Tarıhshylardyń paıymyna salsaq, Qaraótkeldiń boıy saýda joldarynyń toǵysatyn tusy bolǵandyqtan, birneshe ǵasyr buryn da bul tóńirekte jármeńke qyz-qyz qaınap jatqan eken. Qaraótkel jármeńkesiniń dańqy men daqpyrty týraly derek kóp. Sol sııaqty, sońǵy birneshe jyldan beri elorda oblystardan keletin azyq-túlik kerýenderiniń at basyn tireıtin jerine aınaldy. Ásirese, jaz ortasynan aýyp, kókónis pen jemis-jıdek pisip, tórt túlik mal et jınaǵan ýaqytta jármeńkeniń bazary qaınaıdy. «Qýatty óńir – qýatty Qazaqstan» aksııasynyń aıasyndaǵy oblystardyń Astanadaǵy kúnderi jármeńkege odan saıyn jan bitirip, jańa dem bergeni baıqalady.
Bıylǵy jyly bas qalada apta saıyn jármeńke ótip, saýdanyń kórigi qyzatynyn elordalyq turǵyndar jaqsy biledi, apta saıynǵy ádet boıynsha, senbi-jeksenbi kúnderi «Han Shatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵyn betke alatyndar kóp. Bul joly bas qalada Mańǵystaý men Aqtóbe oblystary jármeńkeni birlesip ótkizdi.
Eki oblystyń aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshi kásipkerleri elordaǵa 100 tonnadan astam et pen et ónimderin, 25 tonna balyq, 100 tonnadan astam kókónis, 24 tonna sút pen sút ónimderin jetkizipti. Bas-aıaǵy 400 tonnadan asatyn azyq-túlik túrleri sórege tústi. Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev pen Astana ákimi Áset Isekeshev jármeńkege ózderi de kelip, saýda shatyrlaryn sholyp, baǵalardy kórip ketti.
Munaıly Mańǵystaý oblysynyń bekiresin, kefal balyǵyn satyp alý úshin uzyn-sonar kezekte turǵandardy kórdik. Sorpasy bal tatyǵan bekire bas qalada kúnde satyla bermeıtini túsinikti, onyń ústine baǵasy da kóńilge qonymdy. Sonaý Kaspııden aýlanyp, Esildiń boıyna tiri kúıinde jetkizilgenin de aıta ketý kerek.
– Bekire tuqymdas balyqtyń kılosy Astana bazarlarynda 6 000 teńge turady. Biz 3500-den satyp jatyrmyz. Kefal Astanada 1200-1300 teńge, bizdiń jármeńkeden jurtshylyq 1000 teńgege alyp jatyr, – deıdi Mańǵystaý oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Bolat Tuıaqov.
Jármeńke alańynyń qaq ortasynda, áýitte júzip júrgen bekireler Qarǵaly aýdanyndaǵy «Ardaǵym» sharýa qojalyǵynda ósirilipti. Balyq sharýashylyǵymen shırek ǵasyrdan beri aınalysyp jatqan «Ardaǵym» 10 jyl buryn bekireni qolǵa alypty. Osy joly elordaǵa 750 kılo sibir bekiresin alyp kelgen, sebebi alys jolǵa shydamdy tuqymy osy eken.
Muzdatylǵan bekireniń kılosy 3500-den ekenin biz de kórip-bildik. Al tiri kúıinde sýǵa salyp ákelgen balyqtar qymbattaý, kılosy – 4 000 teńgeden.
– О́zimiz qyzyl balyq úshin ádeıi erterek keldik. 2 balyq aldym, aqshasy da biraz boldy. Biraq basqa jerlermen salystyrǵanda arzandaý ekeni ras. Bekire kúnde kelip jatqan joq qoı, – deıdi Bolat Ámirǵalı esimdi qala turǵyny. Tús aýmaı jatyp jurt bir jarym tonna balyqty tý-talaqaı satyp alyp ketti.
Maıly qııan Mańǵystaý kómirsýtegi sektorynyń arqasynda el bıýdjetin eselep júrgen óńir ekenin jalpaq jurt jaqsy biledi. Desek te, agrarlyq sektor da birshama damyp kele jatqanyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Bul óńirdegi mal sharýashylyǵynyń basqa aımaqtardan erekshe jaqtary bar. Keı aýdandarda tórt túlik mal jyldyń tórt mezgilinde jyly qoraǵa qamalmaıdy eken. Biraq tereńnen sý tartatyn qudyqtardyń máselesin sheshý de ońaı emes. Soǵan qaramastan, áýel bastan keleli túıe, úıirlep jylqy ustaǵan atalarynyń jolyn qýyp, osy eki maldyń basyn kóbeıtip jatqan sharýashylyq ıeleri az emes. Oblystaǵy 1 160 sharýa qojalyǵynyń arqasynda mal da, mal ónimderi de jyl sanap artyp keledi. Kúni keshe ǵana elordalyqtar arasynda Mańǵystaýdan kelgen bal tatyǵan shubat erekshe suranysqa ıe bolǵanyn da aıta keteıik.
