Qaharmandyq hıkaıasy

Plıs Nurpeıisov. Oqýshy kezimizde aýdandaǵy mektepter arasynda ótetin túrli sharalarǵa qatysatynbyz. Sonda P.Nurpeıisov atyndaǵy orta mekteptiń órenderimen talaı márte júzdeskenbiz. Keıinirek Plıstiń bizdiń Taqtakópir aýdanynan shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry ekeninen habardar boldyq. Ekinshi dúnıejúzilik so­ǵysta Qaraqalpaqstannan, ıaǵ­nı jergilikti halyq jalpaq til­men Besqala atap ketken óńirdegi qalyń qazaqtyń bes perzenti Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan-dy. Olar – Plıs Nurpeıisov, Juman Qaraqulov, Maqash Balmaǵambetov, Ju­ma­ǵalı Qaldyqaraev jáne Inııat Naýryzbaev. О́tkendi eske alýǵa qoly­myzǵa tıgen jýrnalıst-jazýshy Kólbaı Adyrbekulynyń «Júrek jutqan» atty derekti shyǵar­masy sebepker boldy. Plıs Nurpeıisov týraly alǵashqy týyndy 1954 jyly Aman Orazovtyń «Aýyr kúnder» degen atpen qaraqalpaq tilinde jaryq kórgen edi. Ol shyǵarmadan qazaqstandyq oqyrmandar beıhabar, árıne. Sodan beri qanshama jyl ótti, Qazaq eli táýelsizdikke qol jet­kizdi, qundylyqtar ózgerdi. Ke­shegi keńestik ıdeologııa yq­palymen jazylǵan shyǵarma bú­gingi oqyrmannyń qajetin óteı almaıtyny taǵy belgili. Sol sebepti Kólbaı Adyrbekulynyń qalamynan týǵan qaharman ushqysh týraly derekti hıkaıat osy olqy­lyqtyń ornyn toltyrdy dep aıtýǵa ábden bolady. Kitap avtorynyń batyr týraly jazýǵa degen umtylysy kezdeısoq kezdesýden týyndaıdy. Redaksııadaǵy sharýashylyq bóliminiń meńgerýshisi О́tesh Aqhojınge beıtanys qarııa kelip júredi. О́tesh jýrnalıs­ke Júsipbaı Nurpeıisovtiń Keńes Odaǵynyń Batyry Plıs Nurpeıisovtiń týǵan inisi ekenin aıtady. Qalamgerdiń batyr týraly shyǵarmaǵa kirisýine osy oqıǵa túrtki bolady. Shyǵarma avtory ush­qysh­tyń inisi Júsipbaı aqsa­qalmen bolǵan áńgimeni oqyr­manǵa aıshyqty da áserli etip jetkize biledi. Plıstiń ba­la kezinen-aq ótkir minezi, na­mysqoılyǵy, ádilettilik úshin kúresi qyzyqty oqıǵalar arqyly órile otyryp nanymdy sýretteledi. Qaraqalpaq memlekettik muǵalimder ınstıtýtynyń fızıka fakýltetin támam­daǵan Plıs keıinnen Ýkraı­nanyń Zaporoje oblysyna qarasty Melıotopol ás­kerı-áýe ýchılıshesine oqý­ǵa qabyldanady. Áskerı ush­qysh-shtýrmandar daıarlaıtyn ýchılısheni aıaqtaýyna bir jyl qalǵanda soǵys basta­lyp, maıdanǵa attanady. «Pe-2» bombalaýshy ushaǵyn tiz­gin­degen Plıs Stalıngrad baǵy­tyna qaraı bettegen fashıs­terdiń shabýylyn toıtarýǵa qatysady. Eldegi baýyrlary Júsipbaı men Ámetbaıǵa joldaǵan hattarynda Plıs: «Eger ólimnen qo­ryqsań, avıasııada kóp ómir súr­meısiń» dep jazady. Onyń erligi ómir súrýge degen qulshynysynyń belgisi edi. 1945 jyldyń 26 naýryzynda P.Nurpeıisov ekıpajyna Berlın mańyndaǵy jaýdyń eki aerodromyna barlaý jasaý tapsyrylady. Bul tapsyr­many qaltqysyz oryndap, qaı­tar jolda jeke óziniń basta­masymen Berlınniń orta­lyǵyna ushady. Fashıst ıstre­bıtelderiniń shabýylynan ońaı sytylyp shyǵyp, áskerı ko mandovanıege jaýdyń qarý­ly kúshteri jóninde qundy máli­metterdi jetkizedi. Sóıtip, fotosýretke túsirý arqyly 279 temir jol eshelonyn, 10338 vagon men platforma, 50 pa­ravoz, 5796 avtokólik, 11 aerodromdaǵy 422 ushaq, sonymen qatar, Berlın qalasy men sol mańdaǵy áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıelerin anyqtap beredi. Osy erligi úshin polk komandovanıesi 1945 jyly 5 sáýirde P.Nurpeıisovti eń joǵarǵy úkimet nagradasy – Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usyndy. Qazaqtyń qaharman uly kezekti tapsyrma kezinde 1945 jyl­dyń 23 sáýirinde erlik­pen qaza tabady. 1945 jyly tamyz­­da KSRO Joǵarǵy Keńesi­niń shtýrman-ushqysh Plıs Nur­peıisovke Keńes Odaǵy­nyń Batyry ataǵyn berý týraly Jarlyǵy «Prav­da» jáne «Izvestııa» gazet­terinde jarııa­lanǵan. Jýrna­lıst-jazýshy Kól­baı Adyrbek­uly­nyń júrek jut­qan ushqysh týraly derekti hıkaıa­ty óske­leń ur­paqty erlikke baýlıtyn shy­ǵar­malar shoǵy­ryna qosyl­ǵan qomaqty úles ekendigi sózsiz. Atalǵan kitaptyń kelesi bólimindegi Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵysta Býhenvaldta azap­tyń neshe atasyn basynan ótkizgen, Sibirde on jylǵa jýyq tozaqtyń dámin tat­qan Zeken Temirǵalıevtiń taǵ­dyryna arqaý bolǵan «Tamuq» shyǵar­masy tragedııaǵa toly. Adam balasynyń jaýyzdyǵynda shek joq ekendigin sýretteı kelip avtor, qalam qudiretiniń arqasynda adam balasynyń tózimi de sheksiz ekendigin túsindiredi. «Tamuq» – Zeken Temir­ǵa­lıev­tiń talaıly taǵdyry ǵana emes, tanymal aqyn Hamza Ab­dýllın men ataqty skrıpkashy Aıtkesh Tolǵanbaev syndy naqaqtan sottalǵan qazaqtyń óreli perzentteriniń de ómiri. Shyǵarmany oqı otyryp adam balasyn azaptaýdyń neshe túrli amalyna júgingen keńestik júıeni áste aqtap alý múmkin emestigine ábden kóziń jetedi. Keńestik kezeńde qazaqtyń qaı­sar perzentteriniń talaıy tamuq qur­bany bolǵanynan habardar bolasyń. Azattyq alǵan eliń­niń as­qaqtyǵyna táýbe etesiń. Jýr­nalıst-jazýshy Kólbaı Adyr­bek­ulynyń «Jú­rek jutqan» atty kitabynan osyndaı oı túıdik. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan»