Qazyǵurt taýy Qazyqjurttyń qara naryndaı tebirenip turypty. Túrki kezimizdegi, Orhon-Enıseıdiń baıyrǵy bádizderindegi Tonykók pen Kúlteginniń tas tańbaly jazbalary da qara tas jibip, kók tas erigen, búkil taýlar balbyrap-balqyǵan Áz Naýryzda órnektelgen bolar-aý.
Naýryz Qazyǵurttan bastalǵan. Osydan on úsh myń jyl buryn. Nur Naýryzyńyz Nuq paıǵambar kemesi toqtaǵan tusta merekelengen. Ańyz túbi – aqıqat. Eren etnograf Jaǵda Babalyq aǵamyz jáne basqalar dáıektegen.
Byltyr, Nur Naýryzdy Birikken Ulttar Uıymy halyqaralyq meıram retinde resimdep, IýNESKO adamzattyq mádenı mura dep jarııalaǵan jyly ulysyńyzdyń uıytqysy Ońtústikte dástúrge aınalǵan «Yrys aldy – yntymaq» jıyny tap osy Qazyǵurt baýraıynda ótken edi. Mine, munda bıyl da eń ejelgi, eshqashan eskirmeıtin máńgilik meıram, Jańa Kún – Áz Naýryz aıryqsha aıshyqty atalyp jatypty.
Qazyǵurt baýyry. Keles ózeniniń oń jaǵy. Maılyoshaq jazyǵy. Kóne dáýirlerde saq sardarlary men sarbazdary, bertinirekte túrki túmenderi, qarashańyraq ıeleri – qazaqtardyń handary men bı-batyrlary, qalyń halqy Naýryzdy talaı-talaı toılaǵan tegistik. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna oraı jıyrma aq úı tigilipti. Jıyrma jerden qazan-oshaq keshenderi jasalypty. Jıyrma myń adam bolady dep boljanǵan eken. Jınalǵan jurt odan da kóp sekildi.
Kún eljireıdi. Keles aıdyny betinde aq sáýle oınaıdy. Kúni keshegi náýirzektiń ulpa qary astynan jypyrlap boı kótergen báısheshek pen býy burqyraǵan topyraq ıisi kókiregińizdi asha túsedi. Án áýelep, kúı kúmbirleıdi. «Keshe ǵana oblystyq «Yrys aldy – yntymaq» jıyny Ońtústiktiń kúngeıi – Maqtaralda ótip edi, búgingi Qazyǵurttyń Naýryzy sonyń jarasymdy jalǵasyndaı» dep sóz bastaǵan aýdan ákimi Tumanbek Álıev jurtshylyqty qyzý quttyqtady. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda aýdan jadyrańqy, jańa jetistikterge jetken. Jeti jańa jobanyń birazy júzelenip úlgergen. Tuńǵysh ret aýdan bıýdjeti jeti mıllıard teńgelik bıikke qol artqan. Birneshe aýylǵa taza sý qubyry barǵan. Úsh jyldyń ishinde barlyq eldi mekenderge taýdyń taza sýy men tabıǵı gaz jetkiziletin bolady. Qazyǵurtyńyz mal bordaqylaý men qus ósirýden jáne jylyjaı jasaýdan aldyńǵy sapta keledi. 2010 jyldyń barlyq kórsetkishteri jóninen oblys boıynsha birinshi orynǵa shyqqan.
Máslıhat hatshysy Amanbaı Omarov pen ákim aýdannyń Qurmetti azamattary atanǵan kisilerge tıisti kýálikter tapsyryp, ıyqtaryna kógildir lentalar taqty. Olardyń arasynda kúlli qazaqtyń qalaýly qyzyna aınalǵan kásipker Ráshkúl Ospanálıeva, belgili bıznesmen Erejep Meıirmanov, memlekettik qyzmetker Nurjan Ájimetov, aıtýly ustaz Saldarbek Serkebaev, taǵy basqalar bar.
Qazaqstannyń halyq ártisi, qazaq án óneriniń ózgeshe dúldúli hám bulbuly Nurǵalı Núsipjanov «О́z elimdi» shyrqaǵan sátte shyǵys tusta shýaqqa bólenip turǵan Qazyǵurt taýynyń ózi ándi tolǵana tyńdaǵandaı áser etken. «Naýryz Qazyǵurttan bastalǵan» atty mereke osylaısha jalǵasa túsken. Urpaqtar sabaqtastyǵyn beıneleıtin kórinis keremet-aq. Áne, ájeler ótip barady. Mine, orta býyn, odan soń jastar, búldirshinder. «Naýryzdaǵy ǵashyqtyq», «Kún men túnniń teńelýi» degen dúnıeler de asa mazmundy. Abylaı hannyń 300 jyldyǵyna arnalǵan teatrlandyrylǵan kórinis bastaldy. Abylaıymyzdyń dúnıege kelýi, er jetýi. Aq kıizge shyǵaryp, han kóterý. Halyq aldynda ant berip, halyq qamy úshin jan aıamaı qyzmet etýi. Azapty aıqastar, alapat shaıqastar, qan-qasap qyrǵyndar. Azattyq jolyndaǵy uly joryqtar... Barshasy jalǵasa kele Jeltoqsan kóterilisine ulasty.
Táýelsizdiktiń kógildir týlaryn jelbiretken ulandar. Shat-shadyman qýanǵan jastar. «Jasa, Qazaqstan» jáne «Atameken» ánderi jıyrma myńnan astam jannyń árqaısysyn maqtanysh sezimine bóledi. Rýh asqaqtatty. Búkil qoıylymnyń altyn arqaýy – Yntymaq pen Birlik.
Árbir kıiz úıdiń aldy, ortalyq alań men bıik sahna – bári de Naýryz-dýmanǵa orandy. Arqan tartý, qazaqsha kúres, toǵyzqumalaq, qol kúresi, kir tasyn kóterý, túıege, atqa minip serýendeý, ázil-qaljyń qaǵystyrý – bár-bári bólekshe jarasymdy, unasymdy. Qushaq aıqastyrǵan adamdar. Maılyoshaq jazyǵy máre-sáre kúı keshýli.
Qazyǵurt aspany tazara túskendeı, aınaladaǵy aýyldar ajarlanyp, jańaryp ketkendeı. «Áz Naýryz búkil baıtaǵymyzǵa baq-bereke, yrys-qut ákelgeı, – desedi batagóı, ardager aǵalar. – Allaǵa shúkir, Táýelsizdikke táýbe!»
Marhabat BAIǴUT.
Sýretterdi túsirgen Quralbek Ergóbek.
Naýryz Qazyǵurttan bastalǵan. Osydan on úsh myń jyl buryn. Nur Naýryzyńyz Nuq paıǵambar kemesi toqtaǵan tusta merekelengen. Ańyz túbi – aqıqat. Eren etnograf Jaǵda Babalyq aǵamyz jáne basqalar dáıektegen.
Byltyr, Nur Naýryzdy Birikken Ulttar Uıymy halyqaralyq meıram retinde resimdep, IýNESKO adamzattyq mádenı mura dep jarııalaǵan jyly ulysyńyzdyń uıytqysy Ońtústikte dástúrge aınalǵan «Yrys aldy – yntymaq» jıyny tap osy Qazyǵurt baýraıynda ótken edi. Mine, munda bıyl da eń ejelgi, eshqashan eskirmeıtin máńgilik meıram, Jańa Kún – Áz Naýryz aıryqsha aıshyqty atalyp jatypty.
Qazyǵurt baýyry. Keles ózeniniń oń jaǵy. Maılyoshaq jazyǵy. Kóne dáýirlerde saq sardarlary men sarbazdary, bertinirekte túrki túmenderi, qarashańyraq ıeleri – qazaqtardyń handary men bı-batyrlary, qalyń halqy Naýryzdy talaı-talaı toılaǵan tegistik. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵyna oraı jıyrma aq úı tigilipti. Jıyrma jerden qazan-oshaq keshenderi jasalypty. Jıyrma myń adam bolady dep boljanǵan eken. Jınalǵan jurt odan da kóp sekildi.
Kún eljireıdi. Keles aıdyny betinde aq sáýle oınaıdy. Kúni keshegi náýirzektiń ulpa qary astynan jypyrlap boı kótergen báısheshek pen býy burqyraǵan topyraq ıisi kókiregińizdi asha túsedi. Án áýelep, kúı kúmbirleıdi. «Keshe ǵana oblystyq «Yrys aldy – yntymaq» jıyny Ońtústiktiń kúngeıi – Maqtaralda ótip edi, búgingi Qazyǵurttyń Naýryzy sonyń jarasymdy jalǵasyndaı» dep sóz bastaǵan aýdan ákimi Tumanbek Álıev jurtshylyqty qyzý quttyqtady. Táýelsizdiktiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda aýdan jadyrańqy, jańa jetistikterge jetken. Jeti jańa jobanyń birazy júzelenip úlgergen. Tuńǵysh ret aýdan bıýdjeti jeti mıllıard teńgelik bıikke qol artqan. Birneshe aýylǵa taza sý qubyry barǵan. Úsh jyldyń ishinde barlyq eldi mekenderge taýdyń taza sýy men tabıǵı gaz jetkiziletin bolady. Qazyǵurtyńyz mal bordaqylaý men qus ósirýden jáne jylyjaı jasaýdan aldyńǵy sapta keledi. 2010 jyldyń barlyq kórsetkishteri jóninen oblys boıynsha birinshi orynǵa shyqqan.
Máslıhat hatshysy Amanbaı Omarov pen ákim aýdannyń Qurmetti azamattary atanǵan kisilerge tıisti kýálikter tapsyryp, ıyqtaryna kógildir lentalar taqty. Olardyń arasynda kúlli qazaqtyń qalaýly qyzyna aınalǵan kásipker Ráshkúl Ospanálıeva, belgili bıznesmen Erejep Meıirmanov, memlekettik qyzmetker Nurjan Ájimetov, aıtýly ustaz Saldarbek Serkebaev, taǵy basqalar bar.
Qazaqstannyń halyq ártisi, qazaq án óneriniń ózgeshe dúldúli hám bulbuly Nurǵalı Núsipjanov «О́z elimdi» shyrqaǵan sátte shyǵys tusta shýaqqa bólenip turǵan Qazyǵurt taýynyń ózi ándi tolǵana tyńdaǵandaı áser etken. «Naýryz Qazyǵurttan bastalǵan» atty mereke osylaısha jalǵasa túsken. Urpaqtar sabaqtastyǵyn beıneleıtin kórinis keremet-aq. Áne, ájeler ótip barady. Mine, orta býyn, odan soń jastar, búldirshinder. «Naýryzdaǵy ǵashyqtyq», «Kún men túnniń teńelýi» degen dúnıeler de asa mazmundy. Abylaı hannyń 300 jyldyǵyna arnalǵan teatrlandyrylǵan kórinis bastaldy. Abylaıymyzdyń dúnıege kelýi, er jetýi. Aq kıizge shyǵaryp, han kóterý. Halyq aldynda ant berip, halyq qamy úshin jan aıamaı qyzmet etýi. Azapty aıqastar, alapat shaıqastar, qan-qasap qyrǵyndar. Azattyq jolyndaǵy uly joryqtar... Barshasy jalǵasa kele Jeltoqsan kóterilisine ulasty.
Táýelsizdiktiń kógildir týlaryn jelbiretken ulandar. Shat-shadyman qýanǵan jastar. «Jasa, Qazaqstan» jáne «Atameken» ánderi jıyrma myńnan astam jannyń árqaısysyn maqtanysh sezimine bóledi. Rýh asqaqtatty. Búkil qoıylymnyń altyn arqaýy – Yntymaq pen Birlik.
Árbir kıiz úıdiń aldy, ortalyq alań men bıik sahna – bári de Naýryz-dýmanǵa orandy. Arqan tartý, qazaqsha kúres, toǵyzqumalaq, qol kúresi, kir tasyn kóterý, túıege, atqa minip serýendeý, ázil-qaljyń qaǵystyrý – bár-bári bólekshe jarasymdy, unasymdy. Qushaq aıqastyrǵan adamdar. Maılyoshaq jazyǵy máre-sáre kúı keshýli.
Qazyǵurt aspany tazara túskendeı, aınaladaǵy aýyldar ajarlanyp, jańaryp ketkendeı. «Áz Naýryz búkil baıtaǵymyzǵa baq-bereke, yrys-qut ákelgeı, – desedi batagóı, ardager aǵalar. – Allaǵa shúkir, Táýelsizdikke táýbe!»
Marhabat BAIǴUT.
Sýretterdi túsirgen Quralbek Ergóbek.
