Kesirli kózqarastaryn kóldeneń tartqan búldirgi aǵymdardyń betin qaıtaryp, ekpinin basý, jónge salý ońaı sharýa bolmaı tur. Sondyqtan da bolar, keıingi kezderi memleket tarapynan dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy batyl sharalar jańasha sıpatta qolǵa alyna bastady. Bul jaǵdaı olardyń qoǵamymyzǵa dendep enip, úlken kúshke aınalyp úlgergenin anyq ańǵartady. Osy oraıda elmen etene aralasyp júrgen, QMDB tarapynan meshitterge ımam bolyp taǵaıyndalǵan azamattarymyzdyń oı-pikirleri, ýaǵyzdary qoǵamymyz úshin mańyzdy.
Mine, osyǵan baılanysty biz Almaty qalalyq ortalyq meshitiniń naıb ımamy, dintanýshy Ersin ÁMIRENI áńgimege tartqan edik.
– Taıaýda Májilis depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn jan-jaqty talqy tarazysyna salyp, birinshi oqylymda maquldady. Osy zań jobasyna qatysty sizdiń pikirińizdi bilsek.
– Jańa zań jobasynda ıdeologııalyq jumystarǵa, dinı ekstremızm men terrorızmniń paıda bolýy sebepterimen shynaıy kúresýge jetkilikti nazar aýdarylmaǵan. Naqtylaı aıtqanda, máseleniń saldarymen kúresý joldaryna basymdyq berilgen. «Dinı ekstremızm men terrorızmniń bastaýy qaıda?», «Jastarymyz bul jolǵa qalaı túsip jatyr? degen saýaldarǵa barynsha nazar aýdarylýy kerek. Negizinen, aldyn alý jumystaryna meıilinshe kóbirek kóńil bólinýi tıis edi...
– Sizdiń oıyńyzsha salafızm aǵymymen kúresýdiń eń tıimdi joly qandaı?
– Jalpy, salafızmge elimizde túbegeıli tyıym salmaı, onymen kúresýde jaqsy nátıjege jete almaımyz. Olarmen kúresip jatqan elder bar. Alaıda bul eldermen Qazaqstandy salystyrýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, olardyń halqynyń dinı saýaty bizge qaraǵanda óte joǵary. Máselen, Túrkııa – Islam álemin basqarǵan halıfattyń murageri. О́zderiniń ustanymdaryn jaqsy biledi. О́kinishke qaraı, bizdiń halyq ondaı deńgeıde emes. Sondyqtan elimizde salafızmmen ıdeologııalyq turǵydan kúresýden góri oǵan múlde tyıym salý kerek. Dástúrli dinı ustanymdarymyzǵa jat, qaıshy pikirlerdi, ustanymdardy radıkaldy kózqaras dep tanyp, osyndaı baǵyttaǵy nasıhattardy taratýshylar zańmen qýdalanady dep másele kóterýge ábden bolady.
Álemde qandaı da bir qaýipti ıdeologııaǵa toqtam salý degen burynnan bar. Máselen, fashızmge, antısemıtızmge qarsy kúres soǵan jatady. Bizge birinshi kezekte salafıshilerdiń ýaǵyz salasynda belsenip júrgen úlken sheıhtarynyń qyzmetin toqtatý kerek. Men Atyraýda jumys istep júrgen kezimde baıqaǵanym, takfır aǵymynyń sheıhy dep qarastyrylatyn Halıl ketkennen keıin onyń shákirtteri jan-jaqqa ydyrap ketti. Sol sııaqty salafıshilerdiń Medıne men Qazaqstanda júrgen sheıhtarynyń ýaǵyzdaryna toqtaý salatyn bolsa, onda olardyń shákirtteri de ydyrap, nátıjesinde, salafıshiler eleýli kúsh bolýdan qalatyn edi. Eger elimizde salafıt aǵymynyń jeteginde júrgenderdiń kem degende 50 paıyzy salafılik ýaǵyzdan qol úzer bolsa, onda olardy óz dinı ustanymymyzǵa oraltý jeńil bolady. Al qalǵan bóligine túsindirý jumysyn júrgizý sonshalyqty qıyndyq týǵyzbas edi.
Jalpy, salafıshilermen ıdeologııalyq turǵyda kúresý de kerek shyǵar. Biraq, oǵan tyıym salǵan áldeqaıda tıimdi. Osy máseleler zańnamalarda jan-jaqty qamtylýy tıis.
