Tektilikke taǵzym

Máńgilik eldiń máńgilik kóshinde halyqtyń kónermeıtin jady tarıh dóńgelegi  myń san aınalyp, shıyrlap jol salǵanda sonyń soqtyqpaly-soqpaqty  tustaryn jandaryn aýyrta, júrekterine salmaǵyn túsire saqtaıdy. Keıde dushpannyń atqan oǵynan, endi birde qapııada aıyrylǵan bozdaqtaryn eske alyp, qaıta janbaıtyn oshaq otynyń qolamtasyn óshirip almaý úshin kókirekterinde aıalap, ony ókpek jeldiń ótine túsirmeýge, nóser jaýynnyń astynda qaldyrmaýǵa tyrysady. Sóıtip, sanadaǵy sarǵaıǵan saǵynyshtarynyń urpaqtar jadyna jattalýy jolynda jandaryn salady. Torǵaıda taǵylymdy sha­ra ótti. Aqyn Aıbek Qalıev sharany ótkizerdegi arnaýynda «Torǵaıdyń boıyndaǵy qa­lyń qazaq, Qoshqardyń qos uly­na qaryzdarmyz» degenindeı tarıhta Shaqshaq Jánibek batyr atymen belgili, Qoshqardyń balalary – Turlyǵul, Jánibek, Tinibek eske alynyp, úlken uly Turlyǵulǵa jáne onyń saıası-qýǵyn súrgin qurbany bolǵan, 1941-45 jyldary soǵystan qaıtpaı, súıekteri qaı jerde qalǵany belgisiz 70-ke tarta urpaǵynyń attary jazylǵan belgi Torǵaı zıratynyń aýmaǵyna qoıyldy. Tinibek 17 jasynda úılenip otaý qurmaı turyp qatarynan eki ret jaýmen jekpe-jekke shyǵyp, úshinshi urysta mert bolǵan, jaýjúrek ulan eken deıdi shejire. Jánibektiń qol bastaǵan batyr, sóz bastaǵan sheshen, shatqaıaqtap qaqyraıǵandy ıilitip, bitimge ákelgen kósem bolǵany belgili. Al úlken aǵasy – Turlyǵul bolsa, Buqardan din oqýyn támamdap, Torǵaı ýáláıatyna bilim ury­ǵyn sepken, tarıhshy ǵalym Irına Erofeeva aıtqandaı, «Inisi Jánibektiń qoldaýshysy ǵana emes, qıyn jerlerge baryp, eldik sózdi Jánibektiń atynan aıtqanda múdirmegen, batyrdyń eń senimdi serigi, arqa tutar aǵasy, súıeneri bolǵan jan». О́tkenge taǵzym etil­gen sha­­ra­­nyń aıasynda Jangel­dın aý­dan­dyq mádenıet úıin­­de tarıh­shy­-­ǵalym Irına Erofeeva­­­­nyń Shaq­­shaq Jánibek batyr jaıyn­­da jazǵan kólemdi eńbegi «Mejdý vse­mı starshınamı znatneıshıı» kitabynyń tusaýkeseri boldy. «Kitaptyń negizgi tusaýkeseri Almatyda ótkenimen Torǵaıda, batyrdyń týǵan jerinde, onyń urpaqtarynyń aldynda kitapty tanystyrý bir mártebe. Batyrǵa qatysty derekterdi qazyp, osy zertteý eńbekti jazǵanda kitaptyń atyn qoıýǵa qınalǵan joqpyn. Orys tarıhynda Orynbor gýber­nııasynyń Birinshi Petri atanǵan general-gýbernator Neplıýe­evtiń Shaqshaq Jánibek batyrǵa bir emes birneshe ret bergen baǵasy «meni qoı» dep ózdiginen suranyp turdy. Ol shynynda da sondaı tulǵa. Jánibek tek Torǵaı jurty úshin ǵana emes, barsha qazaqqa ortaq, onyń tarıhyna jazylatyn batyr», – dese, jazýshy, kóne tarıhymyzdy qotaryp, búginge jetkizýshi tarıhshy Qoıshyǵara Salǵarauly: «O basta qazaq degen halyq qaıdan shyqty, basynan neni ótkerdi, neni keshti degenmen kóne tarıhqa bir kirip kettim de sodan shyǵa almaı, Jákeńniń rýhynyń aldynda ózimdi kináli sezinip jú­re­min. Shynynda Shaqshaq Jánibek esimi qandaı ardaqtaýǵa da turarlyq, tarıhı qujattarda eńbegi naqty kórsetilgen tulǵa. Al búgingi is-sharanyń Jánibek batyrǵa, eli úshin qurban bolǵan onyń jaýynger inisi Tinibekke, Torǵaı ustazdarynyń eń bastaýynda turǵan, mámilegerligimen, sheshendigimen Jánibek inisiniń senimdi serigi bolǵan Turlyǵulǵa arnalýynyń ózindik tálimi bar dúnıe», dese ólketanýshy Oreken Almatov: «Qoshqaruly Turlyǵul men onyń urpaqtary bul ólkeniń óner-biliminiń damýyna, ólkeniń ǵana emes, tutas halqymyzdyń osy rettegi ósýinde izi jatqan ta­­laı tulǵany bergendigimen erek­she­lenedi. Qazaq balasy qolyna qyl­qalam ustamaǵan tusta sý­rylyp shyqqan Qazaqstannyń ha­lyq sýretshisi Moldahmet Ken­baev, aqyn Qaınekeı Jarmaǵambe­tov, ákeli-balaly Ábiqaı aqyn men Ahmethan, Torǵaıdyń din já­ne aǵartý salasyndaǵy aıtýly tulǵalar – Naýan haziret, dámolla Qanapııa, Álmuhambet Os­panov, boks óneriniń qos tarla­ny aǵaıyndy – Mahmut pen Maq­sut Omarovtar, 1934 jy­ly Almaty qalasynda jasaqtal­ǵan alǵashqy qazaq polkiniń koman­dı­ri Qoǵabaı Jolamanov jáne kóp­te­­gen ǵalymdar men sazgerler, aqyn­dar, jýrnalıster, óner adamdaryn t.s.s. aıtýly tulǵalardy ber­gen tek­ti ata balalary kópke úlgi bo­lar­­lyqtaı is atqaryp, keshegi el basyna túsken aýyrtpalyqta deneleri qaıda qalǵany belgisiz, shańyraǵyna qosylyp shattyqqa kenele almaǵan bozdaqtarǵa týǵan jerlerinde belgi ornatty. Musylman balasyna artynan jetetin quran sharapaty endi bu­dan bylaı Torǵaı zıratynyń shetindegi belgide esimderi tasqa qashalǵan arýaqtarǵa tıetin bolady. Mundaı ári saýapty, ári úlgili isti el bolyp qoldasaq, káni», degen. Shara sońynan arýaqtarǵa arnaıy quran baǵyshtalyp, as berildi. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»