Daýys berýdi uıymdastyrý jáne daýystardy sanaý haqynda

Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııalyq Keńesiniń múshe­le­ri, zań ǵylymdarynyń doktorlary Amanjol NURMAǴAM­BE­TOV pen Vıktor MALINOVSKII «Egemen Qazaqstan» gazetiniń suraq­tary­na jaýap berdi. – Daýys berýdiń jáne daýys beretin oryndardy  qam­tamasyz etý­diń tártibi qandaı? A.N. – Ýchaskelik saılaý komıssııa­lary daýys beretin ýaqyt pen oryn týraly daýys berý ótki­zile­tin kún­ge deıin keshiktirmeı saı­laý­shy­lar­dy BAQ-tar arqyly, son­daı-aq ózge de ádistermen habardar etýi tıis. Prezıdentti saılaý jónindegi daýys berý saılaý kúni, ıaǵnı 2011 jylǵy 3 sáýirde jer­gilikti ýaqyt boıynsha saǵat 7.00-den 20.00-ge deıin ótki­zi­le­di. Al daýys berýge arnalǵan úı-jaı­lar­daǵy adamdar daýys berýdi ót­kizý jónindegi komıssııa belgilegen erejelerdi qatań saqtaýǵa mindetti.  Sol úı-jaılarda tártipti qam­tamasyz etý ishki ister organ­da­ry­na júkteledi. Saılaýshylar daýys beretin ǵı­ma­ratta saılaý ýchaskesiniń nó­mi­ri kórsetilgen mańdaısha, al daý­ys berýge arnalǵan úı-jaıda Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Memlekettik týy Memlekettik eltań­banyń sol ja­ǵy­na ornalasty­ry­lady. Osy úı-jaı­lar­da  daýys berýge arnalǵan turaq­ty jáne tasy­maldanatyn eki jáshik, jazý ústelderi, telefon apparaty, seıf nemese metall shkaf, kóshirý apparaty, saılaý jáshikterin, saılaý ótkizý jónindegi qujattardy mórleý men plombalaýǵa arnalǵan materıaldar, taǵy basqa da qa­jetti buıymdar bolýy qajet. – Daýys berýdi uıymdastyrý jáne daýys berý jáshigin ashý­dyń úde­ris­teri qalaı júredi? V.M. – Daýys beretin kúni ýchaskelik saılaý komıssııasy daýys berý bas­tal­ǵanǵa deıin bir saǵat buryn daý­ys berýge arnalǵan ýchaskeni ashý­ǵa kirisedi. Ýchaskelik saılaý komıs­sııa­sy­nyń tóraǵasy daýys berý bastalardan 30 mınót buryn komıssııa mú­sheleriniń qatysýy­men saılaý já­shikterinde bıýlle­ten­derdiń bar nemese joq ekendigin, jáshikterdiń bú­tindigin tekseredi, daýys berýge ar­nalǵan já­shik­terge plomba sala­dy nemese mór basady. Saılaý já­shikterine mór basqanda, olarǵa baı­qaýshy­lar men kandıdattardyń senim bildirilgen adamdary qol qoıýǵa quqyly. Osydan keıin daýys berý ýchaskesiniń ashylǵandyǵy týraly ko­mıssııanyń hattamasy toltyry­lyp, ýchaskelik komıssııanyń tór­aǵa­sy daýys berýdiń ashylǵanyn ja­rııalaıdy jáne saılaýshylardy daýys berýdi bastaýǵa shaqyrady. – Daýys berýdi uıymdastyrý tártibi qalaı júzege asyry­lady? A.N. – Árbir saılaýshy ózi daýys berýi tıis. Saılaýda daýys quqyǵyn basqa bireý úshin jáne basqa adam úshin berýge jol berilmeıdi. Daý­ys berýge arnalǵan bıýlleten saılaý­shyǵa saılaýshylar­dyń tizimderi negizinde onyń jeke basyn kýálan­dy­ratyn qujatty kór­setýi arqyly beriledi. Saılaý­shy saı­laý­shylardyń tizimine bıýlletendi alǵandyǵy tý­ra­ly, al ko­mıs­sııa­nyń bıýlletendi bergen mú­she­si ony bergendigi týra­ly  qolda­ryn qoıady. Ýchaskelik saılaý ko­mıs­sııanyń tóraǵasy men hat­shy­synyń bıýlletender berýge qu­qy­ǵy joq. Bıýlletendi  saılaýshy jasyryn daý­ys berýge arnalǵan kabınada tol­tyrýy qajet. Ony tol­ty­rý kezinde kabınada daýys berýshiden basqa adamnyń kirip turýyna tyıym salynǵan. – Saılaýshylardyń daýys berýge arnalǵan úı-jaılardan tys jerlerde daýys berýine bola ma? V.M. – Saılaý zańnamalarynda jekelegen saılaýshylardyń keıbir jaǵ­daılarǵa, atap aıtqanda, den­saý­lyq jaǵ­daıyna, otbasynyń syr­qat mú­she­sine kútim jasaý sebebine, son­daı-aq saılaý ýchaskeleri quryl­ma­ǵan shalǵaıdaǵy jáne qatynasýy qıyn jerlerde bo­lýy­na baıla­nys­ty saılaý ýchaskesine kele almaı­tyn­dyǵy týraly komıssııa olardyń 18 naýryzdan bastap ári 3 sáýir kúni jergilikti ýa­qyt boıynsha saǵat 12.00-den keshiktirilmeı bergen jazbasha óti­nishi negizinde sol saılaý­shy­lar­dyń turǵan jerinde daýys berýdi uıymdastyra alady. О́tinish kelip túsken kezde ýchaskelik saılaý komıssııasynyń tór­aǵa­sy ótinish bergen saılaýshynyń saılaýshylar tizimine kórsetilgen aty-jóniniń tusyna tıisti belgi qoıýy kerek. Al ýchaskelik komıs­sııa­nyń músheleri baıqaýshy­lar­dy, kan­dıdattardyń senim bildirilgen adam­daryn jáne BAQ ókil­derin daýys berýge arnalǵan úı-jaıdan tys jerde daýys beriletini týraly habardar etýge mindetti. Daý­ys berýge arnal­ǵan úı-jaıdan tys jerde daýys berýdi uıym­dastyrǵan kezde tasymal­danatyn já­shikterdi ýchaskelik saılaý ko­mıs­sııasynyń eki múshesi av­to­kó­lik­pen alyp júredi. Kólikte son­daı-aq baıqaýshynyń jáne BAQ ókiliniń birge barýyna bolady. – Prezıdenttik saılaýda saı­laý­shylardyń daýysyn sanaý qa­laı júzege asyrylady? A.N. –  Ýchaskelik saılaý komıs­sııa­sy­­nyń tóraǵasy jergilikti ýaqyt boı­ynsha saǵat 20.00-de daýys berý aıaq­talǵanyn jarııa etedi. Daý­ys berý aıaqtalǵan soń, daý­ys berýge ar­nalǵan úı-jaıǵa eshkim kirgizilmeıdi. Al daýys­tar­dy sanaý­dy saılaý komıssııasynyń múshe­le­ri daýys berý qorytyn­dysy anyqtalǵanǵa deıin úzilissiz júr­gizedi, qorytyn­dy­lar daýys­tar­dy sanaý kezinde qa­ty­satyn adam­dar­dyń nazaryna jetkizilýi tıis. Daý­ystardy sanaý ýaqy­ty sanaý bas­tal­ǵan kezden bastap, 12 saǵattan aspaýy kerek. Daýystar­dy sanaý prezıdenttikke kandıdat­tar­dyń ár­qaısysy boıynsha jeke júrgiziledi. – Daýystardy sanaýdyń ashyq­­ty­ǵy qalaı qamtamasyz etiledi? V.M. – Saılaý zańnamalarynda kórse­til­genindeı, daýys berý aıaq­talǵanǵa deıin jáshikterdi ashýǵa tyıym sa­ly­nady. Daýys berýge arnalǵan úı-jaıda daýys berýge ar­nalǵan já­shik­ter, kabınalar, daýys­tardy sanaý júrgiziletin ús­telder komıssııa músheleriniń is-áreketin úı-jaı­daǵy qatysýshy bar­lyq adamdardyń kórip otyrýy qamtamasyz etiletindeı etip orna­lastyrylady. Bul rette daýys berýge arnalǵan turaqty jáshik­ter­diń qoıylýy daýys beretin adamdar olarǵa jasyryn daýys berýge arnalǵan kabınalar arqyly ótip keletindeı bolýy qajet. Son­daı-aq daýystardy sanaý kezinde oǵan qatysatyn baıqaýshylar men BAQ ókilderi daýystardy sanaýdy bıýlletenderdegi belgilerdiń kóri­nip turýy qamtamasyz etiletindeı qashyqtyqta turady. – Bıýlletenderdiń jaram­syz­­dy­­ǵy qandaı jaǵdaıda tanyla­dy? A.N. – Daýys berý ýchaskesindegi saı­­laýshylar túgel daýys bergen soń, paıdalanylmaǵan jáne bú­lingen bıýlletender sanalady. Odan keıin olar joıylýy tıis. Bıýlletenderdi joıý úshin onyń kez kelgen buryshy kesilýi nemese tesilýi kerek. Paıda­lanylmaǵan jáne búlingen bıýlletender syr­tyn­da tıisti jazý ja­zyl­ǵan paketke (qapshyqqa, konvertke) saly­nyp, ol mórlenedi. Komıssııa tór­aǵasynyń jáne hatshy­sy­nyń qol­darymen ári komıssııa­nyń mórimen rastalady. Úlgi boı­ynsha belgilenbegen, sondaı-aq tıisti saılaý komıssııasy múshesiniń qoly qoı­ylmaǵan, qaryndashpen belgilengen, túzetý nemese ózge de burmalaý izderi bar bıýlletender jaramsyz dep tanylady. Bıýlletenderdiń jaramsyz dep tanylýyna baılanysty kelispeýshilikter kezdesken jaǵdaıda, má­seleni komıssııa daýys berý jolymen sheshedi. Bul rette sheshim komıssııa músheleriniń jalpy sanynyń jar­tysynan astamynyń daýysymen qa­byldanady. Al ýchaskelik saılaý ko­mıssııasy senim bildirilgen adam­nyń talap etýi boıynsha daýystar­dy qaıta sanaýdy belgilengen merzimde bir ret qana júrgizedi jáne ol negizgi sanaýmen birge 12 saǵattan aspaýy kerek. Daýystardy sanaý nátı­jeleri týraly hattama úsh birinshi danada jasalady, oǵan saılaý komıssııa­synyń tóraǵasy men mú­she­leri qol qoıady. Daýys berý nátı­jeleri týraly hattamalardy qa­ryn­dashpen jáne ár tústi sııalarmen toltyrýǵa, sondaı-aq olar­ǵa qandaı da bir túzetýler engizýge jol berilmeıdi. Hattamanyń kó­shir­mesi kópshiliktiń tanysýy úshin saılaý ýchaskesiniń úı-jaıyndaǵy arnaıy belgilengen orynǵa dereý ilinýi jáne onda eki kún boıy turýy qajet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.