Osy arada aıta keteıin, umra, ramazan kezinde elimizden kóptegen salafıshiler syrtqa shyǵyp, 37 kúndik, 20 kúndik dáristerge qatysyp, onda Dilmurat, Nazratýlla syndy salafılik, sonyń ishinde mádhalılik baǵytta nasıhat júrgizetinderdiń ýaǵyzdaryn tyńdap qaıtady. Munyń da aldyn alý, jolyn kesý qajet. Sondaı-aq, salafıshilerdiń ustazdaryna, olardyń ınternet jelisindegi dáristerine tyıym salǵan jón. Ásirese, umra, ramazan ýaqytyn óz paıdalaryna asyrýǵa tosqaýyl qoıý kerek.
– Jat aǵymnyń jeteginde júrgen qandastarymyzdyń betin beri burý jolyndaǵy jumystardyń nátıjesine kóńilińiz tola ma?
– Qaıtalap aıtamyn biz salafılik baǵyttaǵy ýaǵyzdardyń «jemisimen» kúresip jatyrmyz. Al «baǵbandarmen», jat aǵymnyń «dánin» egýshilermen sharýamyz bolmaı tur. Bul óz kezeginde kóptegen otandastarymyzdy salafılik baǵyttan keri qaıtarýdaǵy jumysymyzdy qıyndata beredi. Kóp ýaqytymyz jelge ushady. Olardyń ustazdary emin-erkin elimizge ushaqpen ushyp kelip, ushyp ketip júr. Eshkim tosqaýyl qoıyp jatqan joq. El turǵyndaryn salafıshi etip jatqan solar. Osylaısha, bóten pıǵyldaǵy ýaǵyzshylardy taırańdatyp qoıamyz da, olardyń ýaǵyzyn tyńdaǵandarmen shuǵyldanamyz. Bul – aqylǵa syıymsyz dúnıe.
Desek te salafıshilermen kúreste oń nátıje baıqalady. Muny joqqa shyǵara almaımyz. Biraq, beti beri qaraǵandardyń ornyn kelesi bir azamattar basýda...
Aıta keteıin, ózimizdiń dástúrli ustanymdarymyzǵa burylyp jatqandardyń kópshiligi erikti túrde oılanyp, jaqsy men jamandy óz aqylymen aıyra bilgender. Al salafıshilermen májbúrlep sóılesý nátıje berip jatqan joq.
– Salafıshilerdiń qatarynda bolyp, keıinnen onyń durys baǵyt emes ekenin túsinip, raıynan qaıtqandardyń burynǵy nıettesterinen qysym kórgenin estidińiz be?
– Bes-alty jyl salafıshiler qatarynda bolyp, ózimizdiń dástúrli ustanymǵa oralǵan birneshe jigitti bilemin. Búginde olar dinı bilimderin jetildirýde. Alǵashqyda burynǵy nıettesteri olardy qaıta-qaıta mazalap, ózderiniń qataryna qaıta tartýǵa árekettengen kórinedi. Biraq keıinnen kúderlerin úzgen.
– Jastarymyzdy dinı bilim alý úshin shetelge jibergen kezden bastap qoǵamymyzda keritartpa kózqarastar kóbeıip ketti. Bul bizge aldaǵy ýaqytta jastarymyzdyń ıslamı bilimin jetildirý úshin tek óz elimizdiń oqý oryndarynan, medreselerinen dáris alý qajettigin uqtyrmaı ma?
– Dinı bilim alýy maqsatynda jastardy syrt memleketterde oqytý máselesine keler bolsaq, oǵan túgeldeı tyıym salý, menińshe, durys emes. Negizinen, bizdegi dinı oqý oryndary álemdik dárejedegi bilim oshaqtarymen deńgeılese almaıdy. Sol úshin shetelderde jastardyń dinı bilim alýyn toqtatý máselesin kún tártibine shyǵarý bizge óte erte. Eger ózimizde myqty oqý oryndary, olarda qyzmet etetin álemdik deńgeıdegi professorlar, doktorlar shyǵyp jatsa, sonda ǵana syrtta oqytpaý máselesin qarastyrýǵa bolar edi.
Jastarymyzdy syrtqa shyǵarmasaq, jat aǵymdardyń aldyn alamyz deý qate pikir. Budan asyl dinimiz, dástúrli baǵytymyz zııan shegedi. Osy arada aıta keter jaıt, elimizde salafıshil bolyp júrgenderdiń 90 paıyzy syrtta oqymaǵan. Olar elde júrip-aq kesirli nasıhattarǵa shyrmalǵan.
Eger Ál-Azhar jáne taǵy basqa da iri ári senimdi ýnıversıtetterge stýdentter jiberetin bolsaq, olardy elshilik baqylaýǵa alsa, jataqhanalar uıymdastyrylyp, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy tarapynan arnaıy tárbıeshiler bekitilse, onda eshteńeden qaýiptenýdiń qajeti bolmas edi. О́kinishke qaraı, qazir mundaı múmkindikter az bolyp tur. Máselen, Mysyrda oqyp júrgen keıbir elderdiń stýdentterine jaqsy jaǵdaı jasalǵan. Ol memlekettiń stýdentteri jataqhanamen qamtamasyz etilgen. Onda arnaıy baqylaýshylar jumys isteıdi. Olar álgi stýdentterdi qadaǵalap júredi. Iаǵnı, álgi elder óz stýdentterine basqa bir jat aǵymdarǵa ilespeı, durys bilim alyp qaıtýlaryna ońdy jaǵdaı qarastyrǵan. Al bizdiń Medınege barǵan jigitter emin-erkin oqyp jatyr. Olardy birqatar elderdegi az ǵana ustazdar búldirip otyr.
– Elimizde halyqty dinı turǵydaǵy máselelerde sózine uıyta alatyn, taqýalyǵymen úlgi bolyp, keri ketkenderdi túzý jolǵa túsirýge tikeleı áser etetin bir ǵulamanyń nemese dinı qaıratkerdiń orny bos turǵandaı ma, qalaı? Buǵan ne deısiz?
– Elimizdiń musylmandary Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasyna júginýi tıis. El ishinde bedeldi ǵulamalar, dinı qaıratkerler bolǵany abzal. Ár zamandarda mundaı tulǵalardyń ómir súrgeni, qazirgi tańda da keıbir memleketterde asa bedeldi dinı qaıratkerlerdiń bar ekeni belgili. Mysaly, О́zbekstanda Muhammed Sadyq Muhammed Iýsýf degen kisi boldy. Sol sekildi bedeldi kisiler bolsa, qanekı. Munyń qoǵamǵa oń áseri bolady dep oılaımyn. О́kinishke qaraı, bizde sondaı dinı tulǵalar qazirgi tańda tapshy. Osyndaı eleýli azamattardy zamannyń ózi týdyratynyn eskersek, aldaǵy ýaqytta ondaı jandar elimizde de shyǵyp qalar.
Áıtse de, asa bedeldi dinı qaıratkerlerdiń qoǵamymyzda bolýyna úrkip qaraıtyndar da bar. Nege deseńiz, dinı kósemniń halyqqa sózi ótimdi bolady da, keıbir jaǵdaılarǵa baılanysty ol basqa bir jat baǵytqa bet bursa, búkil jurtty sońynan ilestirip alyp ketedi. Mine, osy jaıtqa alańdaıtyndar kezdesedi. Qalaı desek te, elge sózi ótetin bedeldi tulǵalar ósip shyqsa, odan utylmaımyz.
– Bizde dinı ahýaldyń jaı-japsaryn qarastyratyn, nanymdy málimetter usyna alatyn áleýmettik zertteýler ortalyqtarynyń jumysyna kóńilińiz tola ma?
– О́kinishke qaraı, bizde bul jaǵy aqsap tur. Memleketimizde bilikti, senimdi, ustanymy durys dintanýshy, áleýmettanýshy, saıasattanýshy mamandardyń kómegimen qoǵamymyzdaǵy dinı ahýalǵa tereń zertteý jumystaryn júrgizý kerek. Bul zertteýlerde dinı, saıası-áleýmettik salalar qosa qarastyrylǵany durys.
Qazirgi tańda, ókinishtisi sol, atalǵan saladaǵy máselelerdiń mánisin zerttep júr degenderdiń qatarynda dinı arnaıy bilimi joq, ishteı salafızmdi qoldaıtyn sarapshylar jetkilikti. Olar ózderin sarapshy retinde tanystyryp, eldiń arasynda salafızmdi damytýǵa, zańdastyrýǵa, sanaǵa sińirýge árekettenýde. Sondaılar ǵylymı nemese saıası zertteýler ortalyǵynda otyryp alyp, jymysqy saıasatyn astyrtyn júrgizip jatqan sekildi. Olardyń sózderiniń astarynan salafızmdi jaqtaıtynyn baıqaýǵa bolady. Sondyqtan elimizdegi dinı ahýalǵa qatysty ǵylymı-áleýmettik zertteýler júrgizetin ortalyqtarda jumys isteıtin mamandardy irikteýde Dinı basqarmamen keńesken jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
