Keıingi jyldary Qazaqstan arheologtary tabysty eńbek etip júr. Elimizdiń ár túkpirinen este joq eski zamandardyń jádigeri tabylǵany týraly habardy áredikte qulaǵymyz shalyp qalady. Osyndaı súıinshi jańalyqtar Arqa óńirinde de joq emes. Buryn syńarjaq saıasattyń saldarynan mán berilmeı kelgen, endi ǵana den qoıylyp, zerttele bastaǵan dala tarıhy da Táýelsizdigimizdiń arqasynda áli talaı syrlaryn asha túsetindeı.
Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanyndaǵy Taldy ózeniniń boıynan shamamen bizdiń zamanymyzǵa deıingi Qola dáýirde jasalǵan tańǵajaıyp pıramıdanyń orny tabyldy. Bul jerdi ǵalymdar, negizi 2014 jyly topshylaǵanmen, qazba jumystaryn júrgizý múmkindigi tek bıylǵy tamyz aıynda ǵana týdy. Kóp nársege sol baıaǵy qarjy máselesi qolbaılaý bolady da.
Qundy birdeńe bolsa, qurtyp almaý úshin arheologtar qazba jumystaryn baıaý, eppen júrgizedi. Ekspedısııa negizinen E.Bóketov atyndaǵy QarMÝ-dyń magıstranttary men stýdentterinen quralǵan. Kóne qorymnyń 200 tonnaǵa jýyq topyraǵy arshyldy. Qara jerdi qalaqshamen qazǵan úlken eńbektiń nátıjesinde pıramıda ornynda ejelgi adamdardyń súıegimen qatar, olardyń qoldanǵan turmystyq zattary da tabyldy. Onyń ishinde sazdan jasalǵan elý shaqty qumyra, jebe bastary, kezdik sııaqty buıymdar bar. Aıtqandaı, kezdik metall sezgish quraldyń kómegimen tabylǵan. Tabylǵan bas súıekter ekeý bolǵandyqtan, munda jerlengeni de eki adam bolýy kerek.
Oba topyraǵynan synama alyp, arnaıy zertteýden ótkizgen ǵalymdar onyń nátıjelerine tańdaı qaǵysyp otyr. Bul pıramıda bizdiń dáýirimizge deıingi tym ejelgi zamandarda turǵyzylǵan. Munsha kóne tirshilik belgileri tarıhymyzda buryn-sońdy bolmaǵan desedi.
– Bul oba «Qarajartas» dep atalady jáne ol Beǵazy-Dándibaı mádenıetine jatqyzylǵan, – deıdi ekspedısııa jetekshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Igor Kýkýshkın. – Beǵazy-Dándibaı – shamamen bizdiń zamanymyzǵa deıingi HII-VIII ǵasyrlarǵa jatatyn keıingi qola dáýirdiń mádenıeti.
Tarıhshynyń aıtýynsha, zerttelgen qurylys ǵalymdardy pıramıdalyq-baspaldaqty pishinimen tańdandyrǵan. Onyń bıiktigi bes metr shamasynda bolsa kerek. Al tabany shamamen 30 sharshy metr aýmaqty alyp jatyr. Pıramıdaǵa jaqyn jerden sol baǵzy zamanǵa tıesili taǵy da on eki adamnyń súıegi tabylypty.
– Bul jerde taıpa kóseminiń nemese sol sııaqty bedeldi bir aqsúıekter men olardyń jaqyndarynyń nemese sol zamanǵa sáıkes joǵary áleýmettik laýazym ıeleriniń qorymy bolýy múmkin. Turan órkenıeti kúıregen tusta turǵyzylǵan kesene bolýy da ǵajap emes, – deıdi Igor Kýkýshkın.
О́kinishke qaraı, qorym sol kóne zamandardyń ózinde túgelge jýyq tonalyp, topyraq astynda tek keıbir turmystyq zattar men qarý-jaraqtardyń qaldyqtary men synyqtary ǵana qalǵan. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń murajaıyna jetkizilgen jádigerler qazir zerttelip, múmkindiginshe qalpyna keltirilýde.
Tarıhshylar Mádenıet jáne sport mınıstrligine tabylǵan Saryarqa pıramıdasynyń orny týraly habarlap, ony qalpyna keltirý týraly usynys joldady. Bul jerdi áli de keshendi túrde zertteý qajet. Úkimet tarapynan qoldaý bolsa, «Qarajartas» qazaq dalasynyń tarıhyndaǵy eleýli eskertkishterdiń birine aınalýy múmkin. Qorym basyna eskertkish memleket qorǵaýynda ekenin eskertetin belgi qoıylsa, nur ústine nur.
Kóne tarıhty túgel taný, álbette, múmkin emes. Degenmen, qolǵa túse bermeıtin osyndaı tam-tumdaǵan jádigerlerdiń ózi ǵylymǵa meılinshe dál baǵyt-baǵdar bere alady. Bul obanyń, onda jerlengen adamdardyń bizdiń babalarymyzǵa, ata tarıhymyzǵa qatysy bolýy da ábden múmkin ǵoı. Qalaı bolǵanda da, salqar daladan tabylǵan pıramıda orny talaı syrdy búgip jatqany anyq.
Qaırat ÁBILDINOV,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Shet aýdany
