Altyn kúzdiń aıshyǵy

Qazaqtyń jyl mezgilderinde, aı ataýlarynda tabıǵattyń erekshelikteri men turmys-tirshilik, sharýashylyq sıpatyna saı aıshyqty nyshandar oryn alǵan. Halyq jyl on eki aıdy shartty túrde 2-ge bóledi: alty aı jaz, alty aı qys. Tirshilik jazda jazylady, jadyraıdy, al  qysta tarylyp, qysylady. Dýalızm (dúnıeni ekige bólý) tanymynan týyndaǵan shartty eki kezeń ishteı taǵy eki bólinip, jyldyń tórt mezgilin (kóktem, jaz, kúz, qys) túzeıdi. Qazir tabıǵat-anaǵa qońyr kúz qonys tepken. Sharýanyń qorytyndysy shyǵarylatyn kúz aılarynyń ataýy da sol mezgilde atqa­rylatyn istiń mazmunyna saı. Ol aılar ataýy – qyrkúıek pen qazan. Qyrkúıekte mal sharýashylyǵynyń qaýyrt jumysy qolǵa alynsa, qazanda – egin, ıaǵnı jıyn-terin má­rege jetedi. Aldymen, «qyrkúıektiń» mańy­zyn saralap óteıik. Malshy sharýa tirshiliginde bul aıdyń mańyzy erekshe. Sebebi, qyrkúıekte mal sha­rýa­shylyǵyna qatysty asa mańyzdy naýqan júredi. Ol – bolashaq tóldiń basyn kóbeıtýge (qazirgi túsinikpen aıtsaq, kapıtaldy eseleıtin) sep bolatyn kúıek alý naýqany. Naýqan shamamen 40 kúnge sozylatyn bolǵandyqtan «qyryq kúıek» atanǵan. Qos sózdiń kirige birigýinen alǵashqy bóligi – «qyryq» sózi qysqaryp, tutastanyp bi­rigip, «qyrkúıekke» aınalǵan. Sondyqtan, «qyr­kúıek» atty aı  ataýy sol naýqannyń mańy­zyna baılanysty qalyptasqan dep tujyrymdaýǵa bolady. Kúıek alý aıyna qoldanylatyn «qyryq» sany halyqtyń aspan juldyzdary­nyń qozǵalysyn baqylaǵan astronomııalyq túsi­niginen týyndaǵan. Túlik kúıekke túser aıda Úrker juldyzy týyp, túngi aspan kóginen oryn tebedi. «Úrker týsa – tań sýıdy, Súmbile týsa – sý sýıdy» degendeı, osy kezde kúzdiń al­ǵashqy belgileri oryn ala bas­taıdy. Úrker juldyzy 40 kúnde kókke bıik órlep shyǵady. Osy ýaqyt aralyǵynda sharýa kúıek alý naýqanyn atqaryp shyǵýy qajet. «Úrker týsa, qoshqar tumsyǵyn kóteredi» degen sharýa maqaly osydan qalǵan. Kúıek der kezinde júrgizilse, «alty aı qystan» aman shyqqan tórt túlik kóktemniń qolaıly shaǵynda (kún jylynyp, kók tebin­dep shyǵa bastaǵan tus) tóldep, jańa týǵan tól taıaqtanyp ketedi. Qazirgi fermerler osyny eskere me eken? Qazaq halqy Úrker týǵan aıdan, ıaǵnı kúz mezgiliniń jańasha aı ataýlarymen bel­gilegende qyrkúıekke týra keletin aıdan úlken úmit kútken. Demek, qyrkúıek – úmit aıy. Zańǵar jazýshy Ábish Kekilbaıdyń dańqty týyndysy «Úrker» romanynyń ataýy Reseı­ge ıyq artyp, ekpini qatty jońǵardyń betin qaıtarmaq bolǵan Ábilqaıyr han­nyń, halyqtyń úmitin kórkem túrde beıne­legendikten týyndaǵany sózsiz. Qazirgi turmys-tirshiligimizde qyrkúıek jańa oqý jylynyń bastalýymen aıshyq­talady. Jumyr jer betindegi jurtpen bilim-ǵylym, óner, dáýlet jolyndaǵy tartys bá­se­kesine aralasyp, DSU-ǵa kirgen, uzaq jyl­­­darǵa baǵyttalǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynda básekege qabiletti damyǵan otyz eldiń qataryna enýdi maqsat etken bizdiń elge qazan aıynyń mańyzy erekshe bolyp tur. Bilim salasynda kúrdeli reformalar júrýde. Ázirge ol reformanyń úmitten góri kúdigi basym ekeni de ras. Al endi qazan aıynyń ataýy egin sharýa­shylyǵynyń jaı-kúıine baılanysty týyn­daǵan. Qazan degen sóz «aıaqtalý», «taýsylý», «bitý» degen maǵynany bildiredi. Túbiri kádimgi adam ǵumyrynyń toqtaýyna baılanys­ty aıtylatyn «qaza boldy, qaza tapty» degen uǵym. Qazan aıynda kókónis, jemis-jıdek «qazan» bolady, ıaǵnı olardyń tirshiligi múldem aıaqtalady. Kókónisterdiń tirshi­ligi taýsylar aldynda olardy «kúıek» (0-den tó­men temperatýra) urady. «Kúıek» urǵan kók­ónis sabaǵy qaraıyp, japyraqtary solyp  qalady. Qazan aıynda dıqan sharýanyń jıyn-terimi qambaǵa aýysady. Irgesi berik, aýasy taza qamba astyqqa tolsa, qystyń uzaq­tyǵy da, qahary da asa qorqynyshty emes. Bıyl soltústik óńirlerde astyq bitik shyqty. Alqaptaǵy astyq qambaǵa quıylmaı, eringe tıedi dep toqmeıilsýge bolmaıdy. Bul «qashpaǵan qashardyń ýyzynan» dámetý bolyp tabylady. Qazaqstanda alyp qambalardyń ıeleri iri latıfýndıster ekeni belgili. Orta jáne shaǵyn sharýa ıelerine mol astyqty saqtaý – qıyn másele. Sondyqtan, olar egindi jınap bolar-bolmastan astyqty dereý satýǵa umtylady. Usynys kóp bolǵan jerde, baǵanyń tómendeıtini belgili. Osylaısha shaǵyn sharýashylyqqa ıe eginshiler egistik alqabyn jaz boıy baptap-kútkenge ketken shyǵynyn ótep paıda taba almaı, «shaqshadaı basy sharadaı» bolyp júredi. Úkimet iri latıfýndısterdi qolpashtaı bermeı, shaǵyn sharýalardy qoldap, olarǵa mını-qambalar jasap berýge qaraılasyp qolǵabys qylsa, eginshiler astyqty kúzde arzanǵa satpaı qam­bada saqtaı turyp, qys pen kóktem aı­laryn­da qymbatyraq  satyp, paıdasyn molaıtar edi. Bul sózderdi aıta otyryp, esimizge  B.Maı­lınniń «Shuǵanyń belgisi» povesinde baı Esimbek pen jas ýchıtel Abdrahman arasyndaǵy týyndaǵan kelispeýshilik sebebi tústi. Onda Abdrahman eginshilikpen aına­lysqan jataqtarǵa bolysyp, kúzgi mezgilde baǵasy arzan bolatyn astyqty qambada saqtaı turyp, qys kezinde saýda­ǵa shyǵarýǵa keńes beredi. Eginshiler Abdrah­mannyń aıtqanyn istep, Esimbek baı óz oljasynan aıyrylady. Osylaısha olardyń qarym-qatynasyna syzat túsedi. Syzattyń arty tragedııaǵa ulasqany týyndyny oqyǵan kisige belgili. Mol bitken astyq aýyl sharýashylyǵy salasynda kúrdelenip qalǵan máselelerdiń betin ashyp jiberýi de kádik. Biraz másele jer satýǵa baılanysty týyndaǵan áńgimede aıtylǵan edi... Berekeli altyn kúz beregen bolsyn. Tór­den (tóreden) týyndaıtyn oı men is-áre­ket­ter tirligimizdi altynnan qaptatýǵa septigin tıgizse laıym! «Úmitsiz tek shaıtan», demeıtin be edi halqymyz!.. Almasbek ÁBSADYQ QOSTANAI