Jýrnalıst jazbalary
Bir qurbym jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp:
– Myna shyrynnyń keremet qasıeti bar deıdi, ishken adamdardyń barlyǵy aýrýlarynan jazylyp jatyr eken, – dep úıine bir qorap shyryn arqalap keldi.
– Iá, baǵasy qansha eken, neden jasalǵan? – dep suraqtar qoıýdamyz.
– Bul ózi Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde ósetin bir jemistiń qabyǵynan alynady, ashy dámin jumsartý úshin óte kishkentaıdan alyp ózge shyryndarǵa qosady da, sodan kúndelikti azdap qana ishse, emdemeıtin aýrýy joq kórinedi. Munymen aınalysatyn kompanııa qazir álemniń júzdegen eline shyryn taratady. Paıdalanýshylar jyldan jylǵa ósip jatyr eken deıdi.
– Iá, sonda sen muny qaıdan aldyń, dárihanada satyp jatyr ma, nege birden bir jáshigin alǵansyń? – deımiz biz de shyrynǵa degen qyzyǵýshylyǵymyz artyp.
– Qaıdaǵy dárihana, jumysqa ákelip satty, alyp turýǵa shartqa otyrdym, sender de kirińder, bir ret osylaı qymbatqa alsańdar, ekinshisinde jeńildigi bolady eken. Al sońdaryńnan adam kirse tipti jaqsy, – deıdi qurbym. Sóıtse, jańaǵy kóterip kelgen qorabyndaǵy 4 shyrynnyń baǵasy 23 myńnyń shamasynda. Bar-joǵy 0,75 lıtrden keletin 4 shyny shyrynnyń baǵasy osy.
Endi qurbymyzǵa «Sen basyl, kishkene demińdi al. О́ziń oılashy, eger osy jemis sonshalyqty dárý bolsa, onda búkil Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń adamdary eshqashan aýyrmas edi, ekinshiden, eger ol shynymen keremet bolsa, onda oǵan dárigerler qaýymy, dárihana bıznesindegiler nege qyzypaıdy, nege ol dárihanalarda satylmaıdy? Qoı, dál sen aıtqandaı emes shyǵar, ınternet tur emes pe, aldymen sodan qaraıyqshy», dep ǵalamtordy ashtyq.
Sonymen, ǵalamtordan «HanGo» atty mangýstın shyrynyna izdeý saldyq. Ashyp qaraǵanymyzda, qurbymyzdyń kózi sharasynan shyqty. Sóıtse, bul shyrynnyń quramyna zertteý jumystary 1932 jyldan beri júrgizilmegen deıdi. Al Germanııada jelilik júıemen osy shyryndy satqan adamdy tutynýshy sotqa berip, ony jeńipti jáne Eýroodaq elderi ony óz aımaqtarynda taratýǵa resmı túrde tyıym salǵanymen, sol Germanııanyń ózinde shyryndy ınternet arqyly-aq tapsyrys berip úıge aldyrýǵa bolady degen jáne taǵy sol tárizdi kóptegen materıaldardy taptyq.
Artynsha qurbymnyń ótinishi boıynsha shyryn taratýshymen habarlasyp, ónimine qyzyǵýshylyǵymyz týǵan adamnyń qalybyn tanyttyq. Telefonnyń arjaǵyndaǵy daýys óte kishipeıil. О́ziniń keńes berýge árqashan daıyn ekendigin aıtyp, kún keshkirip qalǵandyqtan, meken-jaıyn berip, úıine shaqyrdy.
Jyly júzben, iltıpatpen qarsy alǵan jelilik shyryn taratýshy tórine shaqyryp, ónim jaıyn áńgimelep ketti. 40 antıoksıdanttan turatyn, onyń ishinde ksantonǵa baı shyrynnyń qasıetterin sıpattaıdy. Bul shyryn bos radıkaldardyń ornyn toltyrady. Al bos radıkaldar degenimiz – adamdy qartaıtatyn nárse, shyryn ishken adamdar aýrýlarynyn jazylyp jatyr, dep staqannyń túbine shyryn quıyp berdi.
Endi kompanııa týraly ǵalamtordan alynǵan derekterdi alǵa tartaıyq. 9 satyly marketıngtik júıe qurǵan kompanııanyń ónimin nıeti bar árbir adam sata alady eken. Kompanııa 2003 jyly 40 mln. dollarǵa shyryn satsa, ol jyl saıyn ósip, 2008 jyly 1,5 mlrd. qurap, 2010 jyly 2 mlrd. dollarǵa jetken. AQSh-ta bir bótelke shyryn 37,50 dollarǵa, Eýropada 27,5 eýroǵa satylady. Shart boıynsha bir alǵanda 4 bótelkesin birden alý qajet. Al dıstrıbıýterlerge ótkizilgen ónim baǵasynyń 50 paıyzy beriledi. Tapsyrysy kóbeıgen saıyn onyń bonýsy da, alatyn aqshasy da kóbeıe túsedi. О́z jelisin qurǵan adam ǵana aı saıyn jeńildikpen shyryn alyp turady, ıaǵnı ony ári qaraı qymbatqa sata alady.
Shyryn mangostan, keıde mangýstın deıtin jemisten, onyń qabyǵynan jáne qosymsha 8 jemistiń – qulpynaı, qaraqat, almurt, alma, júzim, shıe konsentratynan jasalady. Jemistiń ózinen emes, ıaǵnı jınaqtalǵan syǵyndysynan sý qosý arqyly, árıne. Jáne de jemisterdiń arasalmaǵy da kórsetilmeıdi, shyrynnyń jalpy quramynda mangýstınniń qansha mólsheri bar ekeni de ashylmaǵan. Qoraptyń syrtynda E 202 (kalıı sorbaty), E 211 (natrıı benzoaty) konservanttarynyń barlyǵy jazylǵan delingen.
Jemis qabyǵynda antosıandar, katehınder, polısaharıd, ksantondar bar. Ksantondar degenimiz – polıfenol. Ony qabynýǵa, mıkrobqa qarsy jáne sańyraýqulaqpen zaqymdanýǵa qarsy qoldanýǵa bolady. Alaıda, kompanııanyń 2006 jylǵy málimdeýinde jemis jaıynda júrgizilgen jalǵyz ǵana zertteýdiń 1932 jyly Sıngapýrde dızenterııaǵa qarsy emge qatysty ǵana bolǵany aıtylǵan. Al amerıkalyq qaterli isik aýrýlaryn zertteıtin ortalyq shyrynnyń emdik mańyzy joqtyǵyna toqtalsa, Germanııa kompanııany sotqa tartqan. Onda ónerkásipti aldaýdan qorǵaıtyn qoǵam «HanGony» shyryn deýge de bolmaıdy, óıtkeni, ol jemistiń jelinbeıtin qabyǵynan jasalady, dep sottyń eki deńgeıinde jeńiske jetken. Jáne Dıýsseldorftaǵy tutynýshylar quqyǵyn qorǵaıtyn qoǵam «HanGo» bıologııalyq aktıvti qosymsha retinde Federaldyq bıýroda tirkelýi tıis. О́ıtkeni, ony satýshylar ony jáı ǵana shyryn dep emes, adamnyń densaýlyǵyn saýyqtyrýǵa paıdasy bar sýsyn dep jarnamalaıdy dese, Bavarııadaǵy densaýlyq saqtaý basqarmasy jáne taǵam qaýipsizdigi ortalyǵy ony eshqandaı da emdik qasıeti bar dep áspetteýge bolmaıdy, «HanGo» jáı ǵana shyryn degen toqtamyn alǵa tartady.
Bizdiń elimizde, Reseıde jáne Ýkraınada shyryn sanıtarlyq-gıgıenalyq normalarǵa sáıkes keletin, quramynda shyryny bar alkogolsiz, gazdalmaǵan sýsyn degen sertıfıkatpen tirkelgen. Biraq dárilik, bolmasa bıologııalyq aktıvti qosymsha retinde tirkelmegen.
Hosh, sonymen jelilik taratýshymen áńgimemizdiń nemen aıaqtalǵanyn aıtaıyq. Shyrynnyń emdik qasıetterin aldynda turǵan túrli túspen keremet bezendirilgen albomǵa qarap áńgimelep, beınebir dárigerdeı sóılep otyrǵan kelinshekke sizdiń mamandyǵyńyz kim, muny qaıdan bilesiz dep saýal tastadym. Mamandyǵym tovaroved, buryn saýda salasynda istegenmin, al jelilik marketıngpen aınalysqanyma biraz boldy, degen ol áńgimesin ári jalǵady. Antıoksıdant degen ne, ksanton degenniń áseri qandaı bolady eken deseń de toqtamaıdy, jattandy sózderinen jańylmaıdy. Al sýsyn biryńǵaı syǵyndylardan turady depti ǵoı, sonda bul tabıǵı shyryn bolmaı shyqty ǵoı degenimizde siz ózi konsentrat pen konservantty aıyra bilesiz be dep satýshynyń daýysy qataıa túsken. Al arasyn aıyryp aıtyp berip, odan soń Germanııadaǵy osy «HanGo» týrasyndaǵy daýdan ne bilesiz degende, manaǵy mamyrajaılyqtan, sypaıylyqtan jurnaq ta qalmady. «Sizge ózi ne kerek?» – dedi tiksingen ol. Siz myna jerge baryp sýsyn satypsyz ǵoı, degende: ıá, sattym, onda mynadaı, mynadaı kisiler satyp aldy, dep attaryn ataǵanda, ishinde qurbymnyń da esimi ketti. Al janymda otyrǵan ony tanyǵan da joq.
Men ózimniń jýrnalıst ekenimdi, onyń bilmestikten bireýlerdiń aldaýyna túsip, óziniń de ózgelerge teris maǵlumat beretindigin, eger shyryn siz aıtqandaı bolsa, onda nege dárihanalarda satylmaıdy degenimde, ol sizdiń aıtqandaryńyzǵa senbeımin, endeshe, ol shekaradan, kedennen qalaı ótýde de suraq qoıdy. Men árıne, tek shyryn retinde ótedi, al kompanııa ony sizderge ǵajaıyp dárýmen dep aldap satqyzyp júr degenimde, siz ne deseńiz, o deńiz, al men betimnen esh qaıtpaımyn, qurbyńyzǵa aqshasyn qaıtaryp bereıin, dedi shyryn satýshy.
Qarap otyrsaq, osyndaı jelilik júıeden aıaq alyp júre almaıtyndaı jaǵdaıǵa jettik. Kópshiligi kúmándi taýarlaryn ótkizýmen halyqtyń densaýlyǵyna keri áserin tıgizip jatsa, elimizdiń ekonomıkasyna da olardyń zııanyn baǵamdaý úshin pálendeı ekonomıst bolýdyń qajeti shamaly. Rynoktaǵy shynaıy baǵasy belgisiz, kúmándi taýarlar halyqtyń qaltasyn qaǵyp, san túrli amal-sharǵymen jıylǵan mol qarajat shetel asyp ketip jatyr. Iаǵnı, bizdiń aqshamyz sheteldiń ekonomıkasyn kóterýge jumys jasap jatyr emes pe?! Ásirese, álemde qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys tusynda elimizge jelilik marketıngten túsken shyǵyn- dardy eseptep kórgender bar ma eken, sirá?
Shyǵys oıshyly Ábý Naýas: «Igilikti iske, adal áreketke jumsamaǵan aqshanyń bári aram. Aram aqsha adamdy bir qaqaldyrmaı qoımaıdy», depti. Jalpy, qazirgi kúni halyq arasyna qarjylyq pıramıda ataýymen belgili ońaı olja tabýdyń alǵashqy pysyqaılarynyń biri – shotlandyq Djon Lo eken. Ol «Mıssısıpı kompanııasy» degen isimen 1720 jyly Fransııany turalatqan. Al tegi ıtalııalyq amerıkalyq Charlz Ponsı 1919 jyldyń tamyzynda ıspandyq bir bıznesmennen halyqaralyq jaýap kýponyn alady. Kýpon aınalymynyń qalaı júretinin bilip alǵan Ponsı Eýropa elderinen shyqqan kýpondardyń arasyndaǵy aıyrmalyq baǵamnan paıda tabýǵa bolatynyn bilip, «The Securities and Exchange Company» kompanııasyn quryp, birneshe ınvestordy aqsha salýǵa kóndiredi. Ondaǵysy, transatlantıkalyq saýdada qarapaıym vekselden 50 paıyz paıda tabasyń, al 45 kúnnen soń 100 paıyzǵa deıin aqshań ósedi dep aldaý.
Aldaý syry «PostMagazine» jýrnalynda basylǵan maqalada ashylady. Al qazirgi kúngi Ponsı murasyn jalǵastyrýshylar ustazdaryn jolda qaldyrardaı aqsha tabýdyń nebir túrlerin oılap shyǵarýda. Máselen, avtobýs aıaldamasyna toqtaı qalsańyz, taban astynda baıyp ketetindeı bolasyz. Onda habarlandyrý japsyrýǵa bolmaıdy, aıyppul kólemi munsha dep jazylǵan tyıymnyń da eshkimge áseri joq. «Jas ereksheligine qaramastan, tipti zeınetker bolsańyz da, siz keremet qarajat tabýyńyzǵa bolady» degen jarnamadan kóz tunady. Arasynda baıyp ketýińizben birge, dene bitimińiz durystalyp, densaýlyǵyńyz da túzeledi deı me, áıteýir kóshedegi qulaqtandyrý, odan gazetterge berilgen jarnamalar tek janashyrdyń beınesinde kórinedi. Biraq barlyǵynyń astarynda kóz boıap, aldaý men baıýdy kózdegen ashkózdik jatyr.
Eger adamdardy aldap baıý jóninen dıssertasııa jazý kerek bolsa, esh qınalmaýyńyzǵa bolady. Onyń mysaly siz qadam basqan saıyn aldyńyzdan shyǵady. Eger dárihanaǵa barsańyz, sizge bir dárini birneshe ataýda usynýy múmkin. Quramdary birdeı, tek ataýlary men shyǵarýshylary ózgeshe. Baǵasy da álgideı. Túpki nıet – sizdiń qaltańyzdy qaǵý. Bolmasa, qurylys kompanııalaryn alyńyz. Jýyrda Jeńis dańǵylynan oryn tepken «Jeńis» kóp páterli úıindegi týysymyzǵa qonaqqa baryp, lıftide qamalyp qaldyq. Sóıtsek, 2006 jyly tapsyrylýy tıis bul turǵyn úıdi salýshy «Arýana LTD» kompanııasy turǵyndarǵa bergen ýádesin áli oryndamaǵan. Shart boıynsha 2006 jyly tapsyrylýǵa tıis úıdiń áli jyry bitpegen. Al turǵyndarǵa kompanııa 2006 jyldan bastap ishki jóndeý jumystaryn júrgizip kire berýlerińizge bolady degenge aldanǵan adamdar tolyq tapsyrylmaǵan úıde turyp keledi. Qanshama azamat úlesker retinde páterli bolamyn dep bankten nesıe alyp, endi úı de joq, aqsha da joq, eki ortada qaryzǵa belshelerinen batyp, banktiń aldynda kiriptar bolyp otyrǵany da ashy shyndyq.
Nesin aıtamyz, búginginiń Ostap Benderleri sizdiń qaltańyzdy qaǵý úshin qandaı aıla-sharǵyǵa barmaıdy deısiz. Ońaı qarajat tabýǵa kisi qunyqpasyn, qunyqsa, obal-saýapqa da qaramaıtyn kórinedi.
Dintanýshy Qaırat Joldybaıuly jelilik marketıng týrasynda jazǵan maqalasynda bylaı deıdi «...osyndaı marketıngte onyń basynda turǵan adamdar paıda taýyp, tómendegiler utylady. Al tómendegi adamdardy aqshasynan qaǵyp paıda tabý – ıslamda haram. Tolyǵyraq túsindirer bolsaq, bir-birine tizbektele otyryp tirkelgen bul jelilik marketıng bir jerde mindetti túrde toqtaıdy. Sebebi, Alladan basqa eshbir nárse máńgilik emes. Al endi toqtaǵan jaǵdaıda pıramıda jolymen qalanǵan bul marketıngtiń basyndaǵy adamdar ǵana salǵan óz aqshalaryn shyǵaryp, paıdaǵa keneledi de, tómendegi kóptegen adamdar qaltasynan qaǵylady. Buǵan qosa adamdarǵa bul jumys túsindirilgen ýaqytta: «Sen muǵalimsiń, ıakı ınjenersiń, tabysyń óte tómen, bul jumysqa kirseń, armanyńdy júzege asyryp, baılyqtyń astynda qalasyń», dep kisini ózi súıgen mamandyǵynan, qyzmetinen, oqýynan sýytyp, teris pikir qalyptastyrady. Bıznesińdi damytýdyń «11 baspaldaǵy» delingen kitaptyń 20-shy betinde «Kisini osy jumysqa tartqan kezde, oǵan bul jumys pen ózi istep júrgen jumysyn, ıakı basqa jumystardy salystyr» delingen. Iаǵnı, bul jumystyń kóp paıda ákeletindigin, al basqa jumystardyń túkke turmaıtyndyǵyn nasıhattaıdy. Al endi, eldiń bári osy marketıngti qýalap ketse, halyqqa qajetti túrli mamandyqtardy, eldiń damýyna úles qosatyn qyzmetterdi kim atqarady?
Arab tilinde ótirikshi adamdy «kázzap» deıdi. Adamdar kóbinese paıda tabý úshin ótirik aıtady. Mundaı jaǵdaıda adam paıda emes, zııan tabady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Paıda tabý úshin ótirik ant iship, taýaryn satqan hám saýdasyna ótirik qosqannyń kásibi qurıdy», degen emes pe?!
Iá, biz naryqtyq qoǵam qurý ústindemiz. Al naryqtyq qoǵamdaǵy dúnıege kenelý tek bireýdiń ústinen paıda tabý, aılańdy asyryp, aldaýmen tabylýy tıis pe?! Jýyrda tanysymnyń balasy marqum ákesinen qalǵan altyn saǵatty lombardqa ótkizip jiberipti. Balanyń jasy kámeletke tolmaǵanyn bile tura qymbat zatty alǵan lombard ıesi qymbat saǵatqa ásheıin bir az ǵana soma beripti. Al olardyń zań boıynsha kámeletke tolmaǵan balalarmen ondaı shart jasaýyna bolmaıdy. Nanbasańyz, qalańyzdaǵy kez kelgen lombardqa baryp kórińizshi. Jaǵalaı jasóspirimderden qaltafondaryn alyp, ony arzan baǵalap, az-muz pul berip aldap jatqanyna kýá bolasyz.
Osy biz betimizdi qaıda buryp baramyz. Oılanaıyqshy, aqshamen birge ımanymyzdy satyp jibermeıikshi!
Anar TО́LEÝHANQYZY.
Jýrnalıst jazbalary
Bir qurbym jerden jeti qoıan tapqandaı qýanyp:
– Myna shyrynnyń keremet qasıeti bar deıdi, ishken adamdardyń barlyǵy aýrýlarynan jazylyp jatyr eken, – dep úıine bir qorap shyryn arqalap keldi.
– Iá, baǵasy qansha eken, neden jasalǵan? – dep suraqtar qoıýdamyz.
– Bul ózi Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinde ósetin bir jemistiń qabyǵynan alynady, ashy dámin jumsartý úshin óte kishkentaıdan alyp ózge shyryndarǵa qosady da, sodan kúndelikti azdap qana ishse, emdemeıtin aýrýy joq kórinedi. Munymen aınalysatyn kompanııa qazir álemniń júzdegen eline shyryn taratady. Paıdalanýshylar jyldan jylǵa ósip jatyr eken deıdi.
– Iá, sonda sen muny qaıdan aldyń, dárihanada satyp jatyr ma, nege birden bir jáshigin alǵansyń? – deımiz biz de shyrynǵa degen qyzyǵýshylyǵymyz artyp.
– Qaıdaǵy dárihana, jumysqa ákelip satty, alyp turýǵa shartqa otyrdym, sender de kirińder, bir ret osylaı qymbatqa alsańdar, ekinshisinde jeńildigi bolady eken. Al sońdaryńnan adam kirse tipti jaqsy, – deıdi qurbym. Sóıtse, jańaǵy kóterip kelgen qorabyndaǵy 4 shyrynnyń baǵasy 23 myńnyń shamasynda. Bar-joǵy 0,75 lıtrden keletin 4 shyny shyrynnyń baǵasy osy.
Endi qurbymyzǵa «Sen basyl, kishkene demińdi al. О́ziń oılashy, eger osy jemis sonshalyqty dárý bolsa, onda búkil Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń adamdary eshqashan aýyrmas edi, ekinshiden, eger ol shynymen keremet bolsa, onda oǵan dárigerler qaýymy, dárihana bıznesindegiler nege qyzypaıdy, nege ol dárihanalarda satylmaıdy? Qoı, dál sen aıtqandaı emes shyǵar, ınternet tur emes pe, aldymen sodan qaraıyqshy», dep ǵalamtordy ashtyq.
Sonymen, ǵalamtordan «HanGo» atty mangýstın shyrynyna izdeý saldyq. Ashyp qaraǵanymyzda, qurbymyzdyń kózi sharasynan shyqty. Sóıtse, bul shyrynnyń quramyna zertteý jumystary 1932 jyldan beri júrgizilmegen deıdi. Al Germanııada jelilik júıemen osy shyryndy satqan adamdy tutynýshy sotqa berip, ony jeńipti jáne Eýroodaq elderi ony óz aımaqtarynda taratýǵa resmı túrde tyıym salǵanymen, sol Germanııanyń ózinde shyryndy ınternet arqyly-aq tapsyrys berip úıge aldyrýǵa bolady degen jáne taǵy sol tárizdi kóptegen materıaldardy taptyq.
Artynsha qurbymnyń ótinishi boıynsha shyryn taratýshymen habarlasyp, ónimine qyzyǵýshylyǵymyz týǵan adamnyń qalybyn tanyttyq. Telefonnyń arjaǵyndaǵy daýys óte kishipeıil. О́ziniń keńes berýge árqashan daıyn ekendigin aıtyp, kún keshkirip qalǵandyqtan, meken-jaıyn berip, úıine shaqyrdy.
Jyly júzben, iltıpatpen qarsy alǵan jelilik shyryn taratýshy tórine shaqyryp, ónim jaıyn áńgimelep ketti. 40 antıoksıdanttan turatyn, onyń ishinde ksantonǵa baı shyrynnyń qasıetterin sıpattaıdy. Bul shyryn bos radıkaldardyń ornyn toltyrady. Al bos radıkaldar degenimiz – adamdy qartaıtatyn nárse, shyryn ishken adamdar aýrýlarynyn jazylyp jatyr, dep staqannyń túbine shyryn quıyp berdi.
Endi kompanııa týraly ǵalamtordan alynǵan derekterdi alǵa tartaıyq. 9 satyly marketıngtik júıe qurǵan kompanııanyń ónimin nıeti bar árbir adam sata alady eken. Kompanııa 2003 jyly 40 mln. dollarǵa shyryn satsa, ol jyl saıyn ósip, 2008 jyly 1,5 mlrd. qurap, 2010 jyly 2 mlrd. dollarǵa jetken. AQSh-ta bir bótelke shyryn 37,50 dollarǵa, Eýropada 27,5 eýroǵa satylady. Shart boıynsha bir alǵanda 4 bótelkesin birden alý qajet. Al dıstrıbıýterlerge ótkizilgen ónim baǵasynyń 50 paıyzy beriledi. Tapsyrysy kóbeıgen saıyn onyń bonýsy da, alatyn aqshasy da kóbeıe túsedi. О́z jelisin qurǵan adam ǵana aı saıyn jeńildikpen shyryn alyp turady, ıaǵnı ony ári qaraı qymbatqa sata alady.
Shyryn mangostan, keıde mangýstın deıtin jemisten, onyń qabyǵynan jáne qosymsha 8 jemistiń – qulpynaı, qaraqat, almurt, alma, júzim, shıe konsentratynan jasalady. Jemistiń ózinen emes, ıaǵnı jınaqtalǵan syǵyndysynan sý qosý arqyly, árıne. Jáne de jemisterdiń arasalmaǵy da kórsetilmeıdi, shyrynnyń jalpy quramynda mangýstınniń qansha mólsheri bar ekeni de ashylmaǵan. Qoraptyń syrtynda E 202 (kalıı sorbaty), E 211 (natrıı benzoaty) konservanttarynyń barlyǵy jazylǵan delingen.
Jemis qabyǵynda antosıandar, katehınder, polısaharıd, ksantondar bar. Ksantondar degenimiz – polıfenol. Ony qabynýǵa, mıkrobqa qarsy jáne sańyraýqulaqpen zaqymdanýǵa qarsy qoldanýǵa bolady. Alaıda, kompanııanyń 2006 jylǵy málimdeýinde jemis jaıynda júrgizilgen jalǵyz ǵana zertteýdiń 1932 jyly Sıngapýrde dızenterııaǵa qarsy emge qatysty ǵana bolǵany aıtylǵan. Al amerıkalyq qaterli isik aýrýlaryn zertteıtin ortalyq shyrynnyń emdik mańyzy joqtyǵyna toqtalsa, Germanııa kompanııany sotqa tartqan. Onda ónerkásipti aldaýdan qorǵaıtyn qoǵam «HanGony» shyryn deýge de bolmaıdy, óıtkeni, ol jemistiń jelinbeıtin qabyǵynan jasalady, dep sottyń eki deńgeıinde jeńiske jetken. Jáne Dıýsseldorftaǵy tutynýshylar quqyǵyn qorǵaıtyn qoǵam «HanGo» bıologııalyq aktıvti qosymsha retinde Federaldyq bıýroda tirkelýi tıis. О́ıtkeni, ony satýshylar ony jáı ǵana shyryn dep emes, adamnyń densaýlyǵyn saýyqtyrýǵa paıdasy bar sýsyn dep jarnamalaıdy dese, Bavarııadaǵy densaýlyq saqtaý basqarmasy jáne taǵam qaýipsizdigi ortalyǵy ony eshqandaı da emdik qasıeti bar dep áspetteýge bolmaıdy, «HanGo» jáı ǵana shyryn degen toqtamyn alǵa tartady.
Bizdiń elimizde, Reseıde jáne Ýkraınada shyryn sanıtarlyq-gıgıenalyq normalarǵa sáıkes keletin, quramynda shyryny bar alkogolsiz, gazdalmaǵan sýsyn degen sertıfıkatpen tirkelgen. Biraq dárilik, bolmasa bıologııalyq aktıvti qosymsha retinde tirkelmegen.
Hosh, sonymen jelilik taratýshymen áńgimemizdiń nemen aıaqtalǵanyn aıtaıyq. Shyrynnyń emdik qasıetterin aldynda turǵan túrli túspen keremet bezendirilgen albomǵa qarap áńgimelep, beınebir dárigerdeı sóılep otyrǵan kelinshekke sizdiń mamandyǵyńyz kim, muny qaıdan bilesiz dep saýal tastadym. Mamandyǵym tovaroved, buryn saýda salasynda istegenmin, al jelilik marketıngpen aınalysqanyma biraz boldy, degen ol áńgimesin ári jalǵady. Antıoksıdant degen ne, ksanton degenniń áseri qandaı bolady eken deseń de toqtamaıdy, jattandy sózderinen jańylmaıdy. Al sýsyn biryńǵaı syǵyndylardan turady depti ǵoı, sonda bul tabıǵı shyryn bolmaı shyqty ǵoı degenimizde siz ózi konsentrat pen konservantty aıyra bilesiz be dep satýshynyń daýysy qataıa túsken. Al arasyn aıyryp aıtyp berip, odan soń Germanııadaǵy osy «HanGo» týrasyndaǵy daýdan ne bilesiz degende, manaǵy mamyrajaılyqtan, sypaıylyqtan jurnaq ta qalmady. «Sizge ózi ne kerek?» – dedi tiksingen ol. Siz myna jerge baryp sýsyn satypsyz ǵoı, degende: ıá, sattym, onda mynadaı, mynadaı kisiler satyp aldy, dep attaryn ataǵanda, ishinde qurbymnyń da esimi ketti. Al janymda otyrǵan ony tanyǵan da joq.
Men ózimniń jýrnalıst ekenimdi, onyń bilmestikten bireýlerdiń aldaýyna túsip, óziniń de ózgelerge teris maǵlumat beretindigin, eger shyryn siz aıtqandaı bolsa, onda nege dárihanalarda satylmaıdy degenimde, ol sizdiń aıtqandaryńyzǵa senbeımin, endeshe, ol shekaradan, kedennen qalaı ótýde de suraq qoıdy. Men árıne, tek shyryn retinde ótedi, al kompanııa ony sizderge ǵajaıyp dárýmen dep aldap satqyzyp júr degenimde, siz ne deseńiz, o deńiz, al men betimnen esh qaıtpaımyn, qurbyńyzǵa aqshasyn qaıtaryp bereıin, dedi shyryn satýshy.
Qarap otyrsaq, osyndaı jelilik júıeden aıaq alyp júre almaıtyndaı jaǵdaıǵa jettik. Kópshiligi kúmándi taýarlaryn ótkizýmen halyqtyń densaýlyǵyna keri áserin tıgizip jatsa, elimizdiń ekonomıkasyna da olardyń zııanyn baǵamdaý úshin pálendeı ekonomıst bolýdyń qajeti shamaly. Rynoktaǵy shynaıy baǵasy belgisiz, kúmándi taýarlar halyqtyń qaltasyn qaǵyp, san túrli amal-sharǵymen jıylǵan mol qarajat shetel asyp ketip jatyr. Iаǵnı, bizdiń aqshamyz sheteldiń ekonomıkasyn kóterýge jumys jasap jatyr emes pe?! Ásirese, álemde qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarys tusynda elimizge jelilik marketıngten túsken shyǵyn- dardy eseptep kórgender bar ma eken, sirá?
Shyǵys oıshyly Ábý Naýas: «Igilikti iske, adal áreketke jumsamaǵan aqshanyń bári aram. Aram aqsha adamdy bir qaqaldyrmaı qoımaıdy», depti. Jalpy, qazirgi kúni halyq arasyna qarjylyq pıramıda ataýymen belgili ońaı olja tabýdyń alǵashqy pysyqaılarynyń biri – shotlandyq Djon Lo eken. Ol «Mıssısıpı kompanııasy» degen isimen 1720 jyly Fransııany turalatqan. Al tegi ıtalııalyq amerıkalyq Charlz Ponsı 1919 jyldyń tamyzynda ıspandyq bir bıznesmennen halyqaralyq jaýap kýponyn alady. Kýpon aınalymynyń qalaı júretinin bilip alǵan Ponsı Eýropa elderinen shyqqan kýpondardyń arasyndaǵy aıyrmalyq baǵamnan paıda tabýǵa bolatynyn bilip, «The Securities and Exchange Company» kompanııasyn quryp, birneshe ınvestordy aqsha salýǵa kóndiredi. Ondaǵysy, transatlantıkalyq saýdada qarapaıym vekselden 50 paıyz paıda tabasyń, al 45 kúnnen soń 100 paıyzǵa deıin aqshań ósedi dep aldaý.
Aldaý syry «PostMagazine» jýrnalynda basylǵan maqalada ashylady. Al qazirgi kúngi Ponsı murasyn jalǵastyrýshylar ustazdaryn jolda qaldyrardaı aqsha tabýdyń nebir túrlerin oılap shyǵarýda. Máselen, avtobýs aıaldamasyna toqtaı qalsańyz, taban astynda baıyp ketetindeı bolasyz. Onda habarlandyrý japsyrýǵa bolmaıdy, aıyppul kólemi munsha dep jazylǵan tyıymnyń da eshkimge áseri joq. «Jas ereksheligine qaramastan, tipti zeınetker bolsańyz da, siz keremet qarajat tabýyńyzǵa bolady» degen jarnamadan kóz tunady. Arasynda baıyp ketýińizben birge, dene bitimińiz durystalyp, densaýlyǵyńyz da túzeledi deı me, áıteýir kóshedegi qulaqtandyrý, odan gazetterge berilgen jarnamalar tek janashyrdyń beınesinde kórinedi. Biraq barlyǵynyń astarynda kóz boıap, aldaý men baıýdy kózdegen ashkózdik jatyr.
Eger adamdardy aldap baıý jóninen dıssertasııa jazý kerek bolsa, esh qınalmaýyńyzǵa bolady. Onyń mysaly siz qadam basqan saıyn aldyńyzdan shyǵady. Eger dárihanaǵa barsańyz, sizge bir dárini birneshe ataýda usynýy múmkin. Quramdary birdeı, tek ataýlary men shyǵarýshylary ózgeshe. Baǵasy da álgideı. Túpki nıet – sizdiń qaltańyzdy qaǵý. Bolmasa, qurylys kompanııalaryn alyńyz. Jýyrda Jeńis dańǵylynan oryn tepken «Jeńis» kóp páterli úıindegi týysymyzǵa qonaqqa baryp, lıftide qamalyp qaldyq. Sóıtsek, 2006 jyly tapsyrylýy tıis bul turǵyn úıdi salýshy «Arýana LTD» kompanııasy turǵyndarǵa bergen ýádesin áli oryndamaǵan. Shart boıynsha 2006 jyly tapsyrylýǵa tıis úıdiń áli jyry bitpegen. Al turǵyndarǵa kompanııa 2006 jyldan bastap ishki jóndeý jumystaryn júrgizip kire berýlerińizge bolady degenge aldanǵan adamdar tolyq tapsyrylmaǵan úıde turyp keledi. Qanshama azamat úlesker retinde páterli bolamyn dep bankten nesıe alyp, endi úı de joq, aqsha da joq, eki ortada qaryzǵa belshelerinen batyp, banktiń aldynda kiriptar bolyp otyrǵany da ashy shyndyq.
Nesin aıtamyz, búginginiń Ostap Benderleri sizdiń qaltańyzdy qaǵý úshin qandaı aıla-sharǵyǵa barmaıdy deısiz. Ońaı qarajat tabýǵa kisi qunyqpasyn, qunyqsa, obal-saýapqa da qaramaıtyn kórinedi.
Dintanýshy Qaırat Joldybaıuly jelilik marketıng týrasynda jazǵan maqalasynda bylaı deıdi «...osyndaı marketıngte onyń basynda turǵan adamdar paıda taýyp, tómendegiler utylady. Al tómendegi adamdardy aqshasynan qaǵyp paıda tabý – ıslamda haram. Tolyǵyraq túsindirer bolsaq, bir-birine tizbektele otyryp tirkelgen bul jelilik marketıng bir jerde mindetti túrde toqtaıdy. Sebebi, Alladan basqa eshbir nárse máńgilik emes. Al endi toqtaǵan jaǵdaıda pıramıda jolymen qalanǵan bul marketıngtiń basyndaǵy adamdar ǵana salǵan óz aqshalaryn shyǵaryp, paıdaǵa keneledi de, tómendegi kóptegen adamdar qaltasynan qaǵylady. Buǵan qosa adamdarǵa bul jumys túsindirilgen ýaqytta: «Sen muǵalimsiń, ıakı ınjenersiń, tabysyń óte tómen, bul jumysqa kirseń, armanyńdy júzege asyryp, baılyqtyń astynda qalasyń», dep kisini ózi súıgen mamandyǵynan, qyzmetinen, oqýynan sýytyp, teris pikir qalyptastyrady. Bıznesińdi damytýdyń «11 baspaldaǵy» delingen kitaptyń 20-shy betinde «Kisini osy jumysqa tartqan kezde, oǵan bul jumys pen ózi istep júrgen jumysyn, ıakı basqa jumystardy salystyr» delingen. Iаǵnı, bul jumystyń kóp paıda ákeletindigin, al basqa jumystardyń túkke turmaıtyndyǵyn nasıhattaıdy. Al endi, eldiń bári osy marketıngti qýalap ketse, halyqqa qajetti túrli mamandyqtardy, eldiń damýyna úles qosatyn qyzmetterdi kim atqarady?
Arab tilinde ótirikshi adamdy «kázzap» deıdi. Adamdar kóbinese paıda tabý úshin ótirik aıtady. Mundaı jaǵdaıda adam paıda emes, zııan tabady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Paıda tabý úshin ótirik ant iship, taýaryn satqan hám saýdasyna ótirik qosqannyń kásibi qurıdy», degen emes pe?!
Iá, biz naryqtyq qoǵam qurý ústindemiz. Al naryqtyq qoǵamdaǵy dúnıege kenelý tek bireýdiń ústinen paıda tabý, aılańdy asyryp, aldaýmen tabylýy tıis pe?! Jýyrda tanysymnyń balasy marqum ákesinen qalǵan altyn saǵatty lombardqa ótkizip jiberipti. Balanyń jasy kámeletke tolmaǵanyn bile tura qymbat zatty alǵan lombard ıesi qymbat saǵatqa ásheıin bir az ǵana soma beripti. Al olardyń zań boıynsha kámeletke tolmaǵan balalarmen ondaı shart jasaýyna bolmaıdy. Nanbasańyz, qalańyzdaǵy kez kelgen lombardqa baryp kórińizshi. Jaǵalaı jasóspirimderden qaltafondaryn alyp, ony arzan baǵalap, az-muz pul berip aldap jatqanyna kýá bolasyz.
Osy biz betimizdi qaıda buryp baramyz. Oılanaıyqshy, aqshamen birge ımanymyzdy satyp jibermeıikshi!
Anar TО́LEÝHANQYZY.
Sońǵy jańalyqtar
Almatyda «Ortalyq Azııa muraty» atty jańa monografııa tanystyryldy
Aımaqtar • Búgin, 00:05
Shymkent qalasynyń ákimi turǵyndardy jeke-jeke qabyldady
Aımaqtar • Keshe
Jastar • Keshe
Elimizde jańa avtokólikterdiń satylymy artty
Qoǵam • Keshe
Qazaqstannyń segiz oblysynda tasjoldardaǵy qozǵalys shekteldi
Qazaqstan • Keshe
Erteń Astananyń oqýshylary men stýdentteri qashyqtan oqıdy
Aýa raıy • Keshe
Naýryz aıynda ótetin UBT-ǵa 184 MYŃ talapker qatysady
Bilim • Keshe
Semsershi Sofııa Aktaeva Azııa jarysynyń júldegeri
Sport • Keshe
