Halýk Ipek. «Qazaqstan» degende tebirenbeıtin túrik joq

  Kóp túrik enshi alysyp tarasqanda, Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa? (Maǵjan Jumabaev) «Qazaqstan» degende ıisi túriktiń tebirenbeıtini joq. Altaıdan Atyraýǵa, Alataýdan Arqaǵa kósilip, ulan-ǵaıyr jerdi jaılap jatqan eldiń eki ıyǵynda Shyǵys pen Batys ornalasqan. Bul ólkesiz ejelgi arıılerdi, saqtardy, uly ǵundar kóshin, Uly túrik qaǵandyǵyn, Deshti-Qypshaqty jáne globalızasııanyń alǵashqy legi - Uly jibek jolyn elestetý múmkin emes. Talas túbinde 751 jyly bolǵan Tań ımperııasy men musylman áskerleriniń shaıqasy Turannyń keleshek tarıhy men mádenıetin aıqyndap berdi. Islam dini bul jerlerge ornyǵyp, aty ańyzǵa aınalǵan ásem de kórikti qalalar paıda boldy. Túrki tarıhyn búginde Otyrarsyz ne Saýransyz, ıa bolmasa Ál-Farabı, Qashqarı, Balasaǵunı jáne basqa da uly ǵulamalarsyz elestetý múmkin emes. Jarty álemge ústemdik etip, talaı ǵasyrdaǵy álem tarıhy kóshiniń baǵytyn aıqyndap bergen Shyńǵystyń jaýgershilik joryqtary da kóne qazaq jerinen bastalǵan. Altyn orda, Osmanly ımperııasy, Uly moǵoldar ımperııasy syndy qýatty túrki memleketteri shoǵyrynyń dáýirlegen shaǵy tarıhı jadpen tarazylaǵanda quddy bir keshe ǵana bolǵandaı... Tarıhtyń astań-kesteń soqqan talaı daýylynyń ótinde bolǵan Qazaqstannyń ózin derbes memleket retinde jarııalaǵanyna da minekı shırek ǵasyr tolýda. Sovet Odaǵy setineı bastaǵan almaǵaıyp zamanda dáýir sahnasyna Nursultan Nazarbaev shyǵyp, ushy-qıyry joq alyp Evrazııada órbigen saıası prosesterge aralasyp ketti... Tarıhtaǵy jeke tulǵanyń orny qandaı degen suraqtarǵa jaýap izdegende keıde arty daýǵa aınalady. Alaıda, Nazarbaevsyz sońǵy otyz jyldaǵy Evrazııa tarıhyn elestetý múmkin emes... San salaly baǵytta, san qyrly aýqymda syrtqy qatynastaryn óristetýge jiti kóńil bólgen Qazaqstan tektilik tanytyp, tamyry bir túrki halyqtarymen baılanystaryn nyǵaıtýdy da kóńilden tys qaldyrmady. «Jeti ǵasyryn bilmegen el – jetesiz» deıtin qazaqtyń danyshpan maqalyn sanaǵa myqtap túıgen balǵyn memleket tarıhtaǵy búgingi ornyn bilý úshin ótkendi túgendeý qajet ekenin túısindi. Qazirgi túrki yntymaqtastyǵy ınstıtýttary tikeleı Prezıdent Nazarbaevtyń bastamasymen qurylǵan. Túrkitildes elder arasyndaǵy ózara árekettestiktiń aýqymy keń. Sanamalaı aıtsaq, sonaý 1992 jyly Qoja Ahmet Iаssaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti quryldy. Ýnıversıtet – túrki tildes memleketter arasynda eń alǵash halyqaralyq mártebege ıe birden-bir oqý orny. 1993 jyly Túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymy (TúrkSOI) qurylyp, túrkitildes elder men qaýymdarynyń mádenı muralary men jetistikteriniń álemge pash etilýine, sondaı-aq túlep-jańǵyrýyna ıgi yqpalyn tıgizdi. Osy jyldarda elderimiz arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq baılanys aıtarlyqtaı jetistikterge jetti; Túrkııanyń orta jáne joǵary bilim oryndary Qazaqstanda, basqa elderde ashyldy, elder arasyndaǵy aqparat almasý prosesi ulǵaıdy. Qazirgi kezde stýdentter bir túrki elinen ekinshi birine baryp oqýǵa, bilimin jetildirýge kóptegen múmkindikter jasalǵan. Túrkitildes elder arasyndaǵy túrli saladaǵy baılanystar aıtarlyqtaı óskennen soń, osy qol jetkizgen jetistikterdi baıandy etip, elder arasyndaǵy paıda bolyp otyratyn kóptegen máselelerdi retteıtin, qarym-qatynastardy úılestiretin strýktýralarǵa suranys artty. Osynyń nátıjesinde 2008 jylǵy Túrkitildes elder parlamentik assambleıasy (TúrkPA), 2009 jyly Túrkitildes elderdiń yntymaqtastyq keńesi (Túrki keńesi) dúnıege keldi, al 2010 jyly Halyqaralyq túrki akademııasy Astana qalasynda shańyraq kóterdi. Túrkitildes elder parlamentik assambleıasynyń (TúrkPA) negizgi maqsaty - osy uıymǵa kiretin elder arasyndaǵy óse túsip otyrǵan baılanystarǵa zańnamalyq negiz jasaý, sondaı-aq ár saladaǵy qatynastardyń damýyna tikeleı yqpal etý. Iаǵnı, bir sózben aıtsaq, TúrkPA túrki dúnıesiniń parlamenttik ólshemi. Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy baýyrlas qarym-qatynastardyń odan ári bekı túsýine elderimiz arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi ózara syılastyq dem beredi. 2015 jyldyń sáýir aıynda Redjep Taıyp Erdoǵan Túrkııa Prezıdenti  retinde Qazaqstanǵa jasaǵan alǵashqy memlekettik saparynda Astanaǵa kelgennen soń, Túrkistanǵa attandy. Nursultan Nazarbaev pen Redjep Taıyp Erdoǵan Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаssaýı kesenesine baryp, babalar rýhyna taǵzym etti. Eki el basshylary budan soń kóne shaharda boı kótergen 2 myń oryndyq jańa meshittiń ashylý saltanatyna qatysty. Túrkistanda Prezıdent Erdoǵan bylaı dedi: «Qazaq pen túrik baýyrlas halyqtar. Osydan jıyrma jyl buryn Sovet ımperııasynyń quramynan memleketter bólinip shyqqan kezde, kóptegen elder musylman memleketterdiń kúni qarań bolady degen pıǵylda bolǵan edi. Alaıda, Qazaqstan sııaqty memleketter álemdegi irgeli elderdiń qataryna qosyldy. Men buǵan baýyrlas el retinde shyn júregimnen qýanamyn. Biz, túrki halyqtary, qandaı jaǵdaıda da bir-birimizdiń tileýimizdi tilep, bir bolýymyz kerek». Baýyr qadiri basyńa kún týǵanda bilinedi. Túrkııada demokratııa jolymen saılanǵan úkimetti taıdyrmaq bolǵan qanquıly memlekettik tóńkeris áreketinen soń Prezıdent Nazarbaev shet memleketter basshylarynyń ishinen birinshi bolyp Túrkııaǵa kelip, qoldaý kórsetti. Qazaqstannyń árqashan Túrkııaǵa degen rııasyz dostyǵy jáne de túrkitildes elder arasyndaǵy baılanystardyń nyǵaıýyna qosqan úlesi úshin Prezıdent Erdoǵan Nursultan Nazarbaevty túrki áleminiń aqsaqaly dedi. Shırek ǵasyr ishinde Qazaqstan memleket retinde nyǵaıdy, tórtkúl dúnıege tanymal boldy, bedeli asqaqtady. Eń bastysy, elin súıgen, qazirgi zamanǵy bilim men ǵylymǵa sýsyndaǵan jańa urpaq paıda boldy. Sondyqtan da Qazaqstannyń bolashaǵynyń jarqyn ekenine kámil senemin. Jasaı ber nur shuǵylaly el! Halýk Ipek (Haluk İPEK) Túrkııa Uly ulttyq májilisiniń depýtaty, Túrkııa-Qazaqstan parlamenttik dostyq tobynyń tóraǵasy, TúrkPA quqyqtyq ister jáne halyqaralyq qatynastar komıssııasynyń tóraǵasy