Dinı ekstermızm. Kiná kimnen, endi ne isteý kerek?

Qazirgi kezde elimizde dinı máseleler ózekti de ótkir taqyryptyń birine aınalyp otyr. Sebebi, Aqtóbedegi terrorlyq áreketter men Almatydaǵy qaıǵyly jaǵdaılar búkil halyqty qatty úreılendirdi, alańdatty. Jaqynda qazaqstandyq qoǵam úlken úmit artatyn Din isteri jáne azamattyq qoǵam mınıstrligi quryldy. Sondaı-aq, Parlamentte Terrorızmge qarsy is-qımyl týraly jańa zańnyń jobasy talqylanýda. Búginde qoǵam aldynda burynǵy problemalar ózekti jańa máseleler retinde tur. Olardyń ishinde dinı ekstremızmniń shyǵý sebebine, oǵan qalaı jol bermeýge bolatynyna qatysty taǵy basqa da máseleler bar. Qazirgi ýaqytta osy problemalarǵa oraı saıasatkerler men sarapshylar, qoǵam qaıratkerleri men qarapaıym azamattar óz pikir-usynystaryn bildirip jatyr. Olar negizinen elimizdiń qaýipsizdigine nuqsan keltiretin keleńsiz jaılardyń aldyn alýǵa, yntymaq pen birlikti ári qaraı nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. Sonymen, elimizdegi naqty jaǵdaı qandaı? «Dinı jaǵdaı» dep atalatyn másele, jalpylaı alǵanda, qoǵamdaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jáne rýhanı jaǵdaılardan bólek bola almaıdy. Sondyqtan din salasyndaǵy prob­lemalardy oıdaǵydaı sheshý úshin, oǵan keshendi sharalar qajet. Atap aıtqanda, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ıdeologııalyq, onyń ishinde dinı salalardaǵy túrli máselelerdi keshendi túrde qarastyrǵan jón. Búginde áleýmettik-ekonomı­kalyq saladaǵy kezek kúttirmeıtin mindet, ol – jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqty joıý. Málimetterge qaraǵanda, elimizde ekstremıstik baǵyt­taǵy áreketteri úshin sottal­ǵandardyń 90 paıyzǵa jýyǵy jumyssyz jastar eken. Áleýmettik faktordyń róli erekshe mańyzdy ekenin osydan kórýge bolady. Sol sebepten de Memleket basshysy atalǵan problemany sheshý maq­satynda qajet bolsa, eńbek zańnamalaryna ózgerister engizý jóninde tıisti nusqaý da berdi. Osy jerde atap ótý kerek, keıbir jaǵdaılarda áleýmettik teńsizdiktiń, ıaǵnı áleýmettik alshaqtyqtyń da narazylyq týdyratyny belgili. Bul másele negizinen tabıǵı baılyǵy qansha mol bolǵanymen, halqynyń aıtarlyqtaı bóligi kedeıleý turatyn elimizdiń batys óńirine qatysty. Muny osy jyldyń mamyrynda jer máselesine baılanysty týyndaǵan jaǵdaılar naqty dáleldep berdi. Sondyqtan da ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl týraly jańa zańdy qabyldaý erekshe mańyzdy ári asa qajet. Atalǵan zań jobasyn talqylaý barysynda negizgi problema din iliminiń qyr-syryn jetik biletin teologtar men din ilimine tereń boılaı bermeıtin sarapshylar arasyndaǵy ustanym alshaqtyǵy bar ekeni baıqalyp qaldy. О́ıtkeni, teologtar problema áleýmettik-saıası jaǵdaıǵa baılanys­ty ekenin alǵa tartady. Al sarapshylar pikiri olaı emes, basqasha. Májilis depýtattary maquldaǵan qujatta ekstremızm men terrorızmge baılanysty sottalǵan adam­nyń dúnıe-múlkin tárkileý týraly tarmaqtyń da synǵa ushyraýyn quptaýǵa bolady. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, ólimge bas tikken janǵa dúnıe-múliktiń ne qajeti bar? Ekin­shi jaǵynan, eger sottalǵan adam túrmede durys jolǵa túsýdi uıǵardy deıik. Biraq, bostandyqqa shyqqannan keıin dúnıe-múlki, baspanasy, taǵy basqalarynan aıyrylǵan ol qaıda barmaq? Qylmystyq jolǵa túsip, túrmege qaıta oralýy múmkin ǵoı. Endi Qazaqstannyń ekstremızm men terrorızmge qarsy kúreste sheteldikterdiń is-tájirıbelerin qoldaný jaıyna toqtalaıyq. Bul jerde qazirgi almaǵaıyp geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıda qoǵamǵa tıimdi zańnamalar qajet. Buǵan qosa, máselege qatysty jańa quqyqtyq normalardy ázirleýmen qatar, qoldanystaǵy zańnamalardy da belsendi túrde paıdalaný kerek. Máselen, keıbir elder «At-takfır va-l-hıdjra» ekstremıstik uıymynyń qyzmetine tyıym salǵan sııaqty. Bizdiń baqytymyzǵa oraı, Qazaq­standa kózi joıylǵan jáne tutqynǵa alynǵan terrorıstik top músheleriniń sany az boldy. Onyń ústine, olardyń bir-birimen baılanysy bolmady. Endigi jerde eń mańyzdy mindetterdiń biri – kúsh qurylymdarynyń jedel áreket etý deńgeıin kóterý bolyp otyr. Sondaı-aq, turǵyndar arasynda terrorlyq aktiler jaǵdaıynda ózderin qalaı ustaý qajettigin túsindirýdiń de máni zor. Ol úshin orta jáne uzaq merzimge arnalǵan perspektıvaly ári keń aýqymdy ıdeologııalyq jumystardy qolǵa alǵan jón. Atalǵan máselede ımamdardyń dinı ıdeologııalyq jumystardy júrgizýde bilimdiliginiń, tájirıbesiniń orny bólek ekenine nazar aýdarý kerek. О́zderindegi dinı radıkalızm problemalaryn oıdaǵydaı sheship júrgen elder de bar. Mysaly, Túrkııa men Malaızııa. Osynaý shetin máseleni tabysty sheshýdiń qupııasy, olar árqashan ıslamdy ózderiniń tarıhy men mádenıetiniń bólinbes bólshegi dep tanyǵandyǵynda jatyr. Bul elder osyndaı ozyq úlgilerimen maqtana alady. Nátıjesinde túrik pen malaı qoǵamy «senimdi musylman bolý – óz elińniń patrıoty bolý» qaǵıdasymen qalyptasty. Qazaqstannyń tóńiregindegi ór­kenıet pen geosaıasatty esepke ala otyryp qarastyrǵanda, asyryp aıtqandyq emes, musylmandyq birtektilik birqatar jaılarda baıqalady. Iаǵnı, órkenıetti faktor retinde ol Qazaqstandy Reseı men Qytaıdan ózgeshelendirip turady. Degenmen, keıbir jaǵdaılarda ómirlik tájirıbesi joq, kóńil kúı aýanyna tez beriletin jastar jalǵan «ultshyl-patrıottardyń» arbaýyna túsip qalatyn jaılar da kezdesedi. Olardy alǵan betinen qaıtarýǵa da bolady. Máselen, Aqtóbe qalasynda tájirıbeli teologtyń jetekshiligimen bes jas radıkalǵa «Jaýjúrek myń bala» fılmi kórsetildi. Kórse­tilimnen soń álgi beseýdiń úsheýi radıkaldyq kózqarastarynan bas tartty, qalǵan ekeýi oılanyp qaldy. Kóptegen máselelerde Qazaq­stannyń ulttyq tarıhyn jáne soǵan qatysty dinniń ereksheligin úıretý mańyzdy ról atqarady. Onyń ishinde jalpy bilim beretin mekemelerdiń oqý baǵdarlamalarynda Qazaqstan tarıhynyń orta ǵasyrdaǵy kezeń­deriniń muralaryn eske túsiretin Qarahanıdter jáne Altyn Orda memleketteri bolýy qajet. Sebebi, olarda «túrki gýmanızminiń» ǵa­jaıyp­tary kórinis tapqan gýmanıstik baǵyttaǵy asa baı ıslam muralary kezdesedi. Qarahanıdter men Altyn Ordanyń tarıhı muralaryn tek oqý baǵdarlamalary arqyly ǵana emes, sondaı-aq, mádenıet pen óner salalary arqyly da nasıhattap, álemge áıgileýge bolady. Buryndary Qazaqstan musyl­man­dary dinı basqarmasynyń jetek­­­shileri tarapynan strategııalyq maqsat retinde Ortalyq Azııadaǵy dástúrli ıslamnyń túpki negizderin tirek etken qazaqstandyq teologııa mektebin qurý máselesi aıtylǵan edi. Onda Ábý Hanıfa, ımam Ábý Mansur ál-Matýrıdı, sondaı-aq, álemge tanylǵan ıslam oqymystylary Júsip Balasaǵun, Qoja Ahmet Iаsaýı, Ahmet Iúgnekı jáne basqa da ıslam dini bilgirleriniń eńbekteri oqytylýy tıis bolatyn. Biraq, ol uzaq merzimdi júzege asyrylatyn perspektıvaly jospar bolyp otyr. Teologtar joǵary oqý oryndarynda zaıyrly mamandyq – «Dintanýdy» damytýdy jalǵastyra berýi qajet. Sebebi, tájirıbe kór­setkenindeı, Qazaqstan úshin dástúrli emes aǵymǵa boı aldyrǵan jekelegen adamdar «Dintaný» mamandyǵyn oqyǵannan keıin, óziniń oılaý qa­biletin keńeıte túsedi. Sóıtip, ol dástúrli emes aǵymnan bas tarta bastaıdy, ıkemdilikke bet burady jáne birqatar máselelerge qatysty kelisýshilik kózqaras us­tanady. Atap ótken jón, Túrkııada barlyq ımamdar dinı bilimi bolýy­men qatar, zaıyrly mamandyqty da meńgerýge mindetti. Bul dinge baılanysty máselede birjaqty ketpeýge múmkindik beredi. Jalpy, Qazaqstan halqyn ekstremıstik baǵyttaǵy dinı ıdeologııadan jáne dástúrli emes aǵymdardan saqtandyryp, onyń arajigin ajyrata bilýge úıretý kerek. Búginde Qazaqstandaǵy ózekti máseleniń biri – Qazaqstan qoǵa­my jaǵdaıyna barynsha sáıkes keletin zaıyrly memleket túsini­gin qalyptastyrý. Árbir naqty jaǵdaıda zaıyrlylyq – lıberaldyq, ultshyldyq jáne basqa da ıdeo­logııanyń jol kórsetýshisi retinde shyǵatynyn tarıhı tájirıbe kórsetken. Qazaqstan zaıyrlylyǵy qandaı ıdeologııanyń jol kórse­týshisi bolýy tıis? Basty másele osynda jatyr. Al Qazaqstan qoǵamy úshin eń tıimdisi – toleranttylyq ıdeıasy. Osy ıdeıa Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin ári qaraı arttyratyn brendterdiń biri bolýy ábden múmkin. Qazaqstanda tolerantty qoǵam quryp, ony saqtaý eldi tabysty jańǵyrtýǵa ózindik yqpal etti. Buǵan balama nemese naqty mysal retinde Sıngapýrdy alýǵa bolady. Sıngapýr – polıetnostyq jáne polıkonfessııalyq memleket. El basshylyǵynyń toleranttylyq saıasatyn oıdaǵydaı júrgizýiniń nátıjesinde eldi jańǵyrtý jobalary tabysty júzege asyryldy. Joǵaryda atalǵandaı, qazirgi zamanǵy Qazaqstan jaǵdaıynda, endi túrli etnostar men túrli dinder ókilderi arasyndaǵy bir-birine degen qatynasty ǵana emes, dinı jáne zaıyrly qoǵam bólikteri arasyndaǵy toleranttylyqty da qalyptastyrý kerek. Sebebi, sońǵy jyldary konfessııaaralyq qatynastardy salystyryp qaraǵanda, zaıyrly-ıslamdyq qatynastar mańyzdy mánge ıe bolyp barady. Ásirese, ol qazaqtardyń óz ortasynda da kórinis berýde. Búgingi kúni Qazaqstanda din salasyndaǵy strategııalyq maqsat-mindettiń túpkilikti aıqyndalmaýy úlken problema bolyp otyr. Al ıslam – memleket úshin ulttyń rýhanı dińgegi. Almaǵaıyp álemde beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaý qıyn. Qazaqstannyń óz ishindegi prob­lemalardy sheshý – kóbinshe álemdik aýqymdaǵy osyndaı problemalardyń tabysty sheshilýine baılanysty. Endeshe, kelesi jyly Qazaqstan Respýblıkasy BUU Qaýipsizdik Keńe­siniń turaqty emes múshesi qyz­metine kirisedi. Mine, sonda jahandyq ótkir máselelermen qatar, osy máselelerdi de Uıymnyń bıik minberinen kóteredi degen oıdamyz. Tımýr KOZYREV, saıasattanýshy