıdaly qazbalardyń ken oryndaryn izdeý men barlaýdyń strategııasy men taktıkasyna túzetýler engizý qa­jet. Mine, dál osynda geologııa ǵy­ly­my aıryqsha ról atqarýy tıis. Ekinshi sebep. Ǵylymı-teh­nıkalyq revolıýsııa Jahan tý­raly, Jer planetasy týraly ja­ńa bilimderdi ıgerýge, jeke­le­gen óńirlerdiń damýyna, tıi­sin­she Qazaqstannyń búkil aýmaǵy men jekelegen óńir­lerin­degi geologııalyq damý men jer qoı­naýynyń qurylymy týraly aqparattardyń jyldam jańa­rýyna, jańa teorııalyq ıdeıa­lar­dyń, tujyrymdamalar men teh­no­lo­gııalardyń paıda bolýyna ákelýde. Turaqty esep júrgizý jáne ǵy­lymı progresti paıdalaný qa­jettiligi geologııalyq barlaý jumysyndaǵy ǵylym men ón­diristiń ajyraǵysyz baılanysyn burynǵydan da beter aıqyndaı tústi. Innovasııalyq qyzmet olardy ózara jaqyndas­tyrýdyń neǵurlym tıimdi jo­ly bolýy múmkin. Paıdaly qaz­balardy boljaýdyń, izdeý men barlaýdyń tıimdiligin arttyrý maqsatynda jańa teorııalar men tujyrymdamalardy, ǵylymdy qajet etetin tehnologııalardy qu­rýǵa jáne ıgerýge degen qajettilik ınnovasııalyq qyzmetti damytýǵa ıtermeleıtin mańyzdy faktor bolmaq. Salanyń jańa sapalyq deń­­geıge kóshýinde memlekettiń oń ekonomıkalyq saıasaty ınnovasııa­lar úshin she­shýshi syrtqy yntalandyrýshy kúsh bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Geo­logııa jáne jer qoınaýyn paıdalaný komıtetiniń qoldaýymen biz naryq ekonomıkasynyń talaptaryn, sondaı-aq, bilim be­rý, ǵy­­lym men óndiristiń ın­te­grasııalanýyn eskere otyryp, Qazaqstannyń mıneraldy-shıkizattyq resýrstaryn tolyq­tyrýdy ǵylymı qamtamasyz etýdiń strategııasyn ázirledik. Ol biz basshylyq jasaıtyn Kaz­nedra, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Geo­logııa ǵylymdary ınstıtýty, Geologııalyq-geografııalyq zertteýler ortalyǵy jáne basqa da jetekshi uıymdardyń ǵylymı-uıymdastyrýshylyq qyzmetiniń negizine alyndy. Qazirgi zamanǵy teorııalyq jáne praktıkalyq taldaýlar men tehnologııalardyń negizinde kópsalaly irgeli jáne qoldanbaly keshendi zertteýler júrgizilip, oǵan paıdaly qazbalar qorlaryn tolyqtyrý boıynsha zertteýlerdi ǵylymı qamtamasyz etýdi tıimdi júzege asyryp kele jatqan Qazaqstannyń bú­kil uıymy qatysty. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde Qa­zaqstannyń jáne jekelegen óńirlerdiń eń jańa boljaý-mı­ner­agenııalyq jáne keshendi geohımııalyq kartalary, irgeli boljamdardan turatyn jáne Qazaq­stannyń mıneraldy resýrs­taryna strategııalyq baǵa berýdiń negizine aınalǵan iri monografııalar basylyp shyqty. Bizdiń zertteýlerimizdiń qory­tyndylary halyqaralyq bedeldi forýmdar men praktıkalyq salalarda synaqtan ótti. Mem­lekettik ǵylymı-tehnıkalyq sa­raptamanyń (álemniń jetekshi ǵalymdaryn tarta otyryp júr­gizilgen halyqaralyq aýdıt­tiń) qorytyndysy boıynsha mıneraldy-shıkizattyq resýrs­tar salasyndaǵy ǵylym men teh­nıkanyń Qazaqstan úshin aıqyndaýshy mańyz­ǵa ıe ekeni atap kórsetildi jáne bizdiń bol­jamdyq jumystarymyzǵa