Qazaqtyń erte zamannan bergi tarıhyn jınaqtaǵanda qazirgi kúnge deıin Reseı, Qytaı, Eýropa, Azııa ǵalymdarynyń zertteýlerine súıenip kelemiz. Al olardyń bári birdeı jalpy túrki, onyń ishinde qazaq tarıhyna bastan-aıaq adal bolǵan joq. Qaı-qaısysy da tarıhqa óz ulty men memleketiniń kózimen qarady. Bul, ásirese, Reseı ǵalymdarynyń eńbekterinde kóbirek kórinedi. Ataqty Mıhaıl Lomonosov skıfterdi ǵajaıyp óneri men erligine qyzyǵyp orysqa aınaldyrdy. Rýhy reseılenip ketken, tegi bir Nıkolaı Karamzınniń ózi «Istorııa gosýdarstva Rossııskogo» kóp tomdyǵynda skıf atanyp ketken caqtarǵa kisi qanyn ishkizip, terisinen kıim kıgizedi. Orystyń baǵzydan bergi tarıhyn 14 tomǵa syıǵyzǵan Sergeı Solovev te osylaı degen, taǵylandyrǵan, jyrtqyshtandyrǵan. О́kinishke qaraı, Karamzın syndylar kóp. Bularǵa Reseı taǵyna Romanovtar áýleti kelgen kezden bastap tarıhty qaıta jazý qyzý qolǵa alynǵany, osy úrdis Keńes Odaǵy tusynda óreskel jalǵasqany az bolǵandaı. Alǵashqy Romanov soborlar men monastyrlardan búkil qujattar men kitaptardy jınap aldyryp, orys múddesine sáıkestendirip óńdetkenin S.Solovevtiń ózi moıyndaıdy. Ol «Chtenıe ı rasskazy po ıstorıı Rossıı» degen eńbeginde 1616 jyly arhımandrınt Dıonısııge, Kelar Avraamıı Polısınge jáne Troıskıı monastyriniń búkil dindarlaryna tarıhı kitap-qaǵazdardy túzetý úshin (dlıa ıspravlenııa knıg pechatnyh) patsha gramotasy berilgeni týraly naqty málimet keltiredi. Al L.I.Bocharev «Zagovor protıv rýsskoı ıstorıı» kitabynda Birinshi Petrdiń búkil Reseıden ejelgi shejirelerdi jınatyp alyp, áldeneshe ret qaıta jazdyrǵanyn aıtady. Tarıhqa jasalǵan mundaı shabýyldar Eýropa elderinde de josparly túrde júrgizilgenine dálel de, derek te kóp. Osyǵan oraı, sol Eýropanyń búgingi ǵalymdary: «Eger XV ǵasyrǵa deıingi eńbekterde tarıhty baıandaýda keıbir qatelikter ketse, ol sanaly túrde jasalǵan joq. Al XV ǵasyrdan bergi muralar túgelimen shıki», dep otyr. Máselen, nemis ǵalymy R.Boldaýf 1903 jyly jaryq kórgen «Istorııa ı krıtıka» eńbeginde erte jáne odan keıingi ǵasyrlardyń tarıhy qaıta órleý dáýirinde jańadan jazylǵan, ózgertilgen tarıh deıdi. Tarıhty qaıta qoparý Reseıde Keńes Odaǵy ydyraǵan soń jańa baǵytta jalǵasty. Akademıkter A.Fomenko men N.Morozov «Novaıa hronologııa» dep atalatyn, tarıhqa matematıkalyq taldaý jasalatyn ádis oılap tapty. Olardyń jáne osy ekeýiniń túıinderin qýana qostaıtyn N.Hodakovskııdiń («Spıral vremenı ılı býdýshee, kotoroe ýje bylo») dáleldeýinshe, «Orta ǵasyr» degen ǵasyr tarıhta bolmaǵan. Adamzattyń estııar ǵasyry egıpettikter Heta nemese Hıta dep ataǵan «Uly halyqtan» bastalady. Grek tilinde «Uly» sózi «Megalıon» delinse kerek. Soǵan oraı Grekııa álgi «Uly halyqty» «Mońǵolııa» dep yqshamdap aıtypty. Al Mońǵolııanyń kindigi Rýs bolǵandyqtan, onyń handary orys knıazdarynan basqa eshkim emes. Hodakovskıı Morozov pen Fomenkoǵa osylaı qosylyp, ári qaraı qulashty keńge sermeıdi. Mońǵol ımperııasyn dáripteı kelip, onyń negizin Rostov knıazi Georgıı Danılovıchke qalatady. Orys derekkózderinde ol Rıýrık, Iýrıı Dolgorýkıı, t.b. esimdermen belgili ekenin eske salady da, shetel ádebıetterinde Chırkam, Chınogaz atymen belgili deıdi. Solaı jaǵalatyp otyryp Shyńǵys han etip biraq shyǵarady. Ol Sıtı ózeniniń boıyndaǵy bir shaıqasta qaza taýyp, dańqty jolyn Ivan Kalıta jalǵastyrypty. Munyń ákesi azan shaqyryp qoıǵan aty Batoı, ıaǵnı Batyı eken. Ol Italııany jaýlap alyp Rım Papasy ınstıtýtyn qurady, Rýsti úshke: Uly, Kishi, Aq qanattarǵa bóledi. Denesi Kıevtegi Sofııa soboryna jerlenipti. Munyń bári oıdan shyǵarylǵan dalbasa ekeni daýsyz. О́kinishke qaraı, osyndaı dertke bizdiń keıbir zııalylar da shaldyǵyp júr. Olar Shyńǵys handy qazaq etemiz dep birazdan áýre. Biri qııattan taratyp, tobyqty ǵyp shyǵardy. Biri jalaıyrǵa aınaldyrdy. Endi biri Alasha han dep júrgenimiz Shyńǵys han eken, Jezqazǵandaǵy mazar sonyki dep dabyldatty. Osy dańǵaza daqpyrttar basyldy-aý degende, taǵy bir baýyrymyz ataqty handy kókpardyń laǵyndaı ilip ala jóneldi. «Shyńǵys hannyń tegi adaı» dep aıǵaılatyp kitap jazdy. Munyń bári – qytaıdyń uly aqynyn ıelenbek bolǵanymyz sekildi aıqyn ǵylymı-tarıhı negizi joq, abyroı ápermeıtin, syrt kózdiń kúlkisin týdyratyn usaq-túıek qareketter. Bizge, sondaı-aq, tól tulǵalarymyzdy ár rýǵa bir tartyp, dodaǵa salý da jaraspaıdy. Jezqazǵannyń sar dalasyndaǵy Dombaýyl – dyńynda (kesenesinde) ony 1150-1225 jyldary ómir súrgen Ketbuǵanyń ákesi degen jazý tur. Al Dombaýyl Qorqyttyń tusynda bar adam. Qysqasy, osyndaı beımaza dolbarlardy toqtatqan jón. Tarıhshylardyń qısynsyz zertteýlerine bilim men ǵylymǵa ıe bolyp otyrǵan mınıstrlik baǵa berip, núkte qoıatyn kez jetti.
Aldan SMAIYL,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty
