Aıtpaqshy, «uıqas» degennen shyǵady, T.Medetbektiń óz óleńderi týraly óleńi de bar («Meniń óleńim»):
Bireýler – óleńniń –
Uıqasyn kirpishteı qalap.
Sylaǵyn qaımaqtaı jalap,
Muntazdaı etip,
Maılap jatyr.
Meniń óleńim
О́mirdiń ózindeı bop
Talqany shyǵyp,
Ishek-qaryny
Aqtarylyp
Jaırap jatyr.
Temaǵańnyń óleńderi syrttaı qaraǵanda ǵana shashyrap, shashylyp jatqandaı bolyp kórinedi. Shyn máninde, óleńderi asa shymyr. Myǵym. Nyǵyz. Aqyn óziniń keń tynysty, qulashty oılaryn erekshe ekshep, eki-aq sózben jetkizedi. О́zgeler sekildi kópsitip, dalıtyp jatpaıdy, qara tasty syǵyp, sýyn shyǵarǵandaı etip aıtatyn oıyn da aıryqsha syǵymdap aıtady. Kóńil kúı sezimderiniń tutas gammasyn bir ǵana tarmaqqa syıǵyzyp jiberedi. О́zgelerdeı oıýlap, kestelep te jatpaıdy, «bir-aq kesedi». Ulttyń qaıǵysy men qasiretin tarazylap, muńy men múddesin túgendegende de kúlbiltelemeıdi. Máımóńkelemeıdi. Maıyspaıdy, oıyn irkip qalmaıdy: «Bas kespek bolsa da, til kespek joq!» (Biz bul pikirimizdi Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» kitabyna qatysty aıtyp otyrmyz).
Temaǵam mundaı formany qaıdan tapqan, qaıdan alǵan? Kók túrikterden. Ádette úırengimiz kelse, orys pen Eýropany jaqaýraýshy edik qoı, al endi T.Medetbek ne úshin Kók túrikterge qushtar bolyp otyr? Qazaqtyń rýhyn qaıta jandandyrý úshin. Qazaq rýhanııatyndaǵy ejelgi uly saryndy: ıakı ultshyldyq (jaqsy maǵynasyndaǵy) saryndy, eldik-erlik-otanshyl saryndy qaıta tiriltý úshin.
Áli esimnen ketpeıdi, 1989 jyly Maǵjan Jumabaev aqtalǵannan eki aıdan keıin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda jıyn ótti. Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan. Arnaıy baıandamany úlke-e-e-en aqynymyz jasady. Jıyn bitkennen keıin:
– Qalaı eken? Maǵjan Jumabaev qandaı aqyn eken? – dep jamyraı suraımyz ǵoı kileń jas ádebıetshiler baıandamashyny qorshap alyp.
– Jigitter, – dedi baıandamashy baıaǵy sol «kóp biletindigine», «bilimdiligine» basyp. – Senderdi bilmeımin, óz basym eshqandaı jańalyq kóre almadym. Bári belgili nárseler, belgili jaılar. Biz muny baıaǵyda ıgerip qoıǵanbyz... Bálkim, Maǵjan osydan 20–30 jyl buryn aqtalǵanda, sonda... jańalyq bolar ma edi, qaıter edi... Áı, oǵan da kúmánim bar...
Baıandamashynyń «jańalyq» degeninen shyǵady, sonda Maǵjannyń poezııasyndaǵy irilik qaıda qalady? Minez iriligi! Oı erkindigi! Kúreskerlik rýh! Bular jańalyq emes pe? Bárin qoıyńyzshy, Maǵjannyń aqyndyq azat rýhy men azat bolmysy jóninde nege lám-mım demedi baıandamashy? Maǵjannyń rýhy – Alashtyń rýhy! Biz mundaı irilikke, bıiktikke, mundaı azat jáne órshil rýhqa, «kúshiginde talanbaǵan» táýelsiz deńgeıge júz jylda da jete alar ma ekenbiz? Kórnekti aqynymyzdyń osyny kóre almaǵanyna áli kúnge tańdanamyn...
Jasyratyn túk te joq, biz kóbinese poezııadaǵy túrlik-stıldik izdenisterge (sýretteý tásilderine, kórkemdeý quraldaryna, óleń tehnıkasyna, sóz saptaýdaǵy erekshelikter men ózgeshelikterge jáne t.t.) mán berip keldik. Al «rýh» degen máselege, «rýh» degen kategorııaǵa mán bergen joqpyz. Ony aıtasyz, biz tipti rýhqa áli kúnge deıin jetkilikti túrde mán bermeı kelemiz.
Bile bilsek, rýh degenimiz – poezııanyń ekinshi aty. Qazaq poezııasy degenimiz – qazaq rýhy. Alash rýhy. Osy turǵydan kelgende, Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» – asa qundy, aıryqsha baǵaly.
Arhıvtiń shańyna kómile júrip Shalkıizdiń murasyn alǵash tapqan, Shalkıizdiń murasymen qazaq jurtshylyǵyn da alǵash tanystyrǵan Muhtar Maǵaýın búı deıdi: «Shalkıizdiń óleńin alǵash ret oqyǵanda... bir sátke demim bitip qalǵandaı boldy». M.Maǵaýınniń nege demi bir sátke bitip qalady? Shalkıiz poezııasyndaǵy kemeldikke, irilikke! Degdarlyqqa! Qunar men qýatqa! О́r lepeske! О́rnekti úlgige! О́rshil rýhqa!
Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebıetti (Shalkıiz, Qaztýǵan, Dospambet jáne t.b.) M.Maǵaýın «uly ádebıet» dep esepteıdi jáne óz pikirin túbeıttep dáleldeıdi de. Sol sııaqty, Kók túrikterdiń tasqa qashap jazǵan jazbalary da – uly jazbalar. Uly eskertkishter. Munyń ulylyǵy nede? Tektiliginde. Otanshyldyǵynda. Memleketshildiginde. Namysshyldyǵynda. Arlylyǵynda. Asaýlyǵynda. Márttiginde. О́jettigi men órliginde. Sóz ben sertke, ýáde men ýájge shegedeı beriktiginde. Mazaq pen qorlyqtyń, muqatý men kemsitýdiń qandaı túri bolsyn, qandaı kórinisi bolsyn, kónbeýi men tózbeýinde.
Halyqtyń sózi de onyń ózine, minezine tartady. Kók túrikterdiń halyqtyq sıpaty men minezine oraı olardyń ózindik sóz saptaýy men qoldanysy qalyptasty. Mine, Kók túrikterdiń osy aıdyndy, handy da, qarashany da jalt qaratqyzatyn aıbyndy sóz saptaý úrdisin Temirhan Medetbek búgingi qazaq poezııasyna ákep endirip, sińdirip jiberdi. Barsha qadir-qasıetin saqtaı otyryp.
Kók túrikter – qazirgi qazaqtardyń otarlaýǵa da, butarlaýǵa da túspegen, quldyq pen kúńdikke urynbaǵan, ezgi men qanaýdan azat, eshkimge táýeldi, kiriptar bolyp kórmegen ata-babalary. Odan da naqtyraq aıtsaq, Kók túrikter – búgingi qazaqtar sııaqty usaqtamaǵan, shaıalanbaǵan, kúıkilenbegen, azbaǵan, azǵyndamaǵan baǵzy qazaqtar, arǵy qazaqtar. Biz otarlaý men quldyqqa túsý arqyly, keńestik ezgi men alapat ashtyqqa ushyraý arqyly talaı asyl qasıetimizden aıyrylyp qaldyq. Búgingi kúni de qul-qutanǵa tán (kórbalalyq, qorǵanshaqtyq, qorqaqtyq, jasqanshaqtyq, kónbistik jáne t.t.) minezden aryla almaı júrgenimiz jáne ras. Sóz túzelse, tyńdaýshysy da túzele bastaıdy, osy turǵyda Temirhan Medetbektiń eńbegi ushan-teńiz. Ol qazirgi qazaq poezııasyna Kók túrikterdiń, ıaǵnı bizdiń dańqty ári aıbyndy ata-babalarymyzdyń táýelsiz rýhyn, ult aldyndaǵy, sóz óneri aldyndaǵy bıik jaýapkershiligin, «Bas kespek bolsa da, til kespek joq» deıtin uly ustanymyn qaıta alyp keldi. T.Medetbektiń «Kók túrikter saryny» tek aqyndy ǵana bıikke kóterip qoıǵan joq, sonymen birge qazaq poezııasyn da zaý bıikke kóterdi. Jańa óriske shyǵardy. Jańa satyǵa, jańa sapaǵa kóterdi.
Kók túrikter saryny – kóne saryn, kóne túr. Kóneni jańǵyrtý, jańǵyrtqanda da ýaqytqa saı, jańa zamanǵa, jańa talapqa saı jańǵyrtý – qıynnyń qıyny. Bul turǵyda T.Medetbek kóp beınettendi, kóp ter tókti. Kók túrikter sarynyna jańa mazmun darytyp, jańa maǵyna ústedi. Jetildirdi. Damytty. Osylaısha, jańa forma jasady, jańa «ıntellektýaldyq konstrýksııa» (termın V.Rozanovtiki) jasap shyǵardy. T.Medetbektiń osy jańa ıntellektýaldyq konstrýksııa boıynsha jaratqan, jasaǵan óleńderin oqyǵanda, talaı ret, Muhtar Maǵaýın aıtqandaı, bir sátke demimiz bitip qalǵandaı kúı keshtik te.
«Myqty aqynnyń árbir óleńi – mańyzdy oqıǵamen parapar» deıdi K.Paýstovskıı. Temirhan Medetbektiń de árbir óleńi – kishigirim oqıǵa ispetti: jasy bar, jasamysy bar, jyrsúıer qaýym bir-birine telefondasyp, talqylap, talasyp, qyzý pikir alysyp jatady. О́z basym T.Medetbektiń árbir óleńine súıinemin. Myqty aqyndy menshiktegiń kep turady ǵoı, óleńin oqyǵannan keıin «Meniń Temaǵam» deımin rızalyqpen. О́leńdi baǵalaı hám tanı biletin ádebıetshiler qaýymynyń arasynan úlken súıispenshilikpen, zor qurmetpen «Meniń Temirhanym», «Meniń Medetbegim» deıtinderdiń áli-aq kóbeıe túsetinine de kámil senemin. «Meniń Abaıym», «Meniń Pýshkınim», «Meniń Áýezovim», «Meniń Mahambetim», «Meniń Maǵjanym» degen sııaqty. Buǵan qazaq poezııasynyń sárýary Temirhan Medetbektiń ótimdi hám ómirsheń jyrlary men «Kók túrikter saryny» atty uly eńbegi tolyq kepil bola alady.
Ámirhan MEŃDEKE,
synshy