Jer bederi shól men shóleıtten turatyn óńirde sharýashylyqtyń qaı túrinen bolsyn ónim alý ońaıǵa túspeıtini túsinikti. Jaıylym jerlerdiń azdyǵy, sý tapshylyǵy, tabıǵattyń qubylmalylyǵy, qapyryq ystyq, ónimniń tabıǵı jaǵdaılarǵa tikeleı táýeldi bolýy agrarlyq salany damytýǵa aıtarlyqtaı kedergi keltiredi. Soǵan qaramastan, oblys halqyn óz óńiriniń ónimimen qamtamasyz etýde tıisti qadamdar jasalyp jatqanyn atap ótken jón. Sonyń arqasynda mańǵystaýlyqtar tutynatyn azyq túliktiń keıbir túrlerin, máselen, ettiń 39,1 paıyzyn, súttiń 24,5 paıyzyn, jumyrtqanyń 20 paıyzdan astamyn jergilikti kásipkerler, fermerler óndiredi. Jergilikti sút ónimderin shyǵaratyn kásiporyndar qajetti shıki sútti Reseıden, Belorýsııadan aldyrady eken. Al et óńdeýshi kásiporyndar elimizdiń ózge óńirlerinen, taıaý jáne alys shetelderden et satyp alady. Jyl sanap tórt túliktiń sanyn kóbeıtýge kóńil bólip jatqan óńir bolashaqta qajetti shıkizattyń barlyǵyn ózi shyǵarýdy josparlap otyr. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Bolat Tuıaqov aıtqandaı, ákimdik aldaǵy ýaqytta sapaly ónim shyǵarýmen aınalysatyn kásiporyndardy qoldaý jumystaryn odan ári jalǵastyratyn bolady.
Azyq-túlik jármeńkesine oblystyń 12 aýdany men Aqtóbe qalasynyń kásipkerleri at salysypty. Aq tarynyń atasy Shyǵanaq Bersıevti týdyrǵan óńirdiń aýl sharýashylyǵy órkendep kele jatyr desek, artyq aıtpaımyz. Sórede samsap turǵan 120 túrli ónimniń baǵasy da jergilikti dúken, bazarlarmen salystyrǵanda aıtarlyqtaı arzan kórinedi. О́ńirdiń delegasııasyn bastap kelgen oblys ákimi Berdibek Saparbaev jármeńkeniń narqyn ózi sholyp shyqqanyn joǵaryda aıtqanbyz. Baǵa ájeptáýir tómen. Máselen, kartop, pııaz, sábiz, qyryqqabat syndy kókónisterdiń kılosy 50 teńge shamaly.
– Osy jármeńke kezinde qysqa kerekti azyq-túlikterimizdi alyp qalyp jatyrmyz. Yrǵyz aýdanynyń etinen 100 kelideı aldym. Jylqynyń eti 1200 teńgeden eken, sıyr eti 1000 teńgeden, qoı eti de qymbat emes – 950 teńgeden. Yrǵyzdyń balyǵy jaqsy dep estımin, biraq bul joly balyq almadym, – deıdi jármeńkege kelgen turǵyndardyń biri Bolat Satybaldıev.
Jármeńkege «Aı+» JShS, «Molochnye ıstorıı-A», «ANDI», «Ramazan», «Aqtóbe-Nan», «Stepnoe», «Rokos», «Gabor», «Izet Grın Haýs», «Aqtóbe jylyjaı», «Agrofırma Kóktem», «Prıgorodnyı» jáne «Aqtóbe Fýds» óz ónimderin satýǵa shyǵarǵan. Qazan aıynyń alǵashqy jaýyndy kúnine qaramaı jármeńkege aǵylǵan jurt óz keregin qalaǵanynsha satyp alýda.
Qymyzdy qazaqtyń brendine aınaldyrý kerek dep urandaıtyndar kóp bolǵanymen, ony zamanaýı marketıng talaptaryna saı óńdep, shólmekke quıyp, sórelerde samsatyp qoıý jaǵy aqsap turǵany jasyryn emes. Bul oraıda, Alǵa aýdanynyń qymyzy Aqtóbeni bylaı qoıyp, respýblıkaǵa tanylyp kele jatyr deýge bolady. «Abylaı» sharýa qojalyǵynyń qymyzdary lıtri 500 teńgeden saýdalanyp jatyr eken. «Abylaı» qymyzy sııaqty, ónimdi ázirleýdi de, jarnamalaýdy da, satýdy da jaqsy úılestiretin kásiporyndar kóbeıse ıgi!
Bul oblysta agrarlyq sektordyń basqa salalaryna qaraǵanda, mal sharýashylyǵy jaqsy damyp kele jatyr deýge bolady. Oblys ákimdiginiń derekterine súısensek, agrarlyq salaǵa bólinetin sýbsıdııanyń iri bóligi tórt túlik mal sanyn kóbeıtýge, ónim kólemin arttyrýǵa arnalady eken. О́ńirde et pen sút óńdeý sehtary ashylyp jatyr. Sonymen qatar, aýylsharýashylyq kooperatıvteri de kóptep qurylýda. Bıylǵy jyldyń 6 aıynda ǵana oblys boıysha osyndaı 41 kooperatıv qurylǵan eken.
Aımaqta bıyl qolǵa alynǵan taǵy bir bastama – «Aýyl azamattaryn jumyspen qamtý» qanatqaqty jobasy. Osy maqsatqa 2,5 mıllıard teńge qarajat bólingen. Alǵashqy nátıje jaman emes, 550 aýyl turǵyny qarajat alyp, 1,3 mıllıard teńgege shaǵyn fermalar boı kótere bastaǵan.
El Táýelsizdiginiń shırek ǵasyrlyq toıynyń qarsańynda astanalyqtarǵa azyq-túlik kerýenin attandyryp, túrli jeńsik aspen elordalyqtardyń kóńil-kúıin kóterip júrgen oblystardyń jármeńkeleri 6 qarashaǵa deıin jalǵasyn tabýǵa tıis.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
