«Qaz imási» – bir dáýren

Túrki tildes tatar halqy men qazaqtyń tarı­hy jibektiń tinindeı órilip jatyr. Burnaǵy ǵasyr­larda Qazan qalasynan qazaq aqyndary men ǵulama­larynyń talaı kitaby jaryq kórdi. Bilim men mádenıetti erte kelgen ıslam dininiń qazaq dalasyna taraýyna qosqan tatar aǵaıyndarynyń úlesin de eshkim joqqa shyǵarmas. Erteden-aq qazaq pen tatardyń qudandalyǵy taǵy bar. Al Qostanaıdaǵy tatarlardyń arasynda uzaq jasaıtyndardyń kóptigi baıqalady. Seksenge jaqyndap júrgen Fılza Hakımova apaıdyń júrisi shıraq, daýysy syńǵyrlap tur. «Syrly qasyqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degen, qaratorynyń ádemisi bolǵanynda daý joq. Olar turǵan Áýlıekól kentinde bir ǵasyr jasa­ǵan­dar sanaýly bolsa, sonyń biri Fılza apaıdyń enesi Marııam ánı bolatyn. – Men kelin bolyp túskende ánıim 75 jastaǵy kem­pir eken. Jıyrma alty jyl birge tu­ryp, alaqanymda ustaǵandaı etip baǵyp, arýlap qoıdym,–deıdi Fılza apaı. Joldasy Rashıd ekeýi úsh qyz tárbıelep ósirdi. Qazir olardan nemere súıip otyr­ǵan baqytty jan. Fılzanyń ózi Qostanaı qalasynda týyp ósti. Jıyrma jasynda turmys quryp, Áýlıekóldegi Hakımovterdiń otbasyna kelin bop tústi. Qala– qashanda qala ǵoı. Qostanaıdaǵy orys mektebinde oqyǵan , bulańdaǵan erke qyz edi. Al Áýlıekól –aýyldy jer. Hakımovter de mal, qus ustaıdy eken, bul da qus baqty, sıyr saýdy. Ánıiniń pisirgen ýchbýchmaǵynyń, bálishiniń, chak-chagi men tutyrǵan taýyǵynyń dámdiligi sondaı, jegenniń aýyzynda erıtin edi. Jańa túsken matýr kelinge ánıi osynyń barlyǵyn da pisirýdi úıretti. – Úlken kisiler halqymyz dástúriniń, óneriniń, sal­tynyń kómbesi sııaqty edi. Meniń ánıim sondaı kisi edi jaryqtyq. Tatar halqynyń barlyq dástúri men saltyna sol kisiden qanyqtym,–deıdi ol bizge. – Qazir ózim­niń bilgenimdi balalaryma aıtyp otyramyn, ulttyq taǵamdarymyzdy dastar­qanǵa qoıýdy áste umytpaımyz. Áýlıekólde turǵanda Hakımovter otbasy jyl saıyn «Qaz imásin» ótkizetin. Ánıi kóktemde qora­daǵy qaz-úıregine jumyrtqa bastyrady. Jazymen mápelep baqqan balapandar qara kúzde jetilip, semirip, soıýǵa jaraıdy. Ár tatardyń úıi shamasyna qaraı 20-30 qaz, úırek soıyp alady. Al Hakımov­ter­terdiń otbasy úlken bolǵandyqtan, olar qarasha kelip, qar túse qyryq qazdyń basyn alar edi. – Ánıim «Qaz imási» bolǵanda aýyl áıelderin, shańyraq ıelerin shaqyrtatyn. Úıde sol kúni toı bolǵandaı kóńilimiz kóteriler edi. Qaıyn apam Hadısha men qaıyn sińilim Ǵaısha keremet ánshi bo­latyn. Al qaıyn aǵam Farıd skrıpkada, qaı­nym Hamıt baıanda oınaýshy edi. Men osyndaı óner­li otbasyna keldim. Oıyn da, toı da bizdiń úı­de bolatyn, – dep áńgimesin jalǵaıdy Fılza apaı. «Qaz imásine» kelgender tańerteńnen iske kirisip ketetin. Erler qoradaǵy qazdardy birtindep ákelip, «bissimillásin» aıtyp júrip, soıyp beredi. Al áıel­der jaǵy monshany azdap qyzdyryp, jyly jerde qazdyń júnin julady. Tekke otyrmaı áıelder syr­naı­daı syzyltyp án bastaıdy.Tatardyń erteden kele jatqan dástúri boıynsha, «Qaz imásine» buryn jeń­geleri qaıyn sińililerin ertip keledi eken. Aýyl-úıdiń aınalasynan qaz soıatyn boıdaq jigitter de tabyla ketedi. Bozbalalar qazdy ákelip berip júrip, matýr qyzdarǵa kóz salady. «Qaz imási» qyzdardyń bolashaq kelin bolý daıyndyǵyna syn bolsa kerek. Qazdyń júnin qalaı tez ári taza julyp bolǵan qyz erteń turmys qurǵanda úıdiń sharýasyna pysyq kelin bolady dep sanalǵan. Júnin julyp, úıitip bolǵannan keıin qazdyń etinen jasalǵan bálish ortaǵa keledi. Árıne, dastarqannan til úıiretin basqa da taǵamdar oryn alady. Jumystyń bári bitken soń, garmonǵa erik beriledi, án shyrqap, bı bıleıdi. Ázil-qaljyń da osynda. Qystyń uzaq túnin án men jyrǵa bóleıdi. – Tatardyń «Qaz imási» dástúri talaı jastyń qol ustasyp ketýine sebep bolǵan. Qyz ben jigitterdiń shańyraq kóterýine osy dástúr jol salyp beredi eken. Qaz soıyp júrip tanysqan, bir-birin unatqan jastar odan ári aralasqan, shańyraq kótergen. Mine, kórdińiz be, qandaı tamasha dástúr deseńshi!–deıdi Fılza apaı. Olar Áýlıekólde turǵan kezde ánıi salyp bergen joldy óshirmeı, jyl saıyn «Qaz imásin» jasap otyrdy. Dástúr jalǵasqanymen, ár zaman­nyń óz sıpaty bar. «Qaz imási» qysqy soǵymdy asar­latyp soıyp alý ǵoı. Qazaqtar da kórshi-kólemniń kómegimen soǵym soıyp, sońynan qýyr­daqqa otyrmaı ma? Tatarlar úshin qaz nemese úı­rek soıyp, qarǵa kómip, muzǵa qatyryp alý isi qysqa daıyndyqpen qatar, adamdardyń ara­lasýyn, demalysyn qamtamasyz etken. Bul tamasha dástúrdi qostanaılyq tatar aǵaıyndar búgin de umytqan joq. Qarasha aıynda kún sýysymen qaz-úıregin soısa, ony jaıǵastyryp alý úshin kórshilerin, týystaryn, dostaryn shaqyrady. Árıne, búginde Qostanaı oblysyn jaılap otyr­ǵan 17 myń tatardyń kórshilerinde qaı ult joq deısiz. Qazaqtan bastap, orys, koreıi bar, «Qaz imásine» keledi. Jazdaı baqqan qusyn soıyp, úıitip, tońazytqyshqa jaıǵastyrýǵa kómektesedi. Árıne, bas qosqan jerde baıaǵydaı garmondatyp, án shyrqalmasa da, kóńil kóteriledi, adamdar biri birimen qaýyshady, ázil-qaljyń aıtylady. – Qostanaı óńirinde tatar halqynyń bul dás­túriniń izi joq emes, saqtalǵan. Aýyldy jerlerdegi ta­tar­lar qystyǵyn daıyndaǵanda «Qaz imásin» qa­laı umytsyn? «Sabantýı», «Nıkeh», «Cheshma ıola», «Ábıimniń kóńil sandyǵy», «Sýnnát toı», «Nýr­do­ǵan», «Iesimın qoshý» sııaqty dástúr-salttary­myz­dyń, án-jyrymyzdyń boıaýy kete qoıǵan joq,–deıdi Fılza apamyz. Bizdiń keıipkerimizdiń tatarshasy­nan qazaqshasy anyǵyraq. Bir ol emes, Áýlıekóldegi qazaqtar arasynda turǵan tatarlardyń barlyǵynyń da tatarshasynan qazaqshasy myǵym. – Men ǵumyr boıy saýdada istegen adammyn. Áýlıekólde júrgenimizde bir qarııa kelip, menimen tilin zorǵa burap, kerek buıymtaıyn oryssha túsindirip tur. «Ata, men qazaqsha bilemin, qazaq tilinde aıta berińiz» dedim. Kerek zatynyń dúkende joq ekenin, jaqyn kúnderi taýar qabyldaı­tyny­myzdy, qaı kúni kelip alýǵa bolatynyn túsindirip berdim. Keńes Odaǵynyń kezinde orys tiliniń asy­ǵy alshysynan túsip turatyn, jastar jaǵy qazaq­sha sóılemeıtin. Álgi kisi maǵan rıza bolyp, «qara­ǵym-aı, tatar qyzymyn de, aınalaıyn-aı, izdep kelgen zatymdy bermeseń de alǵandaı boldym, ór­ke­niń óssin!» degen edi,– dep jarqyldap kúledi apaı. Iá, Qostanaıda Fılza apaı aıtyp otyrǵan sol aqsaqaldar men ájelerimizdiń arasynda jıyn-toı bolsa ándi tatarsha bastap jiberetinder az emes. Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı.