Erlik dep, batyldyq dep osyny aıt!

Táýelsizdik bizge eli súıgen, elin súıgen Elbasymen birge keldi. Qazaq eliniń Prezıdenti alpaýyt memleket basshylary sanasar jahandyq saıası tulǵaǵa aınaldy. «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń res­mı qujaty mártebesin alýy sózi­mizge dálel. Eýropa­daǵy qaýip­sizdik jáne yntymaq­tastyq uıymynyń sammıtiniń bizdiń elde ótkizilýi de Elbasy bede­l­imen baılanys­ty. Shanhaı Yn­tymaqtastyq Uıymyn qurýy da Elbasynyń danalyǵy. Táýelsizdiktiń arqasynda túbi bir túrki dúnıesiniń basy qosyldy. Túrki memleketteri basshylarynyń keńesi ju­mys isteýde. Halyqaralyq Túr­ki akademııasy quryldy. Beı­bit ómirdi jaqtaıtynyn resmı málimdegen Elbasy N.Á.Nazar­baev 1991 jyldyń 29 tamy­zynda «Semeı polıgonyn ja­bý týraly» Jarlyqqa qol qoı­dy. Bul – bizdiń elimiz úshin tarı­hı fakt ǵana emes, batyl she­shim ári batyl qadam. BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Ha­lyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni dep jarııalady. Tarıhı kezeń – Táýel­sizdiktiń 25 jyldyq mereıtoıy qar­sańynda Elbasy Úkimettiń keńeı­tilgen májilisinde qazaq­standyqtardyń ómir sapasyn tómendetpeýdi tapsyrdy jáne aldymyzǵa birqatar mańyzdy mindetter qoıdy. Dúnıe júzindegi ekonomıkalyq ahýaldyń jaqsaryp ketýine úmittený áýreshilik ekenin, al­daǵy ýaqytta qamtylar jańa sha­­ra­lardy qarastyra otyryp, bu­ǵan deıingi atqarylyp kele jat­­qan jumystardyń júıeli túr­de júrgizile beretinin qadap aıtty. Jarty mıllıonǵa jýyq hal­qy bar Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Maqtaaral aýda­nynyń halqy úshin Táýelsizdik tartqan úlken syı bar. Ol – Syrdarııa kópiri. Jalpy uzyn­dyǵy 5,3 shaqyrymdy quraıtyn alty kópir salyndy, onyń eń uzyny – 437 metr. Memlekettik bıýdjetten 3 mıllıard teńgeden asatyn qarjy jumsalǵan bul kópir aýdan halqyn kórshi aýdandarmen, oblys ortalyǵymen baılanystyryp qana qoıǵan joq, óńir ekonomıkasynyń ósýi­ne múmkindik berdi. Maq­ta­aralǵa qýanysh osy kópirmen kel­di desek, artyq bolmaıdy. «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» transqurlyqtyq dáliz is júzine asyryldy. Elordamen jalǵastyratyn birneshe jańa joldar salyndy. Sonymen birge, temir joldyń tabany tımegen Ulytaý jerine poıyz qatynaıtyn boldy. Bul da táýelsizdik syıǵa tartqan tabys. HH ǵasyrda bar-joǵy 1442 shaqyrymdy quraıtyn Túrksib pen patsha zamanynda salynǵan Transsibir magıstralin qosqanda barlyǵy 11 myń shaqyrym ǵana temir jol bolǵan eken. Al táýelsizdik jyldary 4 myń shaqyrymǵa jýyq temir jol salynypty, qazirgi kezde barlyǵy 15 myń shaqyrymǵa jýyq temir jol halyqqa qyzmet etýde. «Jigerli bolsa – er bolar, birlikti bolsa – el bolar» degen júz jasaǵan Jambyl jyraýdyń dana sózin is júzinde shyndyqqa ulastyrǵan, túrli ult urpaqtarynyń basyn qosqan Qazaqstan halqy Assambleıasy búginde elimizdegi turaqtylyq pen tatýlyqty saqtaýdyń basty berik tuǵyryna aınaldy... Táýelsizdik pen Elbasy egiz uǵym. Ol tereńdigi men kemeldiginiń arqasynda tar kezeńde qol bastady. Kez kelgen qıyndyqtan shyǵar joldy tabýda qatelespeýge baryn saldy. Oǵan aıqyn bir dálel – astanany kóshirip, jańa qala tur­ǵyzyp, Astana qalasyn sa­lýy. Elbasy sózimen aıtar bolsaq, «Biz armandardy aqı­qatqa aınaldyrdyq». Astana – táýelsizdigimizdiń boıtumary, memlekettigimizdiń basty kúshi. «Astananyń alǵash­qy avtory – Táýelsizdik. Qazaq­stan táýelsizdik almasa, As­tana ómirge kelmes edi. ...Táýel­sizdiktiń basty belgisi – óziń­niń taǵdyryńdy óziń sheshýge qabi­lettiligiń. Táýelsiz saıasat júrgize alýyń. Astana – Qa­zaq­stan halqynyń derbes tań­daýy. Astana – eldiń bolashaqqa salǵan kópiri. Jańa qoǵamnyń sımvoly», – dedi Prezıdentimiz. Saryarqanyń sary belinde ulan-baıtaq qazaq jeriniń ortalyǵynda memleketimizdiń jańa astanasynyń boı kóterýi ǵasyrlar toǵysyndaǵy tarıhı qubylys. Jańa mádenı-ǵylymı jáne saıası-ekonomıkalyq alyp ortanyń, Otanymyzdyń kúretamyryna qan júgirtetin, jan bitiretin sáýletti, qýatty ordanyń dúnıege kelýi – búgingi jetken jetistikterimizdiń bas­taý kúshi, qaınar bulaǵy. Aıtylǵanda qulaqqa áýezdi ári áserli estiletin osy bir tama­sha ataýdy oılap tapqan da, sha­ǵyn aýlasynan bastap táýel­sizdik sımvolyna aınalǵan «Báı­terekke» deıingi barlyq qury­lystyń syzbasyn syzyp, sáý­letin sáýlelendirgen de Pre­zı­dent ekendigin qazaqstandyqtar jaqsy biledi. 1997 jyly Elbasy N.Á.Na­zar­­baev­tyń Jarly­ǵymen astanany Almatydan Aqmo­laǵa kóshirý týraly she­shim qabyldanǵan sát barlyǵy­myzdyń da esimizde. Qalyń jurtshylyqtyń ári-sári kúı kesh­keni de jasyryn emes. Elor­­dany Almatydan Astanaǵa kóshirý táýelsiz memlekettiń alǵashqy strategııalyq sheshim­deriniń biri bolatyn. Janashyr jandar janushyra jankeshtilikpen eńbek etse, keıbireýler áliptiń artyn baǵyp, kerispese de kelispeıtinderin jasyrmaı, japa-tarmaǵaı jarysa jazyp ta, aıtyp ta jatty. Kóregen kóshbasshy 1998 jyly 6 mamyr kúni jańa elordanyń ataýyn Astana ataǵanda tańdaı qaǵa tańyrqaǵandar da, talasa talqylaǵandar da boldy. Elbasyny eli qoldady. Eldiń eldigi men teńdigin saqtaý jolyndaǵy irgeli isiniń biri ǵana emes, biregeıi bolǵanyn búginde ótken ýaqyt dáleldep, tarıh tarazylap otyr. Prezıdent: «Bul qala, Qazaqstannyń jańa astanasy meniń maqtanyshym edi, sondyqtan onyń ataýyn san qubyltýǵa jol bere almaıtyn edim. Onda Aqmolany qalaı ataǵan, dál aıtqanda, qalaı qaıta ataǵan jón? Ol ataý qazaqstandyqtardyń, elimizdiń barsha ulty men ulysynyń ǵana emes, kirpııaz sheteldikterdiń de kóńilinen shyǵýy kerek. …Bir joly túnde, dálirek aıtsam, saǵat túngi ekide Astana degen ataý oıyma sap etip, kókeıime qona ketkeni. Astana degenimiz – Astana! Qazaqsha ádemi estiledi. Qomaqty, aýyz tolady, qysqa da nusqa, áýezdi. Oryssha da, aǵylshynsha da solaı estiledi. Bul ataýda batyldyq, myǵymdyq jáne aıqyndyq reńk bar. Astana!», – dep jazyp, Brazılııanyń astanasy Brazılıa degen mysal keltiredi. Aqorda – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń rezıdensııasy. Ol Astananyń basty maqtanyshy. Aqorda – el damýynyń jańa fılosofııasynyń kórneki beınesi. Aqordaǵa qoıylǵan qazaqstandyq sýretshilerdiń týyndylary Qazaqstannyń tutas tarıhyn tanyta alady. Qazaqtyń mańdaıyna bitken talantty uly, belgili sýretshi Bekseıit Túlkıevtiń «Uly kósh» atty kartınasy kórgen kózdiń jaýyn alyp qana qoımaı, san myń oıǵa jetelep, sanaǵa serpin, silkinis syılaıdy. Uly Dala dástúri sabaqtas­tyǵynyń saqtalý ıdeıasy men eýrazııalyq toleranttylyq mádenıettiń jalǵasýy, órkenıet bıigine umtylǵan Táýelsiz Qazaq­stannyń jasampazdyǵy – sáý­lettik ansambldiń kompo­zı­sııalyq ózegin quraıdy. Búginde kórikti de ásem Astananyń orta­ly­ǵyndaǵy Sýly-jasyl býlvar, Qazaqstan Prezıdentiniń rezıdensııasy – Aqorda, Astananyń basty sımvoly – «Báıterek», Qazaqstan Táýelsizdiginiń sımvoly – «Qazaq eli» monýmenti, Táýelsizdik Saraıy, Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, «Astana Opera» teatry, «Áziret Sultan» meshiti, «Han Shatyr», «Astana Arena» stadıony, Nazarbaev Ýnıversıtet, taǵy basqa da ǵajaıyp ǵımarattar kórseń kóz toıatyn sulýlyq syılap, kókirekte maqtanysh sezimin uıalatady. Astanadaǵy ǵajaıyp oryndardyń biri – «Han Shatyr» saýda, oıyn-saýyq ortalyǵy. Jańa qala osiniń soltústik jaǵyn ala bere, kózdiń jaýyn alatyn, eki júz metrlik, kóshpendi alyptyń qolymen turǵyzylǵan han shatyrlary qala turǵyndary men qonaqtaryna esikterin aıqara ashyp, kópshilikti tańǵaldyryp keledi. Biregeı sáýlet-qurylys tujyrymdamasy Saryarqanyń qatal klımatyna tótep beretindeı oılastyrylyp, birneshe tabıǵı landshaft usynylǵan. Jaryq, ylǵaldylyq pen temperatýra jyl boıy baqylanyp turady. «Han Shatyr» aýa raıy qatal aımaqtyń turǵyndary úshin jaıly orynǵa aınaldy. Elbasy ıdeıasynyń bir jemisi bolyp tabylatyn «Han Shatyr» – keleshektegi shatyrly qalaǵa barar baspaldaq. Altyn shapaqty kún men 97 metrlik bıiktigi, álemdik jaratylystyń úsh negizin bildiretin úsh bólikten turatyn ishki sáýleti «Báıterek» monýmentin erekshelendirip qana qoımaı, Qazaq elin álemge málim etti. «Báıterek» dese – Astana, Astana dese – «Báıterek» dep qatar atalatyn egiz uǵymǵa aınaldy. «Báıterek» – Qazaqstan sımvoly! «Báıterek» – Astana sımvoly! Adam qııalynyń jemisi Astanaǵa kelýshilerge keń-baıtaq Qazaqstandy alaqanda turǵandaı bir mezgilde aralap kórip, onyń sáýleti men jeriniń tarıhymen tanysyp ertegideı eliter keremet sát syılaýǵa ıe boldy. Sózimizdiń dáleli – «Atameken – Qazaqstan kartasy» etnomemorıaldyq kesheni. Elimizdiń túkpir-túkpirinen jáne shetelderden kelýshilerge bir mezgilde tarıhymyz ben tabıǵatymyzdy tanyta alatyn bul keshen elordamyzǵa kórkem kórinis qana emes, tarıhı kelbet berip tur. Osy etnopark janynda kúmbezdi keńistik, okeanarıým, kınozaldan turatyn «Dýman» oıyn-saý­yq kesheni bar. Kúmbezdi zalda Qoja Ahmet Iаsaýı kese­nesi, Uly Qytaı qorǵany, Galıkar­nas kesenesi, Bostandyq eskert­kishi ornalasqan. Al akvateatr­da qyzyqty kól shoýyn jáne qastaryndaǵy jyrtqysh ba­lyq­tardy baqylaýǵa bolady. Erte zamandaǵy handyq­tar­dyń qurylýynan bastap Qazaq­stan­nyń egemendigin alǵanǵa deıin­gi ýaqytty qamtıtyn, tarıhy­myzdy tamashalaı alatyn Elbasy­nyń mádenı ortalyq mura­jaıy Astana ajaryn asha túsken. Táýelsizdigimizdiń tuǵy­ryn­daı aspanǵa asqaq qarap turǵan «Qazaq eli» tarıhı eskertkish monýmenti bizdiń qanshalyqty irgemiz berik, shańyraǵymyz bıik ekenin bildiredi. Stelanyń ushar basynda beınelengen alyp Samuryq qus – erkindiktiń, kúsh-qýattyń, keńdik pen tákapparlyqtyń sımvoly. Mármár tastan jasalǵan asqaq munaranyń ushar basynda zańǵar aspan erkesi – Samuryq qustyń beınesi qondyrylǵan. Sondaı-aq, astanamyz – kelisimdi oılardyń, izgi nıet pen ıgi tileýdiń, kemeldi keleshektiń qalasy. Saryarqa samalymen terbelgen erke Esildiń boıyndaǵy ǵajap qala. Ol 2017 jyly EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmeni joǵary deńgeıde uıymdastyryp, ótkizýge daıyndalýda. Nursultan Nazarbaev – Astananyń bas qurylysshysy ǵana emes, bas sáýletshisi ári barlyq ıdeıalardyń avtory. Bas qalany salýǵa jany men rýhyn qatar salǵan Memleket basshysy aldyna úlken mindetter qoıa bildi jáne olardy oryndap keledi. О́ziniń tól perzentine aınalǵan Astana týraly Elbasy «Eýrazııa júreginde» atty kitabynda: «… Erke Esil jaǵasynda boı kótergen, erekshe sáýlettik landshafty bar, biregeı músindik nyshandary sap túzegen, joǵary tehnologııaly bolashaqqa umtylǵan, ózgeni syılap, óziniń jańa astanasy men óz elin sheksiz maqtanysh tutatyn kóp ultty jáne kóp dindi halqy bar ásem de meıirli astanamyz, mine, osyndaı qala», – dep jazady. Eń qundy baılyq adam kapıtaly deıtin bolsaq, Astana adamdarymen asqaq, adamdarymen alyp. El damýynyń negizgi kórsetkishteriniń biri bolyp tabylatyn Astananyń ósip, kórkeıýi osy adamdardyń eńbegine tikeleı baılanys­ty. Halyq ıgiligine salynyp jatqan keremet keshenderge qamqorlyqpen qarap, kóziniń qarasyndaı qorǵap júrýi, Astananyń damýyna úles qosýy – óz Otanyna degen kez kelgen qazaqstandyqtyń azamattyq boryshy jáne paryzy. Elbasy – halqynyń tiregi. Bir tilekte júrgende ǵana mejelegen maqsatymyzǵa jetip, shyńdy da baǵyndyra alatynymyzdy ýaqyt kórsetip otyr. Sondyqtan da bárimiz bir atanyń balasyndaı birlikte, yntymaqta uıymdasyp, urpaqqa táýelsiz Qazaqstannyń turaqtylyǵy men baıandylyǵyn saqtap, ony jetkizýdi oılaıyq. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Sherhan Murtaza: «Basshy bireý bolsyn, basqamyz soǵan tireý bolaıyq!», – degen edi. О́te durys aıtylǵan. Endeshe, barlyǵymyz Elbasymyzǵa tireý bola bileıik. Ońalbaı AIаShEV, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professory