Shettiń sherli shejiresi

Aýdan ortalyǵynda qurbandarǵa eskertkish ornatyldy Qaraǵandy óńirinde saıası qý­ǵyn-súrgin jáne asharshylyq qur­bandary týraly áńgime qoz­ǵalǵanda, Shet aýdanynyń sherli shejiresi aldymen aýyzǵa iligedi. Bulaı bolatyn sebebi – osy aý­dan­nyń ortalyǵy Aqsý-Aıýly kentinde keýdesi altyn sandyq qarııa Kámel Júnistegi turady. Bar sanaly ǵumyryn ólke tarıhyn zertteýge arnaǵan ultjandy aza­mat ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldaryndaǵy bulǵaq zamanynda bolǵan náýbet pen ashtyqtan qynadaı qyrylǵan jandardyń kúl astynda kómilgen tarıhyn arshyp alý­men uzaq ýaqyttan beri tabandy túrde aınalysyp júr. Keler urpaq umyt­pasyn dep dabyl qaǵýmen, damylsyz aıtýmen, dúrkin-dúrkin jazýmen keledi. Taıaýda, náýbetten naqaq ket­ken­derdiń qaı jerde atylyp, qaı shuńqyrǵa top-tobymen kómil­genin jadynda saqtap qalǵan jazý­shynyń qozǵaý salýymen taǵy bir saýapty sharýa iske asty: aýdan or­talyǵynda saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryna arnalǵan eskertkish-monýment boı kóterdi. Zady, bul ıgi istiń bastaýyn­da Shet aýdanynyń burynǵy ákimi, qazir Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń hatshysy bolyp qyz­met etetin Rysqalı Ábdi­kerovtiń turǵanyn aıta ketken jón. Osy azamat oblys or­ta­lyǵyna qyzmet aýystyrar aldynda atalǵan eskertkishke dep aýdan bıýdjetine 7 mıllıon teńge saldyrtyp ketken eken. Jaqsy istiń jalǵasyn ilip áketken jańa ákim Marat Jan­dáý­letov óziniń jaýapty qyzmetin osy eskertkishti ornatýdan bas­­­tady. Aldymen monýmenttiń  maketin aýyl aqsaqaldaryna tanystyryp, olarǵa maquldatyp alǵan. Sodan keıin baryp iske kásibı sheberler kirisip, E.Isenov basqaratyn «Assar KZ»  fırma­sy eki aıdyń ishinde qolǵa alǵan shar­ýany aıaǵyna deıin jetkizgen. Eskertkish-monýment ashylmaı turyp, aýdan ákimdiginiń májilis zalynda ótken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldarynyń basynda túsirilgen derekti fılm kórsetildi. Sol jyldary aýdannyń  ár jerinde jazyqsyz qurban bol­ǵan­dardyń jerlengen oryndary anyqtalyp, zerttele bastaǵan edi. Jazýshy Kámel Júnisteginiń bastamasymen dúnıege kelgen bul derekti fılmdegi zobalańdy naqty dálelder keltire otyryp aıtqan azamattardyń kóbi bul kúnde aramyzda joq. Kópshilik qaýym fılmdi kóre otyryp, zul­mat jyldarynyń kýási bolǵan jandardyń jazyqsyz japa shekken qurbandar týraly aıtqan estelikterin tyńdap, qasiretti kezeńniń mol maǵlumatyna qa­nyqty. Uıymdastyrýshylardyń es­kertkish-monýmenttiń ashylýyn Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtinde jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jáne Semeı ıadrolyq polı­gonynyń jabyl­ýyna 25 jyl tolýyn atap ótýge arnalǵan «Aq oramal» respýblıkalyq aksııa­sy, sonymen qatar, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyl­dyǵy aıasyna oraılastyrǵany da kókeıge qonymdy shyqty. Bıiktigi bes metrge jetetin monýment mazmunynan shynjyrdan kisen salynǵan eki qoldyń kúldireýishi ǵana synǵan qara shańyraqty qulatpaı, bilegimen qysyp aman  alyp qalǵan kórinisti tanýǵa bolady. Eskertkish taqtaǵa Maıasar aqynnyń óleńinen «Tú­tini tuman bolǵan qaıran elim, Bir úıden qystaý basy qalmady ǵoı» degen eki joly oıylyp jazylǵan.  Monýmenttiń mańaıy temir sharbaqpen qorshalyp, qos qaptalyna kúnnen qýat alatyn shamdar ornatylypty. Saıa­baq­taǵydaı aınala aǵash otyr­ǵyzylyp, jaǵalaı sákiler qo­ıylǵan. Eskertkish-monýmentti ashý qurmetine aýdan ákimi Marat  Jandáýletov, «HH ǵasyrdyń asa kórnekti adamy» ataǵynyń ıegeri, professor Temirǵalı Kóketaev, jazýshy Kámel Júnis­tegi, aýdandyq soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesi tór­aǵasynyń orynbasary Medet Baıtanasov, «Aq tilek» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy, aýdan ákimi janyndaǵy áıelder isi jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııa hatshysy Raıa Tólegenqyzy ıe boldy. Eskertkish taqta betinen aq mata sypyrylyp túskennen keıin sóz sóılegender adamnyń jany túrshigetin derekterdi alǵa tartty. Máselen, asharshylyq kezinde eki mıllıonǵa jýyq qazaq qyrylsa, bir ǵana Shet aýdanynyń ózinde 40 myńnan astam halyq qurban bolyp, sodan bar-joǵy bes myńǵa taıaý adam ǵana aman qalypty... Rásimniń sońyna taman jazyqsyz qurban bolǵan osy marqumdardyń rýhyna arnalyp Quran baǵyshtaldy. Jańadan boı kótergen eń­seli eskertkishtiń ornyndaǵy eskisin dalanyń doly jeli osydan biraz buryn qıratyp ketken bola­tyn. «Ornynda bar ońalar» degen osy da, ólke shejiresiniń shy­raǵdanyn óshirmeýdi murat etken ıgi jaqsylardyń bul isin Ult tarıhyna degen taǵzymnyń tóresi dep tanyǵan jón bolar.  Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» Qaraǵandy oblysy, Shet aýdany