Departamentten ınstıtýtqa deıin
Aqyldy júıeler men jasandy ıntellekt ınstıtýty (ISSAI) 2019 jyldyń qyrkúıeginde Nazarbaev ýnıversıtetiniń bazasynda quryldy. Búginde ózinshe bólek zertteý uıymy retinde jumys isteıdi. Bul ýaqyt talabynan týǵan bastama boldy. Al alǵash departament deńgeıinde qurylǵanda álem áli jasandy ıntellekt dáýirine tolyq enip úlgermegen edi. 2019 jyldyń kúzi. Pandemııa joq, ChatGPT joq. Biraq bolashaqty dóp basqan sheshim bar edi. Ujymnyń sol kezdegi basty maqsaty – árbir júzege asqan joba arqyly ǵylymı maqala ázirlep, ony tek Qazaqstan deńgeıinde emes, halyqaralyq ǵylymı jýrnaldar men konferensııalarda tanytý bolatyn. Alaıda kóp uzamaı pandemııa bastalyp, ómir onlaın keńistikke kóshti. Dál osy kezeńde daýysty mátinge aınaldyratyn, mátindi túsinip, jaýap beretin ıntellektýaldy júıeler qarqyndy damydy. Sol kezde ujymdaǵy zertteýshilerdiń kókeıinde «Nege osyndaı júıeler qazaqsha sóılemeıdi?» degen bir zańdy suraq týdy. Jaýap izdeý áreketi naqty iske ulasty. Biraq alǵashqy kedergi birden sezildi. Sol kedergini buzyp jarǵan sáýleli sátti eske alǵan «ISSAI» atqarýshy dırektory Erbol Absalıamov tynymsyz eńbekpen myńnan astam adamnan sapaly aýdıo derek jınalǵanyn aıtty.
«Jasandy ıntellekt jasaýǵa eń mańyzdy úsh nárse kerek: adam resýrsy, esepteý ınfraqurylymy jáne derekter. Sonyń ishinde eń álsiz tusy qoljetimdi qazaqsha derek edi. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda ınstıtýt óz kúshimen derek jınaýǵa kiristi. Nátıjesinde, birneshe aıdyń ishinde eldiń ár óńirinen, ártúrli jastaǵy myńdaǵan adam qatysyp, júzdegen saǵattyq taza aýdıo derek jınaldy. Arnaıy ınterfeıs jasalyp, kez kelgen adam saıtqa kirip, usynylǵan mátinderdi oqyp, daýysyn jazyp qaldyra alatyn múmkindikke qol jetkizdik. Qarapaıym ǵana áreket úlken istiń basy edi. Sol kezde oqý orny quramynda edik, sóıtip Nazarbaev ýnıversıteti óńirdegi sýperkompıýterdi paıdalanǵan birinshi akademııalyq ortalyqtardyń biri boldy. Sonymen qatar elimizdegi alǵashqy ashyq qazaq tilindegi sóıleý korpýsy quryldy. Keıin bul qordy startaptar men iri kompanııalar da paıdalana bastady. Kelesi mańyzdy qadam – úlken tildik model (LLM) jasaý boldy. 2024 jyly osy baǵytta «KazLLM» ázirlenip, keıin memleketke tapsyryldy. Bul joba Sıfrlyq damý mınıstrligi men Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń qoldaýymen júzege asty. Qarjylaı emes, kóbine ınfraqurylymdyq, uıymdastyrýshylyq qoldaý kórsetildi», dedi atqarýshy dırektor.
«KazLLM» – tek bir ınstıtýttyń jetistigi emes, búkil sıfrlyq ekojúıege serpin bergen qadam, logıkalyq evolıýsııa edi. Alaıda ǵalymdar munymen toqtap qalýǵa bolmaıtynyn túsindi, sebebi jasandy ıntellekt salasy óte jyldam damyp jatyr. Birneshe jylda jasalýǵa tıis tehnologııalar birneshe aı ishinde paıda bolady. Mysaly, qazirgi modelder tek mátinmen emes, sýret, aýdıo, vıdeo sııaqty kópqyrly derektermen jumys isteı alady. Osyǵan baılanysty ınstıtýt ta baǵytyn ózgertip, jańa býyn modelderdi damytýǵa kóshti. Munda da jahandyq básekede qıyndyqtar bar. Iri halyqaralyq kompanııalar mıllıardtaǵan dollar ınvestısııa salyp, ondaǵan myń grafıkalyq prosessormen jumys isteıdi. Al Qazaqstandaǵy múmkindikter buǵan qaraǵanda áldeqaıda shekteýli. Soǵan qaramastan, otandyq ǵalymdardyń qajyr-qaıratymen qazaq tilin sıfrlyq keńistikte damytý jumysy jalǵasyp keledi. Ǵylymı baǵytta da nátıjeler bar, atap aıtqanda, osy ýaqytqa deıin 150-ge jýyq maqala jarııalanǵan. Keıbir zertteýler halyqaralyq deńgeıde joǵary baǵalanyp, bedeldi granttarǵa ıe boldy.
«Instıtýttyń qazirgi jumysynyń basty baǵyty – birinshiden, ǵylymı zertteýlerdi jalǵastyrý bolsa, ekinshisi – generatıvti jasandy ıntellekt modelderin damytý. Bul rette eki qaǵıdaǵa mán beriledi, eń mańyzdysy jasandy ıntellekt adamǵa paıdaly bolýy kerek, kelesi talap elge naqty paıda ákelýge tıis. Búginde ınstıtýt zertteý negizinde qoldanysqa qajet naqty ónimder ázirleýge kóshti. Jalpy, ınstıtýttyń mıssııasy – qazaq tilin jasandy ıntellekt dáýirine tolyq engizý, osy arqyly eldiń tehnologııalyq damýyna úles qosý. Bul turǵyda esepteý ınfraqurylymy men qarjylandyrý jaǵy mańyzdy másele bolyp otyr. Degenmen ınstıtýt derbes uıymǵa aınalǵannan keıin granttarǵa tikeleı qatysý, ınvestor tartý, jobalardy jyldam iske asyrý múmkindigi artty», deıdi atqarýshy dırektor.
Joǵarydaǵy ınstıtýttyń mıssııasy degen jerin taǵy bir oqyp kórińizshi, shyndyǵynda óte aýqymdy is, júgi aýyr jumys. Ult ustazy Ahmet atamyz «Tili joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady», dedi ataqty ataly sózinde. Qazirgideı sıfrly dáýirde tilimiz bolmasa, qoldanylmasa, eń úlken qaýip osy bolmaq. Qoǵamda qazaq tiliniń janashyrlary kóp ekenin baıqaımyz, dese de áleýmettik jeliniń «jeli» qattyraq esip turǵan kezde keıbiriniki kóbirek jarnamaǵa jaqyn bolyp kórinedi. Al ınstıtýt ujymynyń mıssııasy, ony qazirdiń ózinde tolyq oryndap júrýi – sózden iske kóshken, jankeshti, naǵyz adal áreket.
О́ndiristi órkendetken ónimder
Sózden iske kóshken dedik qoı, soǵan dálel bolsyn, búginde ınstıtýt mamandary ázirlegen sıfrly ónimder qoldanysqa engizilip úlgergen. Kez kelgen adam «Issai.kz» saıtynda qarapaıym tirkeýden ótip paıdalana alady. О́zimiz de osynyń ıgiligin kórip bastadyq. Alǵashqyda tegin lımıt beriledi, keıin qyzmet qunyna aqy tólep qoldanasyz. 1-2 myń teńge sheteldik ónimderdi qoldaýǵa da, qoldanýǵa da jumsalyp jatyr ǵoı. Otandyq ónimderdi qoldansańyz, ǵalymdarymyzdyń ana tilimizdi sıfrlyq dáýirge engizý jolyndaǵy jobalaryna ınvestısııa salǵan bolasyz. О́ıtkeni ınstıtýt aldaǵy jyldary da qoǵamǵa qazaq tiliniń ereksheligi men mádenıetin túsinetin otandyq ónimder usynýdy kózdep otyr. Memlekettik tilimizdiń sıfrly keńistiktegi qoldanylý aıasyn keńeıtý baǵytyndaǵy dańǵyl jolda ana tilimizge degen janashyrlyqty qoldanýshylardan da kútedi.
О́nim jáne syrtqy baılanystar jónindegi dırektor orynbasarynyń mindetin atqarýshy Ámına Baıkenova aıtqandaı, ınstıtýt mamandary ázirlegen ónimder qazirdiń ózinde túrli mekemeler men kompanııalarda keńinen qoldanylyp jatyr. Ásirese qujat aınalymy birneshe tilde júretin uıymdar úshin aýdarma quraldary asa qajet, bul rette «Mangisoz» kómekke kele alady. Moıyndaıyqshy, kóbimiz mátin aýdarý qajet bolǵanda sheteldik júıelerdi qoldana jónelemiz. Soǵan salyp jatqan keıbir derekter, mańyzdy málimetter sol sheteldikterdiń bazasyna túsetinin, jınaqtalatynyn eskere bermeımiz. Al ózimizdiń ónim osy olqylyqtyń ornyn toltyrady.
«Biz jasap shyqqan «Mangisoz» júıesiniń basty artyqshylyǵy – derekterdiń qaýipsizdigi. Sebebi mundaǵy barlyq server Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan ári biz qoldanýshylardyń naqty qandaı mátin aýdarǵanyn kórmeımiz. Bul – basqa júıelermen salystyrǵanda mańyzdy aıyrmashylyq, sebebi olarda málimetter sheteldik serverlerge jiberiledi. Sonymen qatar bizdiń ónimder dıalektilerdi túsinedi, tabıǵı sóıleý tilin óńdeıdi. Biz alǵashqylardyń biri bolyp qazaq tilinde sapaly dybystaý (ozvýchka) fýnksııasyn engizdik, qazir bul ártúrli emosııamen aýdıo jasaýǵa deıin damyp otyr. Mundaı fýnksııa, mysaly, fılmderdi dýblıajdaý nemese mýltımedıalyq kontent jasaýǵa jaqsy múmkindik beredi. Búginde bizdiń ónimderdi mektep oqýshylary men stýdentter de belsendi qoldanady. Máselen, «Oylan» servısi matematıkalyq esepterdi túsinip, qazaq tilinde sheshim usyna alady, al «Tilsync» platformasy leksııalar men is-sharalarda naqty ýaqytta sýbtıtr arqyly aýdarma jasap, kóptildi ortany qoldaýǵa kómektesedi», deıdi Á.Baıkenova.
Ámınanyń aıtýynsha, qarapaıym qoldanýshylardan túsetin tabys ónimderdi jasaýǵa ketetin shyǵyndy aqtamaıdy, sondyqtan negizgi seriktestikti bıznes, memlekettik sektor arqyly damytyp otyr. Túsken qarajat serverlerdi ustaýǵa, derekterdi jınaýǵa, modelderdi odan ári jetildirýge jumsalady.
«Oylan» servısin óz betinshe qoldanyp kórdik, kádimgi «ChatGPT»-ge uqsas, keregińdi jazsań da, aıtyp surasań da izdep, taýyp beredi. Munymen qoımaı, dál qaı jerden alǵanyn kórsetip, siltemesin shyǵarady. Al ınstıtýt mamandary ázirlegen «Beynele» servısi qazaqy qoǵamdy sheteldik júıelerden jaqynyraq túsinedi. Mysaly, biz mátinge, jarnama, habarlandyrý, kitaptarǵa sheteldik júıelerden balanyń sýretin surasaq, lavanda alqabyndaǵy anglııalyq baldyrǵanyn berse, «Beynele» qyzǵaldaqtardyń ortasyndaǵy taqııa kıgen qaradomalaqty usynýy múmkin. Osyndaıda óz ónimimizdi paıdalaný tıimdi. Qazaqy «oılaıtyn» sýret generatory «Beynele» kreatıvti ındýstrııada suranysqa ıe.
Damýdyń negizi – ǵylymda
Iá, qalyptasý kezeńin aıttyq, daıyn ónimderdi tanystyrdyq. Al «ISSAI» – eń aldymen ınstıtýt qoı, ıaǵnı ónimderdiń barlyǵy zertteýdiń nátıjesinde týǵan. Instıtýttyń aǵa derekter taldaýshysy, robottehnıka ınjenerııasy boıynsha PhD Janat Mahataeva bizge baıandaǵandaı, mundaǵy zertteý jumystary birneshe negizgi baǵytty qamtıdy.
«Birinshiden, jasandy ıntellekt úshin asa mańyzdy derekter qoryn qalyptastyrý, ıaǵnı sapaly datasetter jasaý. Sebebi modelderdiń tıimdi jumys isteýi tikeleı derekterdiń sapasyna baılanysty. Ekinshiden, daıyn modelder bolǵannyń ózinde olardy qazaq tiline nemese naqty bir mindetke beıimdeý úshin «arhıtektýrasyn» ózgertip, qaıta oqytý qajet. Sonymen qatar kompıýterlik kórý baǵytynda da algorıtmder ázirlenip jatyr. Meniń jeke zertteý baǵytym – adam men jasandy ıntellektiniń ózara árekettesýi (Human-AI Interaction). Buryn adam men kompıýterdiń ózara baılanysy zerttelse, qazir jasandy ıntellektiniń damýyna baılanysty osyndaı jańa baǵyt qalyptasty. Biz jasandy ıntellektimen tek mátin arqyly ǵana emes, daýys, sýret, túrli ınterfeıster arqyly da qarym-qatynas jasaı alamyz. Biz ártúrli ınterfeısterdi ázirlep, olardyń adamǵa qanshalyqty yńǵaıly ári túsinikti ekenin zertteımiz», deıdi J.Mahataeva.
Ǵalym túsindirgendeı, mundaı júıelerdi jasaǵannan keıin mindetti túrde testileý kezeńi bolady. Qoldanýshylardy tartyp, olardyń tájirıbesin zerdeleıdi: jaýap berý ýaqyty, júıeniń keshigýi, ınterfeıstiń yńǵaılylyǵy sııaqty kórsetkishter baǵalanady. Jasandy ıntellektini barynsha «adamǵa uqsas» etý – emosııany túsiný, empatııa kórsetý, tabıǵı qarym-qatynas ornatý da mańyzdy baǵyttardyń biri. Jalpy, mundaı deńgeıdegi tehnologııalardy damytý úshin úlken eń aldymen osynyń bárine negiz bolatyn zertteý baǵyty damýǵa
tıis.
Ras, ǵylym kez kelgen iri istiń, aýqymdy ózgeristiń ózegi bolǵanda onyń ónimi kól-kósir bolmaq. Al ǵylymda eń qundy shıkizat – óndiristiń qozǵaýshy kúshi bolatyn tıimdi tehnologııany tabý ǵoı. Bul kúrdeli kezeńde zertteý sapasy, ǵalymdardyń áleýeti ról oınaıdy. Osy bir ózara bite qaınasyp jatqan dúnıe túptiń túbinde el táýelsizdiginiń, ulttyq ekonomıkanyń turaqtylyǵyna tirek bola alady.
Ár salanyń draıveri – maman
Kez kelgen óndiristi óristetý ondaǵy mamandarǵa, olardyń kedergisiz jumys isteýine jasalǵan jaǵdaı men biliktiligine tikeleı táýeldi. Qytaıdyń ulttyq ǵylym akademııasynda 5 jyl eńbek etken tájirıbeli, derekterdi óńdeý mamany Mamyrbek Parahat elimizde jańa salanyń damýyn tejep turǵan túıtkilder men sheshý joldaryn usyndy. Onyń pikirinshe, Qazaqstanda jasandy ıntellektini damytýdaǵy basty másele – sapaly derekterdiń tapshylyǵy. Ásirese qazaq tilindegi mátindik qordyń azdyǵy otandyq modelder sapasyna áser etedi.
«Qazirgi jaǵdaıda mamandar kóbine ınternetten jınalǵan derekterdi óńdep, qajetti formatqa keltiredi nemese basqa tilderden aýdarylǵan sıntetıkalyq derekterge júginýge májbúr. Alaıda mundaı tásil tildiń tabıǵı bolmysyn tolyq jetkize almaıtyndyqtan, bul tásil ýaqytsha sheshim retinde qarastyrylady. Máseleniń túpki sheshimi – ulttyq tildik korpýsty qalyptastyrý. Mundaı baza barlyq zertteýshige ortaq resýrs bolyp, qaıtalanatyn jumysty azaıtyp, ǵylymı, tehnologııalyq progresti jedeldeter edi. Sonymen qatar qazaq tilindegi sıfrlyq kontentti kóbeıtý de asa mańyzdy. Sebebi ınternet keńistiginde qazaqsha aqparat neǵurlym kóp bolsa, tildiń qoldaný aıasy da keńeıe túsedi. Bizde áli sıfrlanbaǵan kóptegen derekkóz bar: kitaptar, dıssertasııalar, arhıvtik materıaldar. Olardy sıfrlandyryp, júıelep, kategorııalarǵa bólip, ortaq formatqa keltirý qajet. Qazir derekter – eń qundy resýrs», deıdi maman.
M.Parahattyń oıynsha, sıfrlandyrý, jasandy ıntellekt salasynda áleýetimiz jaqsy, biraq áli de aldyńǵy qatarly elderden úırenetin tustar kóp. Mysaly, Qytaıda akademııaǵa qarasty ınstıtýttyń birinde jasalǵan zertteýdiń nátıjesi ekinshi bir ınstıtýttyń zertteýine qajet bolsa, eńbekti satyp alady. Sol derekterdi qaıta zerttep alýǵa ýaqyt joǵaltpaıdy. Olardyń tájirıbesindegi kooperasııa, resýrstardy ortaq paıdalaný, ǵalymdarǵa jasalatyn keshendi qoldaý úlgi bola alady.
«Jasandy ıntellektini damytý tek joǵary oqý oryndarymen shektelmeı, mektep deńgeıinen bastap oqýshylardyń praktıkalyq daǵdylaryn damytý qajet. Qazirgi bilim júıesi kóbine olımpıadaǵa baǵyttalǵan, óndiristik qoldaný jaǵy kenje qalyp otyr. Jalpy, elimizde jasandy ıntellektini damytý úshin derek qory, ınfraqurylym, adam kapıtaly, memlekettik qoldaý qatar júrýge tıis. Osy tórt tirek úılesim tapqanda ǵana qazaq tilindegi sapaly sıfrlyq ónimder paıda bolyp, eldiń tehnologııalyq básekege qabileti arta túspek», deıdi maman.
Túıin: Ár sózinen jaýapkershilik pen izdenis, ár pikirinen úmit pen talap ańǵarylatyn ınstıtýt mamandarymen birneshe saǵat tildeskennen keıin eriksiz oıǵa shomasyz. Endi ǵana qanat jaıyp, qarqyny kún sanap údeı túsken ǵylym salasynda elimizdiń de óz orny baryn kórip, ishteı marqaıyp qalasyz. Zertteýshilerdiń áleýeti joǵary: bári derlik bedeldi sheteldik JOO túlekteri, tájirıbeli, álemniń kez kelgen jerinde suranysqa ıe mamandar. Soǵan qaramastan, elde qalyp eńbek etýdi tańdaýy – týǵan jerge tý tikkeni emes pe? Tek sony baǵalaı bilsek bolǵany…
