Búgingi ıgi ister – kemel keleshek kepili

Sonaý 1911 jyly Alashtyń ardaqty azamaty Ahmet Baıtursynov: «Talap joq, úmit mol bir halyqpyz», dep qynjylsa, qynjylǵandaı edik. Endi, mine, talaby men úmiti mol el boldyq. Ol – «100 naqty qadam» Ult josparynda belgilengen Máńgilik El ıdeıasy. Ol – turmysy baqýatty, tútini túzý ushqan, urpaǵy erteńine senimmen qaraıtyn, órkenıet áleminde aldyńǵy qatardan tabylatyn Qazaq elin ornyqtyrý. Munyń ári asa jaýapty, ári óte kúrdeli is ekeni árkimge aıan. Keshe ǵana dúnıege kelgen jas sábıden bastap býyny qatyp ketken azamattardy jańa ómirge beıimdeý, árıne, bir kúnniń sharýasy emes. Degenmen, uly Volter aıtqandaı, «Eshqashan da úlken qıynshylyqtarsyz úlken isterdiń de bolýy múmkin emes». Buǵan Tomas Karleıldiń «Zamannyń tózimdi tıtyqtatatyny ras. Alaıda, onda turǵan ne bar? Ony ózgerte almasaq, adam bolyp ne kerek?!» degen sózin qosyńyz. Olaı bolsa, Máńgilik El bizdiń óz qolymyzda. Ol úshin ózimizdi únemi qamshylap, udaıy alǵa umtylýymyz kerek. Endeshe, búgin óz ishimizde ulttyq sıpattaǵy urpaq tárbıesine laıyqty degen yqpaly mol jumystardy júrgize berý kerek dep esepteımin. Osy rette, meniń oıymsha, eń birinshi, árbir adamnyń ishki áleminiń qalyptasýyna kóńil aýdarǵan jón. Taratyp aıtar bolsam, pıǵyl mádenıeti, qanaǵat mádenıeti, toıym mádenıeti, qarym-qatynas mádenıeti tárizdi uǵymdardy boıǵa sińire otyryp, rýhanı tazarýǵa betburys jasaı alsaq. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda adamdar aǵylshyn fılosofy Tomas Gobss aıtqan «Adam adamǵa – qasqyr» deńgeıine túsip ketýimiz bek múmkin. Anasyn da aqshaǵa satatyn, barymyzdy sypyryp áketýge tyrysatyn alaıaqtar men «aqshasy bolsa ushaqty kim jaldasa da maǵan báribir» deıtin jaýapsyz adamdardy, óz qamyn halyqtyń qamynan joǵary qoıatyn «iship keter, jep keterlerdi» oılaǵanda mundaı qaýip joq ta emes sııaqty. «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» degen maqal bar. Bul oraıda Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen ómirge kelgen «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynyń orny erekshe ekenin atap ótken jón. Osy ulttyq joba arqyly sońǵy jyldary buqaralyq aqparat quraldarynda otbasylyq qundylyqtardy júıeli negizde nasıhattaý qolǵa alynyp naqty adamdardyń sanaly urpaq ósirý jolyndaǵy ómirlik tájirıbelerine qurmet kórsetilip keledi. Sóıtip, jas urpaqtyń boıyna ósken uıasyn qasterleý, ul-qyzy úlgi tutarlyq ata-ana bolý sezimin darytý qolǵa alynyp otyr. Reti kelgende aıtylýǵa tıisti endigi bir másele, ol sóıleý mádenıetine qatysty dep bilemin. Búgingi kúni sóz tizginin ustaǵandar erkindik berildi eken dep efırdi sholaq oılarmen jáne shubarlanǵan tilmen toltyrýda. Ásirese, áleýmettik jelide oryn alyp otyrǵan jaǵdaı sózdiń qadirin múldem ketirip boldy. Bile-bilsek, qazaqta «Jaqsy sóz – jarym yrys» degen ádemi sóz tirkesi bar. Rasynda, halyqtyń uǵymyna asyl sóz qorǵasyndaı qatyp, tastaı batyp, sýdaı sińip ketedi. Jaı bir aıtylǵan sóz emes, ózekten, ótkelekten ótken sóz, árıne. Osynyń bárin shashyratyp almaı, qaı-qaısysyn da jeke zerttese ári nasıhattasa, syr-sandyqtyń túbinde ashylmaǵan marjan, sirá kóp. Kóneniń kózin kórgen, biraq kórgen-bilgenin aýyzeki áńgimelerinde ǵana aıtyp, basqa eshkim bilmeıtin keı taǵdyrlar umyt qala beredi. Bar kezde qadirin bilmeı, ketken soń barmaq tisteımiz. Sondyqtan kónekóz qarııalar men ǵulamalardy shejire-taspaǵa túsirýdi buqaralyq aqparat quraldary qolǵa alsa utarymyz kóp bolary sózsiz. Myna bir aqıqatty da aınalyp ótýge bolmas. Árqaısymyz ózimizdiń ýaqytymyzdyń basym kópshiligin otbasymyzdan tys ortada ótkizetinimiz belgili. Osyǵan oraı, qarym-qatynas mádenıetin jetildirýge asa mán berilýi qajet dep bilemin. О́ıtkeni, adam kórý arqyly úırenedi, jırený arqyly túzeledi. Luqpan hakimniń: «Osynshama ádeptilikti qaıdan úırendińiz?» degen saýalǵa «Ádepsiz adamdardan», dep jaýap qaıtarýy tegin emes. Akademık F.Ýglovtyń «Adamdar arasyndaǵy adam» atty kitabynda da adamdardyń birin-biri túsinýi, jaqsy qarym-qatynasy, kishiniń úlkenge qurmeti, úlkenniń kishige iltıpaty arqyly ǵana qoǵamda oń rýhanı ahýal ornyǵary aıtylǵan. Ásirese, qyzmet barysyndaǵy ózara qarym-qatynasty jaqsartýǵa árbir basshynyń tikeleı dánekerligi jónindegi oı-tolǵamdar kóńil aýdararlyqtaı. Máselen, osy kitaptaǵy myna bir paıymdaýǵa nazar salsaq. Adamnyń qyzmet dárejesi joǵarylaǵan saıyn kóńili ósedi, ózinen keıingilerdiń tamyr soǵysyna mán berýge kóterińki kóńildiń erki bola bermeıdi. Olaı bolsa, qyzmet dárejesi joǵarylaǵan árbir basshy ujym aldyndaǵy jaýapkershilik sezimin bárinen joǵary qoıýy tıis dep oılaımyn. Jaýapkershilikti sezingen basshynyń ózi baqytty, ujymynyń da rýhy kúshti keledi. Sondyqtan Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń taıaýda Pavlodar oblysynda bolǵan kezinde basshylarǵa ózderiniń qyzmetkerlerine syılastyqpen qaraý qajettiligine nazar aýdarýy tegin emes. Áńgimemizdi túıindesek, bizdiń sanatkerlerimiz ben talapkerlerimizge boılaryndaǵy qadir-qasıetterin, tabıǵı qabiletterin ashatyn ýaqyt kelip jetti. Endigi másele árqaısymyzǵa tikeleı baılanysty. Sen-Sımon óz-ózine «Turyńyz graf, sizdi uly ister kútip tur» dep oıatady eken. Olaı bolsa, iske sát, aǵaıyn! Kenjebolat JOLDYBAI, saıasattanýshy