Qazaqstan Ishki ister mınıstriniń orynbasary Erlan Turǵymbaev «Ýaqytsha turatyn jeri boıynsha tirkeý degen ne jáne ol ne úshin qajet?» degen suraq boıynsha kommentarıı berdi. Vıse-mınıstrdiń túsindirmesi vedomstvonyń saıtynda jarııalandy.
Aýyzeki tilde «propıska» dep atalatyn nárse bar. Ol – azamattyń negizgi turatyn jerindegi turaqty tirkeýi. Ýaqytsha tirkeýdi onymen shatastyrýǵa bolmaıdy. Bul – azamattyń ýaqytsha qonystanǵan jerdegi tirkeýi. Iаǵnı ýaqytsha tirkeý úshin turaqty tirkeýden shyǵý qajet emes. Negizgi aıyrmashylyq osy jerden bastalady.
«Turǵylyqty jeri boıynsha tirkeýmen birge ýaqytsha turatyn jerde tirkeý bar. Ýaqytsha tirkeý kezinde burynǵy jerdegi tirkeý saqtalady. Ýaqytsha tirkeý belgili bir merzimge jasalady, ony azamattyń ózi anyqtaıdy, merzim bitken soń tirkeý avtomatty túrde joıylady» deıdi Erlan Turǵymbaev. Ýaqytsha tirkeýge turý úshin eshbir organnyń ruqsaty talap etilmeıdi, tek úı ıesiniń kelisimi jetkilikti.
Bul ne úshin kerek?
Ýaqytsha turatyn jerde tirkelý ishki kóshi-qondy baqylaý, belgili bir eldi mekende turatyn azamattar sanyn anyqtaý úshin qajet deıdi vıse-mınıstr. Osy málimetter negizinde jańa jumys oryndaryn ashý, mektep nemese aýrýhanalar salý, jol, elektr, ınternet, telefon jelilerin, sý jáne gaz qubyrlaryn tartý jumystary josparlanady. Erlan Turǵymbaev kóshi-qon máselesine baılanysty sońǵy jyldary qalyptasqan jaǵdaıǵa nazar aýdardy. «Páter ıeleri tirkeýge ruqsat bermeýi sebepti pátershiler – stýdentter nemese basqa aımaqtardan jumys izdep kelgender naqty turatyn jeri boıynsha tirkele almaıdy. Sonyń saldarynan olardyń memlekettik qyzmetterdi, medısınalyq qyzmetti, basqa da áleýmettik ıgilikterdi paıdalaný múmkindigi joq boldy. Zańdy buzbaý úshin olar jalǵan tirkelý joldaryn izdedi, ıaǵnı ózi turmaıtyn jerde tirkeldi. Keıde ondaı mekenjaılarda ondaǵan, tipti júzdegen adam tirkeýde turady. Al rasynda olardyń qaıda ekenin eshkim bilmeıdi. Aqtóbe men Almatydaǵy oqıǵalar kórsetkendeı, mundaı jaǵdaıdy qylmystyq elementter, ekstermıstik aǵymdaǵy adamdar paıdalanady» dedi vıse-mınıstr. Osy sebepti ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres máseleleri týraly keı zańdarǵa ózgertýler jasaldy. Eń áýeli páter nemese úıdi jalǵa beretinderdiń ondaǵy adamdardy tirkeý mindeti aıqyndaldy. Bir aıdan asa merzimge ýaqytsha qonys aýdarǵan jaǵdaıda sol jerde mindetti tirkeý engizildi.Kimderden ýaqytsha tirkeý talap etilmeıdi?
Páter ıesiniń týystary men qonaqtarynan. Erlan Turǵymbaev ýaqytsha qonys ornynda mindetti tirkeýden bosatylatyn jaǵdaılar týraly da aıtty. Olar – «ýaqytsha turǵyndar» dep atalatyn azamattar. Iаǵnı, úı nemese páter ıesi azamattardyń ýaqytsha turǵany úshin aqy almaıtyn bolsa, olardan ýaqytsha tirkeý talap etilmeıdi. Bul azamattarǵa úı ıesiniń týystary nemese qonaqtary jatady. Alaıda, buryn páterde tirkeýsiz turatyn azamattardyń jaýapkershiligi olardyń ózinde bolyp kelse, endi olar úshin páter ıeleriniń ákimshilik jaýapkershiligi engizildi.Jappaı tekserýler bastala ma?
Bastalmaıdy. «Bul sharalar azamattardyń ózi turatyn jerde zańǵa saı áreket etýin yntalandyrý maqsatyn kózdeıdi. Alaıda, biz birden bárin jappaı tekserýge kirisip, qatań sharalar qoldanǵaly otyrǵamyz joq. Jumys qazirgideı qalypty rejimde júre beredi. 2016 jyly tirkeýsiz turǵany nemese jaramsyz jeke kýálikpen júrgeni úshin 22 adam jaýapqa tartyldy. Olarǵa eskertýler jasaldy» dedi Ishki ister mınıstriniń orynbasary.Basqa qaı elderde mundaı tájirıbe bar?
Turǵymbaevtyń aıtýynsha, turǵyndardy sanaqqa alýdyń ártúrli formada kóptegen shet elderde qarastyrylǵanyn aıtady. «Máselen, Reseı, Latvııa, Lıtva, Moldova, Estonııa, Grýzııa sııaqty elderde Turǵyndardy biryńǵaı tirkeý degen bar, ol azamattardyń ózi kelýi talap etiledi. Germanııada tirkeýdi mýnısıpaldyq qyzmetter júrgizedi, ondaǵy talapqa sáıkes, jańa jerge kelgen azamat eki apta ishinde habar berýi tıis. Páterge kirgeni nemese shyqqany jóninde habarlamaǵany nemese bóten mekenjaıdy paıdalanǵany úshin 1 myńnan 50 myńǵa deıin aıyppul tóletedi. Avstrııada polısııada tirkelý úshin jeke kýálik jáne úıdi jalǵa nemese satyp alý týraly kelisimshart talap etiledi. Izraılde polısııa azamattarǵa mekenjaıy kórsetilgen qosymsha qujat beredi. Belgııada mekenjaı jeke kýálikke engiziledi, al qonys aýdarý týraly ótishin ratýshaǵa beriledi» dedi vıse-mınıstr. Onyń aıtýynsha, jańa ózgerister Qazaqstan azamattarynyń múddelerin tıimdi qorǵaýdy maqsat etedi. Erjan Ábdiraman
