Sot salasynyń sardary

Qadir tutar aǵamyz, áriptesimiz Keńes Jalmuhanbetov osydan 80 jyl buryn, 1936 jyldyń 4 qarashasynda Jambyl oblysy, Moıynqum aýdany, Býrylbaıtal aýylynda dúnıege kelgen. Ákesi Jeksenbek aqsaqal da halqyna qalaýly, eline eleýli bolyp kóp jyldar boıy atalǵan jerde aýyldyq keńestiń tóraǵasy bolypty. Anasy Qadısha da eline syıly aqylshy áje atansa kerek. О́z basym Keńes aǵamen ótken ǵasyr­dyń sekseninshi jyldarynyń orta sheninde ol Qazaq KSR Joǵarǵy sotynyń sýdıasy bolyp júrgen kezinde tanysyp, aǵamyzdyń buǵan deıin de eńbek joldarynan abyroımen ótken qyzyqty da maǵynaly ómirbaıanyn bile bastadym. Dálirek aıtqanda, 1959 jyldan 1962 jylǵa deıin «Qazaqstan Magnıtkasy» atalǵan Temirtaý metallýrgııa kombı­na­tynyń №1 Domna peshinde jumysshy bo­lyp, tarıhta qalǵan 1960 jyldyń 3 shildesinde sol ýaqytta jas gorno­voı, elimizdiń bolashaq tuńǵysh Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevpen bir­ge Qazaqstannyń alǵash ret shoıyn bal­qy­masyn alýǵa qatysqany óz basyma úlken áser qaldyrdy. Kenekeń bolsa: «Men Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevpen sol tarıhı sátte birge bolǵanymdy árqashan maqtan tutamyn», dep sol kezdi áli de esine alyp otyrady. Budan buryn geologııalyq ken barlaý partııasynda burǵylaýshy bolyp, qarapaıym jumysshydan bastaǵan Keńes Jeksenbekulynyń ómir jolynda taǵy da mańyzdy ózgeris boldy. Komsomol komıtetiniń joldamasymen belsendi, aldyńǵy qatardaǵy jas azamat retinde Ishki ister mınıstrliginiń Temirtaý qalasyndaǵy sosıalıstik menshikti urlaýǵa qarsy kúres bóliminiń (OBHSS) qyzmetkerligine jiberiledi. Osy jumysta biraz tájirıbe jınaqtaǵannan keıin 1968 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirip, joǵary bilimdi zańger mamandyǵyn ıelendi. Elimizde zańdylyq pen quqyqtyq tártipti damytý men nyǵaıtý isine birjolata túsip, demokratııalyq quqyqtyq memleket qurý isine belsendi túrde aralasyp ketti. Ol 1968 jyldan bastap on shaqty jyl boıy Prıozersk qalasyndaǵy mamandandyrylǵan sottyń tóraǵasy boldy. Sot tóreligin atqarýdaǵy prın­sıp­shildigi men iskerligi eskerilip, eli­miz­degi sot júıesiniń eń joǵary sa­tysy – Joǵarǵy sotqa qyzmetke sha­qy­rylady. Sóıtip, 1981-1986 jyldary Joǵarǵy sottyń sýdıasy, Almaty qalalyq Ádilet basqarmasynyń bastyǵy, Torǵaı oblystyq sotynyń tóraǵasy, Almaty oblystyq sotynyń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. Sot salasyndaǵy osy atalǵan kúrdeli de úlken eńbek joldarynan ótken Keńes Jeksenbekuly táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qurylǵan Konstıtýsııalyq sotta da jumys istedi, ıaǵnı 1992-1995 jyldary mártebesi joǵary Konstıtýsııalyq sottyń sýdıasy boldy. 1996 jyly ıýrısdıksııa sot salasyna jumysqa qaıta shaqyrylyp, Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister alqasynyń sýdıasy qyzmetin atqardy. Bul aǵamyzdyń Joǵarǵy sotqa úshinshi ret oralýy edi. Keńes Jalmuhanbetov 2004 jyldyń aıaǵyna deıin jumys istep, Joǵarǵy sottyń sýdıalyq qyzmetinen qurmetti demalysqa shyqty. «Eńbek etý bar, eńbekti baǵalaý bar» degendeı, Keńes Jeksenbekulynyń qajyrly eńbegi, otyz bes jyl boıy sýdıa bolyp, sot tóreligin atqarý isine qosqan eńbegi eleýsiz qalǵan joq. Pre­zı­­denttiń Jarlyǵymen «Qurmet» or­deni­men, kóptegen memlekettik medal­dar­men marapattalyp, «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń qurmetti sýdıasy» atandy. Sot ádildiginiń sımvoly ispettes bolǵan «Úsh bı» tósbelgisiniń ıegeri, «Prıozersk qalasynyń qurmetti azamaty» degen ataǵy, basqa da kóptegen marapattary bar. Búgingi tańda aǵamyz Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń otstavkadaǵy joǵary bilikti ardager sýdıasy. Elimizdiń Konstıtýsııasynda «Mem­le­kettik bıliktiń bir tarmaǵy – sot bı­ligi» dep jazylǵandaı, úsh bı­lik­tiń bir shyńy – sottar óz bıigine bet­tep keledi. Al bul sot júıesinde júr­gizi­l­gen túbegeıli reformalardyń tike­leı nátıjesi, Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaevtyń «Sottyń abyroıy – memlekettiń abyroıy» dep naqty qam­qor­lyq jasaýynyń arqasy. Osy oraıda aıta keter bolsaq, respýblıkamyzdyń sot júıe­sin egemendik alǵan kezeńnen bastap bas­qar­ǵan Joǵarǵy sot tóraǵalarynyń, so­nyń ishinde qazir de sot júıesin bas­qaryp otyrǵan Qaırat Ábdirazaquly Má­mıdiń sot jumysyn jaqsartyp, refor­malaýdaǵy eńbegi ushan-teńiz. Bul jaǵdaıǵa toqtalyp otyrǵanymyz, osy maqalany jazýǵa arqaý bolǵan Keńes Jalmuhanbetov te Joǵarǵy sottyń sýdıasy retinde kúndelikti óziniń tikeleı qyzmettik mindetterimen qosa, sot júıe­sin reformalaý, onyń deńgeıin ozyq úlgi­degi halyqaralyq standarttarǵa deıin kó­te­rip, jaqsartý isine únemi óz úlesin qosyp keledi. Sot bıliginiń qoǵamdaǵy orny men mańyzy qashanda joǵary. Bul tur­ǵy­da sýdıalardyń mártebesi artyp, bu­qa­ra halyqtyń senimine ıe bolýy úshin olardyń ózderi qandaı bolýy kerek? Keńes aǵa memleket tarapynan sýdıa­lardyń áleýmettik-materıaldyq hal-ahý­a­- l­yn kóterý baǵytynda qandaı sharalar kerektigi týraly óz pikirin bildirip, san ret maqala jazdy. Sondaı-aq, bul má­seleni zańgerler bas qosqan túrli min­berlerden aıtyp, árqashan kóterip júrdi. Osy baǵyttaǵy kúndelikti basylymdardan basqa aǵamyzdyń «Sýdeb­naıa refor­ma v Kazahstane: vzglıad ıznýtrı» atty kitaby da, «Sıstema sýdebnyh orga­nov. Respýblıka Kazahstan» degen kólemdi maqalasy da jaryq kórgen bo­latyn. Osy jyldar ishinde Keńes Jal­muhanbetovtiń basqa da kitaptary shyq­ty. Bul eńbekterinde ol 1955-2012 jyldar aralyǵynda ózimen qatar júr­gen adamdardyń adamgershilik, otan­súıgishtik, adaldyq pen ádilettilik syndy qasıetterin baıandaıdy. Al kitaptaryn óskeleń urpaqqa tárbıelik máni bolsyn degen ıgi maqsatpen jazǵan edi. Budan basqa, 2010 jyly jaryq kór­gen «Ǵasyrlar belesi» atty kitabynda Ke­ńes Jeksenbekuly kóshpeliler jaıyn­daǵy tarıhı shyndyq pen qazaq hal­qy­nyń uly handary, ataqty bıleri men batyrlary týraly qundy tarıhı derek­terdi sátti toptastyryp, oqyrman úshin qarapaıym da túsinikti tilmen jazyp shyqqan. Iаǵnı, eńbeginde el aý­zyn­daǵy tarıhı málimetter men ańyz áńgi­melerdi, sondaı-aq babalardyń, qazaq da­lasynyń ataqty danyshpandary – Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bıdiń ulaǵatty sóz­deri men muraǵat qorlaryn da oryndy paı­dalanǵan. Joǵarǵy sottyń sýdıasy bola júrip, sot tóreligin atqarý isimen qatar, Kenekeń qoǵam­dyq jumystarǵa da belsendi aralas­ty. Ol 1998-2001 jyldary Joǵarǵy sottyń janyndaǵy tártiptik alqanyń tóra­ǵasy, biliktilik alqasynyń múshesi bol­dy. Qurmetti demalysqa shyqqannan keıin de qol qýsyryp qarap otyrmady. Res­pýblıka Sýdıalar odaǵynyń hatshysy, Ardagerler keńesiniń tóraǵasy bolyp qoǵamdyq jumystarmen aınalysty. Joǵarǵy sot ujymy bul kisini «bizdiń aqsaqal» dep ardaqtaıdy. Keńes aǵanyń azamat retindegi basty ereksheligi – qara­paıymdylyǵy men kishipeıildigi, pa­rasattylyǵy men mádenıettiligi, aına­lasyndaǵylarǵa meıirimdiligi. Al otbasylyq jaǵdaıyna keletin bol­saq, Keńes Jalmuhanbetov – úlgili otba­synyń otaǵasy. Zaıyby Altyn Mám­betqyzymen Temirtaý qalasynda tany­syp, bas qosyp, elý jeti jyl boıy jup­tary jazylmaı tatý-tátti ómir súrip ke­ledi. Ekeýi tabysqan kezde Altyn jeńge­miz Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty kon­servatorııasyn bitirip, Qazaqstan Mag­nıt­kasynyń án-bı ansamblin basqaryp júrgen kezi eken. Keńes aǵa men Altyn jeńgemiz ul-qyz ósirip, olardan nemere, shóbere sú­ıip otyrǵan baqytty jandar. Biz qýanyshtary uzaǵynan bolsyn degen izgi tilegimizdi bildiremiz. Ekinshiden, osyn­daı shaǵyn maqalada Keńes Jek­sen­bekulynyń ómir jolyn, ótken be­les­terin, ómirdegi jetistikteri men qýany­sh­- ty sátterin, ár adamnyń basynda kez­de­setin «áttegen-aı» degen kezeńderin tolyq qamtý múmkin emes. Qolymyzǵa qalam alǵandaǵy basty maqsatymyz –áriptesimiz, úlken aǵa, aqylman dosymyz, zamandasymyz Keńes Jalmuhanbetovti mereıli jasymen quttyqtaı otyryp, aǵamyzǵa, zaıyby Altyn jeńgemizge myqty densaýlyq, uzaq ta baqytty ǵumyr tileıtinimizdi bildirý edi. Amangeldi RYSQALIEV, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń otstavkadaǵy sýdıasy