joǵary baǵa berildi. Bul jumystar qazaqstandyq jáne sheteldik jer qoınaýyn paıdalanýshylar arasynda úlken suranysqa ıe. Qazaqstannyń paıdaly qazba­lardy anyqtaýdaǵy úlken pers­pek­tıvalaryn, sondaı-aq, mı­ne­raldy-shıkizattyq resýrstardy damytýdyń problemalaryn, mindetteri men strategııasyn kór­­­setetin osynaý jumystardyń nátı­jeleri Memleket basshysyna usynyldy. Aıta ketý kerek, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jer qoı­naýyn paıdalanýshylar mı­neraldy-shıkizattyq resýrstar­dyń tolyǵyp otyrýyn qamtamasyz etetin bolady degen úmit zor bolatyn. Biraq ol úmit aqtalǵan joq. Jańa ken oryndaryn izdeý – ol kólemdi qarjy shyǵyndaryn qajet etetin jáne ıgerý merzimi 10-15 jylǵa deıin sozylatyn táýekeli mol joba. Onyń bári barlyq ýaqytta birdeı sheteldik jáne otandyq ınvestorlardy tarta qoımaıdy. Jeke kompanııa­lar, jer qoınaýyn paıdalanýshylar jáne basqa da ınvestorlar qaıtarymy uzaq merzimge sozylatyn keń aýqymdy geologııalyq zertteýlerdi qarjylandyrýǵa bara bermeıdi. Olardyń geo­logııalyq barlaý jumystaryna bóletin shyǵyndarynyń az­dyǵy sondaı, onyń ózi ken oryn­daryn bó­lý sheńberindegi ózderiniń der­bes mindetterin sheshýdi de qamtamasyz ete almaı jatady. Sonyń saldarynan Qazaqstan aýmaǵyn keshendi geologııalyq zertteý, izdeý jáne ǵylymı-zertteý jumystarynyń doǵarylyp qalǵany sonshalyq, is júzinde salany, jınaqtalǵan tájirıbeni, Qazaqstannyń geo­logııalyq qyz­metiniń ınje­nerlik jáne ǵylymı áleýetin joǵaltý úderisi bastaý aldy. Munyń ózi bolashaqta resýrstyq daǵdarystyń bastalýyna aparyp soqtyrýy ábden múmkin. Búginde memlekettiń jańa qu­rylymdardy qura otyryp, izdeý-barlaý jumystarynyń belsendiligin arttyrý qajettigi týyndap otyr. Bul rette óńirlik geologııalyq zertteý jáne paıdaly qazbalar qoryn tolyqtyrý máseleleri jer qoınaýy men onyń áleýeti týraly mańyzdy stra­tegııalyq aqparattyń negizgi ıesi jáne tutynýshysy bolyp taby­latyn memleket tarapynan she­shim taýyp, qarjylandyrylýy tıis. Geologııalyq barlaý jumys­tarynyń belsendiligin arttyrý týraly óz usynystarymyzdy dáıekteý barysynda biz Geologııa­lyq-geografııalyq zertteýler ortalyǵy úlgisinde konsorsıým qaǵıdatyndaǵy Ǵylymı geolo­gııalyq ortalyq qurý qajettigin atap kórsetken bolatynbyz. Onyń qyzmeti táýelsiz merdigerlerdiń jumysy men adamdardyń onlaın-platforma arqyly jumysy­na negizdelýi tıis. Iаǵnı túrli oryn­­darda jáne uıymdarda jumys isteı otyryp, geologtar kommýnıkasııanyń qazirgi za­manǵy deńgeıinde bir baǵdarlama boıynsha jumys isteı alatyn bolady. Munyń ózi bastapqy kezeńde belgili bir dárejede bilikti kadrlar tapshylyǵyn sheshýge septigin tıgizbek. Geo­logııalyq-geografııalyq zertteýler ortalyǵynda keshendi vedomstvoaralyq baǵdarlama osy qaǵıdat boıynsha ázir­len­gen bolatyn. Onda bul problemany sheshýdegi negizgi kúshter bizdiń buǵan deıingi baǵdarlamalarymyzǵa uzaq jyl­­dar boıy qatysyp kelgen uıymdar men qyzmetkerler boldy. Anaǵurlym joǵary bilikti ma­man­dardy qajet etetin boljamdaý bóliginde kadrlardyń jetispeýshiligi ótkir baıqalyp turǵan qazirgideı kezeńde barlyq uıymdar men mamandardy birik­tirýdiń mańyzy óte zor. Qaıta qurý kezeńi bastalǵan­nan keıingi ýaqytta geologııalyq jumystardyń kúrt qysqarǵany, kóptegen ǵylymı jáne óndiristik uıymnyń ómir súrýin toqtat­qany belgili. Soǵan baılanys­ty geologııalyq mamandyq­tyń bedeli de meılinshe tómendep ketti. Ol azdaı, mamandar daıar­­­­laý sapasy nasharlady. Stýdent­ter ekspedısııalarǵa shy­ǵyp, da­lada tájirıbeden ótý mú­mkin­diginen aıyryldy, tipti ǵylymı qyzmetkerlerdiń ózi qaıta qurý bastalǵannan keıin dalalyq jerlerge shyǵýlaryn toqtatty. Al ol kásibıligi joǵary geologtyń qalyptasýy úshin eń basty shart bolyp tabylady. Osyndaı olqy­lyqtardyń saldarynan búginde qaıta qurý dáýirinen keıingi nashar daıarlanǵan kadrlar býyny paıda bolyp otyr. KSRO kezinde dalalyq jaǵdaıdaǵy ju­mys tájirıbelerine mashyqtanǵan maman­dardyń jastary búginde alpystan asty. Sóz oraıynda bizdiń usynys­tarymyzdyń Elbasy tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolǵanyn aıta ketý qajet. «Eldiń mıneraldy-shıkizattyq áleýetin is júzine asyrý úshin geologııalyq barlaý jumystarynyń belsendiligin arttyrý qajet – al jańa tehnologııalar úshin, birinshi kezekte, sırek jáne jerde sırek kezdesetin elementter qajet», dep atap kórsetken bolatyn Prezıdent óziniń 2008 jylǵy Joldaýynda. Prezıdenttiń tapsyrmasy boıynsha jer qoınaýyn geologııalyq zertteýlerdiń bir­tutas júıesin qamtamasyz etý úshin jańa qurylymdar qura otyryp, geologııalyq barlaý jáne zertteý jumystarynyń belsendiligin arttyrý boıynsha Úkimetke túsinikteme jazba ázirlendi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tu­raq­ty nazar aýdarýynyń jáne bas­­ta­­mashylyq tanytýynyń arqasynda Úkimette bul baǵytta belsendi jumystar júrgizilip, geologııalyq barlaý jáne zertteý jumystarynyń belsendiligin arttyrýda aıtarlyqtaı qadamdar jasalýda. Kezinde munaı jáne gaz mınıstrligi, «Taýken», «Kazgeo» uıymdary, geologııalyq zertteý or­talyqtary jáne basqalar quryldy. El ekonomıkasyndaǵy mı­ne­raldy-shıkizattyq ke­shen­­niń eleýli rólin eskere kelgende, geologııalyq barlaý ju­mystarynyń kólemin ulǵaıtyp, qarqynyn arttyrýda belsendi is-sharalar qajet. Memlekettik qarjylaı qoldaýdyń irgeli zertteýlerdiń uzaq merzimdi baǵdarlamalaryna kórsetilýine nazar aýdarý kerek. Sonymen birge, olardan tez arada paıda túsiretin qaıtarymdy talap etýdiń de qajettigi joq. Eger shyndyǵyna kelsek, eldiń jer qoınaýyn zertteý jáne mıneraldy-shıkizattyq bazany ulǵaıtýǵa jumsalǵan shyǵyndar Qazaqstannyń óziniń bolashaq damýyna jáne ınvestısııalyq turǵydaǵy tartymdylyǵyna qam­­qorlyqpen qaraıtyn el retindegi bedelin nyǵaıta otyryp, qazirdiń ózinde qaıtarym berýde. Bolat RAQYShEV, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııa­­­sy­nyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty