Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Sizdiń úndemeýge quqyńyz bar. Aıtqandaryńyzdyń bári sotta sizge qarsy qoldanylýy múmkin. Sizdiń advokat shaqyrýǵa quqyǵyńyz bar. Eger advokat jaldaýǵa qarajatyńyz bolmasa, ony memleket qamtamasyz etedi». Bul sózdi quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri kúdiktini ustaǵan kezde aıtýǵa tıis. О́ıtkeni tergeýdiń aldynda árbir adamǵa quqyǵy túsindirilýi kerek. Mıranda qaǵıdasy osyny kózdeıdi. Al eger ustalǵan adamǵa quqyǵy aıtylmasa, onyń tergeý kezinde bergen jaýaptary keıin ózine qarsy bolyp, sotta aıǵaq retinde paıdalanyla almaıdy.
Mıranda qaǵıdasy 1966 jyly AQSh Joǵarǵy Soty qaraǵan Ernesto Mıranda isinen keıin qalyptasty. Ernesto Mıranda aýyr qylmys jasady degen kúdikpen ustalyp, eki saǵat tergelgen soń, óz kinásin moıyndaǵan. О́ıtkeni ol úndemeýge, advokat kómegine júginýge bolatynyn bilmegen. Muny baıqaǵan sot Mırandadan alynǵan jaýaptardy zańsyz dep tanyp, osy oqıǵadan keıin polısııaǵa kúdiktini jaýapqa almas buryn oǵan quqyqtaryn eskertýdi mindetteıdi.
Eń aldymen «Mıranda erejesi» degenimiz ne degen suraqqa jaýap berip kóreıik. «Qarapaıym tilmen túsindirsek, «Mıranda erejesi» degenimiz adamdy quqyq qorǵaý qyzmetkerleri qandaı da bir qylmysqa kúdikpen ustaǵanda, ustaý sebepteri men adamnyń qandaı quqyqtary bar ekendigin túsindiretin quqyqtyq norma», deıdi Bas prokýrordyń aǵa kómekshisi Berik Úısinbaev.
«Atap aıtqanda, ustap alý kezinde qylmystyq qýdalaý organynyń laýazymdy adamy, onyń qandaı qylmystyq quqyq buzýshylyq jasady degen kúdik boıynsha ustap alynǵanyn aýyzsha habarlap, oǵan birinshi – qorǵaýshy shaqyrý, ekinshi – únsizdik saqtaý quqyǵyn, úshinshi – onyń aıtqandary sotta oǵan qarsy qoldanylýy múmkin ekenin túsindirýge tıis. Bul norma jańa Konstıtýsııanyń 18-baby 3-bóligine engizildi. Buryn halyqaralyq qaǵıdat Qylmystyq-prosestik kodekstiń 131-babynyń 1-bóliginde de belgilengen edi», degen Bas prokýrordyń aǵa kómekshisi bul erejelerdiń Negizgi zańymyzǵa enýi ony joǵarǵy zań kúshine ıe bolǵanyn bildiretinin de atap ótti.
«Bul norma adamnyń ózin-ózi jalǵan aıyptaýdan qorǵap, ádil qylmystyq prosestiń júrgizilýine baǵyttalǵan. Adam óz quqyqtaryn bilse, «Mıranda erejesin» ózin qorǵaý úshin tıimdi paıdalana alady. Sondyqtan da qazir osy erejelerdi qarapaıym halyqqa BAQ arqyly túsindirýge erekshe mán berilip otyr. Budan bólek bul qaǵıdattar bárine qoljetimdi zań kitaptarynda da bar. Tek olardy durys paıdalana bilýi kerek», deıdi Berik Narımanuly.
«Halyqaralyq erejelerdi Ata zańǵa engizgennen ne ózgeredi?» degen suraǵymyzǵa jaýap bergen zańger Serik Sydyqov memlekettiń eń basty mindeti konstıtýsııalyq tártip pen zańdardyń múltiksiz oryndalýyn qamtamasyz etý ekenin alǵa tartty. «Búkil memlekettik, qoǵamdyq, jekemenshik uıymdar, jekelegen laýazym ıeleri jáne barsha azamat Konstıtýsııa ústemdiginiń saqtalýyna asa múddeli. Bul rette azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq zańdardyń naqty oryndalý tetikterin kúsheıtý aıryqsha mańyzǵa ıe. Osyǵan baılanysty elimizdiń jańa Konstıtýsııasynyń 18-babynyń 3-tarmaǵynda kózdelgen «ár adamǵa ustalǵan sátte bostandyǵyn shekteý negizderi jáne onyń quqyqtary túsindiriledi» degen qaǵıda engizildi», deıdi ol.
Zańgerdiń aıtýynsha, jalpy adam erte zamannan-aq ádildikke umtylyp keledi. Ádildiktiń quqyqtyq sana turǵysyndaǵy máni men mańyzy – barsha adamzattyń áleýmettik erkindigi men teńdigi, ádep, quqyq, zań aldynda teń, birdeı múmkindikke ıe. Al bul zaman talabyna saı jańa maqsattarǵa qol jetkizýde memlekettilikti nyǵaıtý, adam quqyqtaryn saqtaý kepildikterin arttyrý máseleleri qalyptasqan quqyqtyq júıeni jetildirý arqyly júzege asyrylady.
«Bul – zańdy qubylys. Jýyrda qabyldanǵan jańa Konstıtýsııada elimiz ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket dep jarııalady. Memlekettiń eń joǵary qundylyǵy – adam, onyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary. Ádildiktiń basty ólshemi – adam quqyqtary teńdigin qamtamasyz etip júzege asyrý. Engizilgen Mıranda qaǵıdasy – osy ádildiktiń bir kepili», dedi zańger.
Negizi «Mıranda erejesi» 2015 jyly elimizdiń Qylmystyq-prosestik kodeksine engizilgen. Al qazir Konstıtýsııada norma retinde qarastyrylady. S.Sydyqovtyń aıtýynsha, elimizdiń 1995 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııasynyń 16-babynyń 3-tarmaǵynda ustalǵan, tutqyndalǵan, qylmys jasady dep aıyp taǵylǵan árbir adam sol kezden bastap, advokattyń (qorǵaýshynyń) kómegin paıdalaný quqyǵy ǵana qarastyrylǵan.
«Sonymen qatar osy Konstıtýsııanyń 77-babynyń 3-tarmaǵynyń 6) jáne 7) tarmaqshalary boıynsha aıyptalýshy óziniń kinásizdigin dáleldeýge mindetti emes ekenin jáne eshkim ózine-ózi, jubaıyna (zaıybyna) jáne zańmen belgilengen shektegi jaqyn týystaryna qarsy aıǵaq berýge mindetti emes ekeni jónindegi qaǵıdatty tek sýdıa zańdy qoldanǵan kezde basshylyqqa alýǵa tıis ekeni týraly ereje belgilengen. Osylaısha, kúdiktiniń «únsizdikti saqtaý quqyǵy» Qylmystyq-prosestik kodekste qarastyrylǵanyna qaramastan, 1995 jylǵy Konstıtýsııada naqtylanbaǵanyn baıqaýǵa bolady. Osyǵan baılanysty jańa Konstıtýsııada ár adamǵa ustalǵan sátte bostandyǵyn shekteý negizderi jáne onyń quqyqtaryn túsindirý jónindegi quqyǵyn naqty belgileý qajettigi týyndady. Ustalǵan nemese tutqyndalǵan adamnyń joǵaryda atalǵan quqyǵynyń konstıtýsııalyq qaǵıdat deńgeıine kóterilýi olardyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin barynsha kúsheıtpek», dep túsindirdi zańger.
Qazir «Mıranda erejesi» sekildi zań talaptary Ulybrıtanııa, Aýstralııa, Germanııa, Fransııa men Reseıde engizilgen. S.Sydyqov atalǵan qaǵıdattyń tarıhyn da aıtyp ótti. Onyń aıtýynsha, áýelde ejelgi rımdikterdiń qylmystyq is júrgizý prosesinde bul quqyqtyq uǵym «Nemo tenetur se ipsum accusare» (Eshkim ózine qarsy kýálik berýge mindetti emes) qaǵıdasyna negizdelgen. Keıinirek XIII ǵasyrdyń aıaǵyna taman mundaı qaǵıda Anglııada da belgilendi. Ýaqyt óte kele «eshkim ózine qarsy kýálik berýge mindetti emes» degen qaǵıda aǵylshyn-saksondyq quqyq júıesindegi elderdiń barlyǵynda derlik qoldanylatyn boldy. Al AQSh-ta bul qaǵıda konstıtýsııalyq qaǵıdat deńgeıine kóterilip, AQSh Konstıtýsııasyna engizilgen V Túzetýge sáıkes «Eshkimdi qylmystyq is boıynsha ózine qarsy kýálik berýge májbúrleýge jol berilmeıdi» dep belgilendi. Sondyqtan AQSh-ta «Únsizdik saqtaý quqyǵy» aıyptalýshynyń eń basty quqyǵy bolyp esepteledi.
«Jalpy alǵanda, «Mıranda erejesiniń» mazmuny: adam qamaýǵa alynǵan sátten bastap nemese qandaı da bir basqa sebeptermen quzyrly organdar tarapynan onyń bostandyǵy shektelgen jaǵdaıda, jaýap alýǵa tartylǵan kezde azamattyń ózin-ózi kinálamaý quqyǵyna qaýip tónetindiginde. Adamnyń osyndaı quqyǵyn qorǵaý úshin tıisti prosestik kepildikter qarastyrylýy qajet. Ol úshin kúdiktiden jaýap alardyń aldynda oǵan «eshkim ózine qarsy kýálik berýge mindetti emes» ekeni jónindegi quqyǵyn, advokattyń kómegin paıdalanýǵa quqyly ekeni, eger ol advokat kómegin paıdalanýǵa múmkindigi joq bolsa, qorǵaýshynyń memleket esebinen taǵaıyndalatyny mindetti túrde eskertilýi qajet. Mundaı eskertý naqty ári túsinikti termınder arqyly uǵyndyrylýy qajet», deıdi zańger.
Al Aqmola oblysynyń Shortandy aýdandyq sotynyń sýdıasy Qasym Qalmaǵambetov Konstıtýsııada bekitilgen «Mıranda erejesi» otandyq quqyq qoldaný tájirıbesine serpilis jasaı otyryp, elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bedelin arttyratynyn alǵa tartty. «Sebebi quqyqty qamtamasyz etýdiń negizgi erejeleri sony qoldanatyn memlekettiń halyqaralyq qatynastar ornatýǵa ashyqtyǵyn kýálandyryp, ekonomıkalyq, ınvestısııalyq, ǵylymı, týrıstik áleýetin arttyrady», deıdi sýdıa.
«Qazaqstan eń basty zańyna «Mıranda erejesin» engize otyryp, memleket adam quqyqtaryn saqtaý men qamtamasyz etý quqyqtyq saıasattyń basty mindeti ekenin aıqyndaıdy. О́z kezeginde bul quqyq qorǵaý organdarynyń jazalaý saıasatynan arylyp, qylmystyq is júrgizý aıasyna tartylǵan adamdardyń quqyqtaryn qamtamasyz etý arqyly áleýmettik ádildikti ornatýǵa bet burýyna ıtermeleıdi. Elimiz adam quqyqtarynyń halyqaralyq standarttaryn óziniń Negizgi zańynda bekitý arqyly ulttyq zańdar men adam quqyqtaryn qorǵaýda halyqaralyq standarttardy basshylyqqa alatynyn da kepildendiredi», degen Qasym Qalmaǵambetov Negizgi zańǵa engizilgen sońǵy ózgeristerdi nasıhattaý máselesine de toqtaldy. «Bul baǵyttaǵy jumysqa zańger, jýrnalıst, akademııalyq qaýymdastyq ókilderin keńinen tartqan durys. Halyq jan-jaqty habardar bolyp, sol jurt konstıtýsııalyq qaǵıdalardyń saqtalýyn talap etkende ǵana jańa erejeler kúndelikti qoldanysqa enip, quqyq qorǵaý organdary gýmanıstik qaǵıdattarǵa tolyqtaı bet burady», deıdi ol.
