Saılaý naýqany uıymshyldyqpen ótýde

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń múshesi Marat SÁRSEMBAEVPEN áńgime – Marat Aldanǵoruly, máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna saılaý qalaı ta­ǵaıyndalady jáne bos de­pý­tattyq oryndardyń qa­lyptasý sebepteri qandaı? – Máslıhattardyń 5 jyldy quraıtyn kons­tıtý­sııalyq ókilettik merzi­mi aıaqtalǵannan keıin Orta­lyq saılaý komıssııasy taǵaı­yndaıtyn kezekti, jal­py­respýblıkalyq saı­laýǵa qaraǵanda, máslı­hattardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna saılaýdy taǵaıyndaý quqyǵy oblystyq jáne qalalyq saılaý komıssııalaryna tıesili. Osyndaı saılaýdy ótkizý kúni kesimdi – ne naýryzdyń sońǵy jeksenbisi, ne qazannyń sońǵy jeksenbisi. Biraq Ortsaılaýkommen kelisim bo­ıynsha tıisti aýmaqtyq saılaý komıssııalary saılaýdy basqa kúnge taǵaıyndaýy da múmkin. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq zańynyń 101-babyna sáıkes oblystyq saılaý komıssııalarynyń qaýlylarymen máslı­hat­tardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna saılaý 2016 jylǵy 30 qazanǵa taǵaıyndaldy. Saılaý okrýgteri depýtat óz ókilettigin merziminen buryn toqtatqan sátten bastap bosaıdy. Depýtattyń ókilettigin merziminen buryn toqtatýdyń sebepteri qandaı bolýy múmkin degenge kelsek, depýtattyń Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes depýtattyq mindetterin oryndaýmen janaspaıtyn laýazymǵa saılanýy nemese taǵaıyndalýy; depýtatty is-áreketke qabiletsiz nemese is-áreketi shekteýli dep taný týraly sot sheshiminiń zańdy kúshine enýi; depýtattyń qaıtys bolýy, depýtatty iz-túzsiz joǵalǵan dep taný týraly sot sheshiminiń ne ony qaıtys bolǵan dep jarııalaý týraly sot sheshiminiń zańdy kúshine enýi jáne onyń Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn toqtatýy jáne basqalar. – Al kandıdattarǵa qandaı talaptar qoıylady? – Máslıhat depýtattyǵyna kandıdat sáıkes kelýi tıis konstıtýsııalyq talaptar – bul kandıdattyń daýysqa túsken kezde mindetti túrde 20 jasqa tolýy, Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolýy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty tek bir ǵana máslıhattyń depýtaty bola alatyndyqtan, basqa saılanbaly organnyń depýtaty bolyp tabylmaýy. Saılaý týraly zań kandıdatqa basqa da talaptar qoıady. Olar – ótelmegen sottylyǵynyń bolmaýy jáne sybaılas jemqorlyq quqyq buzýshylyq jasaǵany úshin sottyń jaýapkershilikke tartpaýy, 114 295 teńge mólsherinde saılaý jarnasyn tóleýi jáne ózi men jubaıy/zaıyby úshin salyq deklarasııasyn tapsyrýy. Joǵaryda atalǵan sharttar saqtalǵan jaǵdaıda, okrýgtik saılaý komıssııasy kandıdatty tirkeıdi jáne tirkeý merzimi aıaqtalǵannan keıin ol úgit jumysyna kirise alady. – Qazirgi ýaqytta kandıdattardyń úgit naýqany aıaqtalyp keledi. Kandıdattar áleýetti saılaýshylardy kóbirek tartý úshin úgit júrgizýdiń jańa ádisterin paıdalandy ma? Mysaly, saılaýǵa deıin qalǵan ýaqytta saılaýshylar kandıdattardyń saılaý aldyndaǵy pikirtalasyna kýá bola ala ma? О́ńirlerde, onyń ishinde saıası partııalar tarapynan osy saılaýǵa degen qyzyǵýshylyq qanshalyqty joǵary? – Máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna saılaýǵa degen qyzyǵýshylyqtyń turaqtylyǵy týraly statıstıka aıǵaqtaıdy. Máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna 2015 jylǵy 29 naýryzdaǵy sońǵy saılaýda 59 saılaý okrýginde 196 adam usynyldy, ıaǵnı bir depýtattyq orynǵa ortasha alǵanda 3-ten astam adam úmitker. Aldaǵy saılaýda usyný qorytyndylary bo­ıynsha ortasha básekelestik bos bir depýtattyq mandatqa 3-ten asa úmitkerdi, 30 depýtattyq orynǵa 101 adamdy qurap otyr. Osy saılaý naýqany barysynda saıası partııalar usynǵan kandıdattardyń sanyna qaraı, olardyń tarapynan qyzyǵýshylyqtyń artqany týraly aıtýǵa áli erte. Úmitkerlerdiń jalpy sanynan tek 30 paıyzyn ǵana saıası partııalar usynǵan, al 70 paıyzyn ózin ózi usynýshylar bolyp tabylady. Bul qazaqstandyq azamattardyń belsendiligin bildiredi jáne aldaǵy saılaýdyń demokratııalyq kórinisiniń kórsetkishi bolyp tabylady. Kandıdattardyń úgit jumysyna qatysty aıtar bolsaq, jer-jerdegi monıtorıng derekteri boıynsha artyqshylyq ýaqyt tarazysynan ótken úgit ádisterine beriletinin kórýge bolady. Olardyń ishinde saılaý aldyndaǵy úgit plakattary men paraqshalaryn daıyndaý, sondaı-aq, óńirlik buqaralyq aqparat quraldarynda baǵdarlamalyq maqalalardy jarııalaý joǵary suranysqa ıe bolyp otyr. Ol úshin árbir kandıdatqa bıýdjet qarajaty bólinedi: 25 000 teńge – úgit materıaldaryn shyǵarý úshin jáne 100 000 teńge – baspa basylymdarynda 0,1 bas­pa paraǵy kóleminde eki maqala jarııalaý úshin. Paıdalaný jıiligi boıynsha ekinshi oryndy saılaýshylarmen kezdesýler sııaqty úgit nysandary alady, al úshinshi orynda – kandıdattardyń saılaý aldyndaǵy baǵdarlamalarymen radıo jáne televıdenıede sóz sóıleýleri. Mundaı sóz sóıleýler úshin memleket, sondaı-aq, kandıdattarǵa televıdenıeden 15 mınýt sóz sóıleýge – 80 000 teńge, radıodan 10 mınýt sóz sóıleýi úshin 30 000 teńge esebinen bıýdjet qarajatyn bólip otyr. Al quny kandıdattyń saılaý qorynan ózge qarajat ese­binen tólenetin úgit ma­terıaldaryn efırge shy­ǵarýǵa jol berilmeıti­nin esterińizge sala keteıik. Jal­py, kandıdattyń saı­laý qoryndaǵy aqsha qara­ja­tynyń shekti mólsheri 13 715 400 teńgeden aspaýǵa tıis. – Máslıhattarǵa saı­laýdy ótkizý jónindegi negizgi jumys sal­ma­ǵy okrýgtik saılaý komıssııalaryna túsedi. Saılaý naýqanynyń árbir kezeńin­degi olardyń fýnksııalary qandaı, sony aıtsańyz? Bul jumysty OSK úılestire me? Jer-jerdegi ýchaskelik saılaý komıssııalary saılaýdy ótkizýge qanshalyqty daıyn? – Saılaý naýqanyna barlyǵy 223 saılaý komıssııasy tartylǵan, onyń ishinde 30 okrýgtik jáne 160 ýchaskelik saılaý komıssııa bar. Okrýgtik saılaý komıssııalary Saılaý týraly zańnyń 15 jáne 16-baptaryna sáıkes máslıhattar depýtattarynyń saılaýyn ázirleý men ótkizýdi qamtamasyz etedi. Olardyń quzyretine mynalar kiredi: azamattar men saıa­sı partııalardan máslıhattyń shyǵyp qalǵan depýtatynyń ornyna kandıdattar usynýǵa ótinishter qabyldaý; kandıdattyń zańnama talaptaryna sáıkestigin anyqtaý; kandıdat pen onyń senim bildirgen adamdaryn tirkeý úshin qajetti qujattar jınaý, olarǵa kýálikter berý; kandıdattardy tirkeý týraly habarlardy BAQ-ta jarııalaý. Sonymen qatar, kandıdattarǵa saılaý naýqanyn ótkizý úshin kózdelgen bıýdjet qarajatyn bólý, osy qarajattyń jumsalýy jónindegi qarjylyq qujattardy jınaý; saılaýshylar tizimderiniń jasalýyn baqylaý; ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń qyzmetin uıymdastyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý; ýchaskelik komıssııalardy saılaý bıýlletenderimen qamtamasyz etý jáne saılaý okrýgi boıynsha saılaý nátıjelerin belgileý. Osy tizbeniń ózi-aq aǵymdaǵy saılaý naýqany sheńberinde okrýgtik saılaý komıssııalarynyń músheleri júrgizgen jumys kóleminiń qanshalyqty mol ekenin rastaıdy. Sondaı-aq, saılaý ýaqytynda aýqymdy uıymdastyrýshylyq jumysty aýmaqtyq jáne ýchaskelik saılaý komıssııalary júrgizedi. Daýys berýge eki kún qaldy. Jer-jerdegi barlyq ýchaskelik saılaý komıssııalary saılaý ótkizýge daıyn, semınarlar men trenıng­ter ótkizildi, joǵary turǵan saılaý komıs­sııa­larynyń nusqamalary men usynymdary alyndy. Daýys berýge arnalǵan úı-jaılardy saılaý kabınalarymen, turaqty jáne tasymaldanatyn jáshiktermen, qajetti baılanys quraldarymen, kólikpen, kompıýterlik jáne kóbeıtý tehnıkalarymen jaraqtandyrý tolyǵymen aıaqtaldy, saılaý bıýlletenderi jetkizildi. Ortsaılaýkom komıssııalarǵa uıymdas­tyrýshylyq, ádistemelik jáne aqparattyq qoldaý kórsetedi jáne olardyń qyzmetin úılestiredi. Saılaý organdarynyń basty mindeti – barlyq saılaý rásimderin elimizdiń saılaý zańnamasynyń talaptaryna qatań sáıkes túrde ótkizýdi qamtamasyz etý bolyp tabylady. – Marat Aldanǵoruly, osy ýaqytqa deıin Ortsaılaýkomǵa saılaýshylardan jáne kandıdattardan qandaı da bir shaǵymdar men ótinishter tústi me? Kelip túsken bolsa, olar qandaı shaǵymdar men ótinishter? – Qazirgi ýaqytta máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna saılaý jónindegi saılaý naýqanyna baılanysty shaǵymdar men ótinishter Ortsaılaýkomǵa túsken joq. – Qazirgi saılaý naýqanynyń statıstıkasynan mysaldar keltire alasyz ba? – Máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýtattarynyń ornyna saılaý 2016 jylǵy 30 qazanda respýblıkanyń 30 saılaý okrýginde bolady. Saılaý naýqany barysynda barlyǵy 101 kandıdat usynyldy. Olardyń ishinde 31-in saıası partııalar usynsa, 70-i ózin ózi usyný jolymen usynyldy. Okrýgtik saılaý komıssııalary máslıhattardyń shyǵyp qalǵan depýtattyǵyna kandıdattar retinde barlyǵy 96 adamdy tirkedi. Tirkelgen kandıdattardyń kópshiligi – er adamdar (79 nemese 82,3 paıyz). Áıel adamdar – 17 nemese 17,7 paıyz. Al 31-i Qazaqstan Respýblıkasy saıası partııalarynyń músheleri bolyp tabylady, 48-i partııa qatarynda joq, 17-si ózderiniń partııalyq tıesililigin kórsetpegen. Orta jastary – 41 jas. Kandıdattardyń 83,3 paıyzynyń joǵary bilimi, 11,5 paıyzynyń arnaıy orta bilimi, 5,2 paıyzynyń orta bilimi bar. Bul rette tirkelgen kandıdattardyń úshten biri mamandyǵy boıynsha oqytýshylar, 18,8 paıyzy – ınjenerler, 14,6 paıyzy – ekonomıster, 8,3 paıyzy – zańgerler, 6,2 paıyzy dárigerler. Sondaı-aq, 43,8 paıyzy memlekettik mekemelerdiń, uıymdar men kásiporyndardyń qyzmetkerleri bolyp tabylady, 40,6 paıyzy kommersııalyq qurylymdarda qyzmette, al 13,5 paıyzy saıası partııalarda jáne ÚEU-da jumys isteıdi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»