Astana prosesi – Elbasynyń beıbitshil bastamalarynyń nátıjesi

Sırııada 2012 jyly bastalǵan qantógis shıelenisten bergi ýaqytta Qazaqstan bul daǵdarysty áskerı qarýdyń kúshimen emes, tek dıplomatııalyq jolmen ǵana sheshýge bolatynyn álem jurtshylyǵyna áldeneshe ret jarııa etken jáne bul turǵyda óz tarapynan naqty is-sharalardy qosa qolǵa alǵan-dy. Bulaı deýge tolyq negiz bar. Máselen, 2012 jyly Prezıdent N.Nazarbaev Sırııadaǵy búlikti beıbit jolmen toqtatý úshin qarsylas taraptardy kelissózderge shaqyryp, olarǵa Qazaqstan jaǵynan barlyq kómek kórsetiletinin málimdegen bolatyn. Aıtsa aıtqandaı-aq, 2015 jylǵy mamyr aıynda Qazaqstan Sırııadaǵy oppozısııa ókilderiniń birinshi tobyn qabyldap, daǵdarysty dıplomatııalyq jolmen sheshýge baǵyttalǵan kelis­sóz­derdiń birinshi raýndyn ótkizýge bastama­shy bolsa, sol jyly qazanda ekinshi raýndynyń sátti ótýine de tolyq jaǵ­daı jasaǵan edi. Sońǵy sharada qol jet­ken kelisimderdiń arqasynda qorshaýda qalǵan myńdaǵan adamnyń bosap shyǵýyna múmkindik bergen arnaıy dáliz ashylǵan-dy. Álem qaýymdastyǵy, sonymen qa­tar, Qazaqstannyń ózge mámilegershilik qyr­larymen de jete tanys. Atap aıt­qanda, Iran ıadrolyq baǵdarlamasyn beı­bit baǵytqa burý, sondaı-aq, Reseı men Ýkraına arasyndaǵy kıkiljińdi báseń­detý, sol sııaqty, belgili oqıǵa­larmen baılanysty Reseı men Túr­kııa arasynda kúrt órship ketken saıası shıe­lenisterdiń túıinin sheship, eki eldi qaı­ta tatýlastyrýǵa baǵyttalǵan salmaq­ty bitimgershilik saıasattyń je­misti bolýyna da Qazaqstannyń úlken úles qosqany áli umytyla qoıǵan joq. Endi mine, ústimizdegi jyldyń 23 qańtarynda Reseı, Túrkııa jáne Iran taraptarynyń bastamashylyǵymen Astana Sırııadaǵy soǵystyń beıbit jol­men toqtatylýyna atsalysatyn jáne bir halyqaralyq únqatysý alańy­na aınalǵaly tur. О́ıtkeni, Reseı pre­zı­denti Vladımır Pýtın men Túrkııa prezıdenti Taııp Erdoǵan ortaq mámi­lege kelip, Sırııa basshylyǵy men ondaǵy oppozısııa ókilderiniń bas­taryn qaıta qosyp, Jenevada ústi­miz­degi jyly aqpan aıynda ótetin kelis­sóz­derdiń aldynda qarýly qaqtyǵys­tardy beıbit jolmen sheshýge úles qosýy múmkin jáne bir mańyzdy kez­desýdi aldyn ala ótkizý úshin taǵy da Astanany tańdap aldy. Prezıdent Nazarbaev bul bastamaǵa da jan-jaqty qoldaý kórsetetinin birden málimdedi. Bul oraıda erekshe atap ótetin másele mynaý. Joǵaryda atalǵan úsh memlekettiń úsheýi de bul kelissózdiń sátti ótýine óte múddeli. Sebebi, Reseı men Iran – o bastan-aq Sırııa prezıdenti Bashar Asadqa qoldaý kórsetip kelgen memleketter. Alaıda, atalmysh kelissózdiń naqty oryn alýyna Reseı men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastardyń qaıta qalpyna kelýi negizgi sebep bolyp otyrǵany kúmánsiz. Alaıda, Astanada ótetin kelis­sóz­derge Sırııadaǵy oppozısııa ókil­derinen kimder qatysady degen saýalǵa birjaqty jaýap berý múmkin emes. О́ıtkeni, búgingi Sırııanyń áskerı kartasyna jete mán bergen adamnyń ondaǵy ashyq qyzyl túspen boıalǵan prezıdent Bashar Asadtyń baqylaýyndaǵy terrıtorııalarmen qatar, qara túspen de, sary túspen de, jasylmen de, kók­pen de, tipti ózge tústermen de boıal­ǵan lańkestik toptardyń ýysyn­daǵy terrıtorııalardyń bar ekenin baı­qamaýy múmkin emes. Sosyn lań­kesterdiń arasynda etek alǵan alaýyzdyq, ásirese,  Túrkııa men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynastardyń qaıta jandana bastaǵan sátine dóp kelgeni de shyndyq. Endi Astanada ótetin kelissózderdiń nátıjesi qandaı bolady degen máselege keler bolsaq, birinshiden, ashyq aqparat kózderinen kórip otyrǵanymyzdaı, Bashar Asadtyń qarsylastary ótken aıda Aleppoda jeńilis tapqannan beri olardyń arasyndaǵy alaýyzdyq pen jikke bólinýshilik burynǵydan beter órship ketken. Sondyqtan olardyń basy endi qaıta birige almaıdy jáne osy ýaqytqa deıin ózderi ıelik etip kelgen terrıtorııalardy budan bylaı olar qorǵaı da almaıdy. Onyń ústine, qańtardyń jıyrmasynda  AQSh bıligin qolǵa alǵan prezıdent Donald Tramp óziniń 16 mınýttyq qysqa da nusqa resmı sózinde álemdik terrorızmmen túbegeıli kúresetinin jáne olarǵa Amerıka tarapynan budan bylaı eshbir kómek berilmeıtinin ashyq málimdedi. Bul málimdemeniń Sırııadaǵy jaldamaly lańkesterge úlken soqqy bolyp tıgeni kúmán týdyrmasa kerek.  Sondyqtan, halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, Astanaǵa Sırııa ókimetiniń ókilderimen kelissóz júrgizýge Asad bıligimen soǵysyp júrgen «Erkin Sırııa armııasy» dep atalatyn qarýly toppen baılanysy bar ustamdy oppozısııa ókilderiniń basym kópshiligi keledi dep kútilýde. Sonymen qatar, Sırııadan kelissózderge qatysatyn oppozısııa ókilderi Astanada saıası máselelerdiń talqylanbaýyn qatań talap etip, basty nazardy  Sırııa aýmaǵynda búkil soǵys órtin toqtatýǵa  aýdarý qajettigin ótinip, olaı bolmaǵan jaǵdaıda kelissózderge qatysa almaı qalǵan ózge saıası kúshterdiń múddelerine nuqsan keletinin kóldeneń tartyp otyr. Budan sál ǵana buryn belgili bolǵanyndaı, Reseı AQSh-tyń jańa bıliginiń ókilderin Astana prosesine qatysýǵa shaqyrǵan edi. Búgin bul sharaǵa AQSh-tyń Qazaqstandaǵy elshisi qatysady. Qalaı bolǵanda da, Astana kelis­sózderiniń basty maqsaty Sırııadaǵy alapat soǵys órti men gýmanıtarlyq apatty birjolata toqtatýǵa baǵyttalǵan Jenevada aldaǵy ýaqytta ótetin sheshýshi kelissózderdiń alǵysharttaryn jasaý bolyp tabylady. Endeshe, barlyq taraptar múddeli bolyp otyrǵan bul kelissózderdiń Astanada ótetinin jaqsy nyshanǵa balap, onyń tabysty bolýyn tileıik, aǵaıyn. Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri