Júsipbek Qorǵasbek. Torańǵy men Tursynjan

Ileniń jaǵasy Nildiń jaǵasy sııaqty. Buırat qumdardyń arasynda torańǵy ósedi. Aǵashta da minez bolady. Minez bolmasa, oqshaý tura ma? Sapar ońynan týyp, Tur­syn­janǵa jolserik boldyq. Túıe­moıyn aǵashtardyń tusyna kel­dik. Keıde basy órtteı qy­zarady. Syıdıǵan túri Tursekeńe uq­sady. – Anaý aǵash ne aǵash? – dedim bir ezý tartyp aldym da. – Torańǵy, – dedi Tursynjan baýyryn kórgendeı jumsaryp. – Taýdyń balasy bilmeıdi eken desem. Tursynjannyń razy bol­ǵan­da jyly jymıyp kúletini bar. Qyrlaýyt qabaǵynyń astyna shýaq júgirdi. Torań­ǵyny ta­nyǵanyna rahattandy. Basqa aýyl­d­yń balasy bizdiń aýyldyń ba­lasyn tanyǵandaı men de mázbin. – Bul ózi qasıetti aǵash. Qabyǵyn tilseń qan shyǵady. Son­dyqtan eshkim tıispeıdi. Qý­rap qalǵandaryn ǵana alady. Áıt­pese sheberlerge taptyrmaıtyn materıal, – deımin men. Tursynjan endi osynyń bá­rin meniń bilgenime razy keıip tanytty. Meni qostap bir­deńe aıtqysy kelip tamaǵy búl­kil­dedi. Biraq ishindegisin túgel aı­typ alsyn degendeı, sózińniń artyn tosatyn ádeti bar. «Á, ıá», – dep ernin jybyrlatty. Endi toqtasam, uzyn sonar áń­gimege ketpek. Jer betinde to­rańǵynyń qandaı túrleri kezdesedi? Qazaqstanda qansha tú­ri ósedi? Aıtpaqshy, Lepsiniń ja­ǵasynda bolyp pa ediń? – Torańǵy tún ishinde syń­syp jylaıdy. Qulaq qoıyp tyń­da­sań, syńsyp án salǵan se­kil­de­ne­di. Sazy adamdy shaqyryp arbap tu­rady. Biraq, túbinde uıyqtaýǵa bol­maıdy. Bul da jańǵaq aǵashy sııaq­ty, – dep kezek tıgizbeı bas­tyrmalatyp kettim. Baıqaımyn, «torańǵy túnde án salady» degenim eleń etkizdi. «О́mir boıy Tursynjandy tyń­dap kele jatyrmyn, meni de bir tyń­dasyn» dep asyryp aıttym. Basqa basqa, Tursynjandy tań­ǵaldyrý qıyn. Biraq ol aǵashtyń án salatynyna biraz emeksidi. Torańǵy negizi taza aǵash. De­ni tózimdi bolǵanmen, jany qyl­­daı názik. Basqalardyń arasyna tyǵylmaıdy, jaıly oryn­ǵa talaspaıdy. Jaıdaq sýdan sý ishpeıdi, ishem dese de ishe almaıdy. Turǵan jeri shól, sortań. Tamyryn on metrdeı tereńge jiberedi. Dińi myqty aǵash. Bylaı shyǵa bere: «Sıdıǵan túri Tursekeńe uqsaıdy», – degen oıyma taǵy keldim. Torańǵynyń sırek ósetin aǵash ekenin, qazir burynǵydan da azaıyp bara jatqanyn oıladym. «Qyzyl kitapqa» engizilgen aǵashtyń qalaı quryp bara jatqany eriksiz tańdandyrady. Onsyz da torańǵyny kıeli aǵash dep eshkim syndyrmaıdy. Qýrap, semip qalǵandarynan ǵana dombyra, qobyz jasaıdy. Biraq qazir el ishinde ondaı sheberler de qalǵan joq. Endeshe torańǵyǵa ne jaý tıdi? Ana bir jyly Tursynjan Alma­tydaǵy «Samal» shaǵyn aý­­danynan «Qazaqfılm» jaq­qa kósh­ti. «Aýasy taza jaqqa bar­ǵan ekensiń», – dedim. «Sa­lys­tyrmaly túrde taza», – dep ke­bir­tiktengen daýysy qolqamdy julyp ala jazdady. Kúnniń qabaǵy kirtıse, Tursynjannyń da qabaǵy kirtıetin kez. Tursynjandy saıaq adamǵa aı­naldyryp bara jatqan da sol kú­timniń jaıy bolý kerek. Qazir Almatydan taǵy bir-eki qadam alys­tady. Shýly ortaǵa kele ber­meıdi, suhbat bere bermeıdi. Syryn, muńyn ánimen aıtyp jatqandaı elesteıdi. «Aqqýdyń kóz jasyndaı kólge tamǵan, Janymdy terbetesiń sherge tol­ǵan»... Bir kúni Tursynjan «Aq jelken» jýrnalynyń jas oqyr­man­darymen suhbattasýǵa keldi. Tilshilerdiń: «Balalar kezdesýge shaqyrady», – degen sózin jerge tastaı almady. Balalardyń qoıǵan suraqtaryna eki saǵat ynty-shyntysymen jaýap berdi. Meniń esime osydan jıyr­ma-jıyrma bes jyl buryn qazaq­tyń úlken aqyny Ábdirashtyń Ja­rasqanymen jasaǵan suhbaty tús­ti. Qazaq poezııasyn ish qyr­ty­syn qotara taldaǵan ondaı suh­bat Aıqyn Nurqatovtyń, so­dan soń Saǵat Áshimbaevtyń jo­lyn jańasha jalǵaǵandaı jalt qaratty. Jas tilshilermen áń­gimesi sondaǵy qyzýqandy pikirlerin eriksiz eske saldy. Ádebıette bireýler synshyl, bi­reýler minshil, endi bireýler menshil bolady. Tursynjannyń synshyldyǵy basym, biraq minshildigi men menshildigi joq. Synyn anyq jáne qanyq aıtady. Sóılemderi fotografııalyq dáldikke qurylady. Ne asyryp, ne kemitken jeri bolmaıdy. Asyryp ta jibermeıdi, aqyńdy da jemeıdi. Bul jaǵynan kidi, kirpııaz, taza. Bir qyrǵyz bir qyrǵyzdy: «Aýra­sy taza, óńúnón nýr chygyp týrgan, kırıp kelse janynda 5-6 adam koshtap júrgóndóı kóp adamdyn súrún ala júrgón kıshı ele», – dep maqtapty. Mende de betke maqtaý degen joq, son­dyq­tan qyrǵyzshalap kettim. Aýy­ly­myz qyrǵyz jerinen alys bol­sa da, bizdiń jaqta «sh»-ny «ch» dep sóıleıdi. Qyrǵyz jaqqa qaı­ta Tursynjannyń aýyly jaqyn. Mine, sol Tursynjan kelip ketkennen keıin bir qyz bala: «Aýrasy jaqsy adam eken», – dedi. Taǵy bir qyz bala: «Men Tursynjan aǵany aryq adam ba dep júrsem, boıy uzyn eken», – dedi. Taǵy bireýi: «Men bul kisini Asqar Jumadildaevpen nege shatastyram desem, bul kisi de matematık eken ǵoı», – dedi. Kezdesýden alǵan áserlerin jasyra almaı, balalar biraz ýaqyt dabyrlasty. Joǵaryda biz áńgime etken to­rańǵynyń da dińi myqty. Alys­tan sıdıyp kóringenmen, qa­syna barsań som jaralǵanyn baı­qaısyń. Onyń bári qatyp qal­ǵan qańqa emes, boıyna sóldi kóp jınaıtyn aǵash. Shóldi jerde ósip tursa da, boıynda ylǵal mol. Torańǵynyń túsi, boıaýy qanyq kórinetini sodan. Shóldiń aǵashy bolsa da, «torańǵydaı tolyqsyp» degen de sóz bar eken. Kóp boldy, Tursynjannyń alys­qany qoǵamnyń derti. Tilgen jer­den qany shyǵatyn dert. To­rań­ǵynyń dińinen shyqqandaı tam­shylap turady. Biz qazir otar­shyl­dyq pen bodandyqtan keıin ózi­ne-ózi endi-endi kelip jatqan ult­pyz. Boıymyzda sylyp alyp tas­taıtyn keselder az emes. My­sa­ly, namys úshin shıdiń basyn syn­dyrmaıtyndar bar, biraq «na­mysyń joq» dese qyrylyp qa­la jazdaıdy. Birde Tursynjanǵa: «Namys­shy­l­dyq týraly osyndaı bir shy­ǵar­mań bar edi, esime bir túsip, bir túspeı turǵany», – dedim. Son­da Tursynjan: «Qaısysyn aı­ta­syń, meniń jazǵandarymnyń bá­ri sol jyrtys bir jyrtys qoı», – dedi. «Biraq, «Baıaǵy jartas – bir jartas, Qańq eter, túkti baı­qamas» bop tur emes pe?» – deg­endi álde ol aıtty, álde men aıttym, áıteýir aıttyq. Tursynjandy Abaı taqyry­by­na jaqyndatqan osy minez. Ádebı syndy esse turǵy­sy­nan jazý Tursynjandy biraz bıik­ke kóterdi. Aıqyn Nurqatov ta Abaıǵa osy baǵytta kelgen. Biraq jeldirtip ketetin tustary kóp. Dám-tuzynyń erte taýsyla­tynyn sezip, asyǵyńqyraǵan tá­rizdi. Saǵat Áshimbaev bolsa, fı­losofııaǵa qaraı aýyńqyrap ke­tedi. Biri taza ǵylymnyń adamy, ekinshisi qaıratkerligi basym qo­ǵamshyl kisi. Al, Tursynjan neni izdese de ádebıettiń óziniń ishi­nen izdeıdi. Sondyqtan esse janryna jany jaqyn. «Tarıh bizge jas Abaıdyń kel­betin saqtaǵan joq», – dep sezimge tıetin esse tilinde jazady. Rasynda da biz kórip júrgen Abaıdyń súgireti bizdi Abaıdan alystatyp turǵan sekildenedi. Tur­synjannyń maqsaty Abaı­­dy ultqa jaqyndatý. О́z jur­tymen ózin qaýyshtyrý. Abaı portretine uzaǵyraq toq­­ta­lýynyń ózi tartymdy. Abaı port­­reti arqyly Abaı jum­ba­ǵy­nyń ishine kire túsedi. Ábilhan Qasteev «Jas Abaı­dy» saldy. Úńilip qarasańyz, Abaı­dyń túri sopaıyńqyrap tur. Qasteev Qasteev bolǵannan keıin sál erkinsigen tárizdi. Al endi Tur­s­yn­jannyń qalamyndaǵy er­kin­dik ózgeshe erkindik. «Jas Abaı­dy beınelegen birdi-ekili kar­tına eshkimniń sanasyna sińbeı-aq qoıdy», – dep jazady Tursynjan. Myna bir sózdi Tursynjan emes, basqa bireý jazsa, bi­raz adam er-turmanyn baýyryna alyp týlaıtyn edi. «Qaı-qaı­sy­myz­dyń da abaıtanýdaǵy alǵash­qy qadamymyz Qazaqstan­da­ǵy barlyq mekteptiń qabyr­ǵa­la­ryn­da ilýli turatyn sezimsiz, toq­meıil, jaıdaq qarttyń beı­ne­sinen bastalǵan joq pa?», – deı­di Tursynjan. Jurt «Osy Tur­syn­jan birdeńe biletin shyǵar» dep oılaıdy. Áıtpese biz úshin Abaıdyń sýreti keshegi qytymyr qoǵamda partııa bekitken nusqa sııaq­ty berik ornyǵyp qalǵan. Mine, Tursynjan Shapaı ǵy­lymı tildi qınamaı, esse tili­men-aq osy qasań túsinikke sáý­­le júgirtti. Onyń ústine Tur­­synjan Abaıdyń syrtqy beı­^­nesin ǵana emes, ishki bolmy­syn qalaı tanýymyz kerek ekenine de emosıonaldy túr­de eshkimniń janyn aýyrtpaı ǵana ádemi jol nusqady. Bul onyń shyǵarmashylyq ıntý­ı­sııa­synyń qanshalyqty myqty eke­nin kórsetedi. Qara sózden óleńge kelgender joq, óleńnen qara sózge kel­gender kóp. Sonyń basy – Abaı. Qara sóz janr ma, janr emes pe? Qara sózdiń antonımi – óleń sóz. О́leń sózdiń janry – poezııa. Demek, qara sózdiń janry – proza. Abaı ósıet dep al­ǵan joq. Qara sózdiń ishine kirip jazdy. Qara sózdi qasıet tutyp, ósıet sóz dárejesinde qol­dandy. Bálkim, odan da bıik tur­ǵan bolar. Qazaq ádebıetinde janrdyń daýy jesir daýynan bir kem emes. «Tursyn­jannyń jazyp júrgenderi ne?», – dep bas qatyrýshylar bar. Onyń kitap­ta­rynda «ádebı syn, esseler, pýb­lı­sıstıkalyq tolǵaýlar, áń­gimeler» degen anyqtamalar birinen biri týyndap jatady. Kitaptarynyń attaryna qarasań, sonyń bári shyn máninde kórkem dúnıeler ekenin ańdatady. Mysaly, ekinshi kitabynyń aty «Shyn júrek – bir jú­rek», óleń kitapqa da taptyrmaı­tyn at. Úshinshi kitaby «Qazaq­tyń jany» dep atalady, pýb­lı­­sıstıkalyq tolǵaýlar úshin kút­­­pegen ataý. Torańǵynyń ba­sy sııaqty dóńgelenip tur. Tór­tinshi kitabynyń aty «Kúlki já­­ne kóz jasy», bul endi naǵyz dra­­ma, tipti tragıkomedııa. Al endi negizgi janryn osy anyq­ta­­ma­­lardyń qosyndysynan shy­ǵa­ryp alyńyz. О́z basymyz prozashy bol­ǵan soń, Tursynjandy óz qatary­myz­ǵa tartqymyz keledi. Dýlat Isa­bekov aýyz­sha bir sózinde: «Prozada baıandap jazý, sýrettep jazý degen ádister bar», – dep qalyp edi. Ekeýinde de sıý­jet alǵa shyǵyp tur. Al Tur­syn­janda sıýjet ekinshi planda qalǵan. Minezdeý, keı­ip­teý, obraz jasaý alda tur. Onyń shy­­­ǵar­­malarynyń janryn tanymaı sha­ta­sýymyzdyń bir syry osyn­da jatqan se­kildi. Áıtpese aıy­zyń qanyp oqıtyn kórkem-aq shyǵarma. Tursynjan búgingi adam­dar­dyń bolmysyn ashýda tereń psı­hologızmge barady. Olardyń basyndaǵy jaǵdaıdy ishki dramatızmge qurady. Aqyrynda ony ashy sarkazmmen beredi. Tursynjandy danyshpan dep otyr­ǵamyz joq, biraq ózine ózi kúl­gen adam danyshpan. Iаǵnı, onyń keıipkerleri retinde tú­bin­de siz ben biz danyshpan bolyp shyǵa kelýimiz ǵajap emes. Kúl­sek basqaǵa emes, ózimizge kú­leıik. Álgi sapardan Esenǵalı, Ulyqbek, Tursynjan bárimiz birge qaıttyq. Bul meniń talantty adamdardyń qasynda bir kún de bolsa birge júrip, bir jasap qal­ǵan kezim boldy. Ileden ary-beri ótken jo­laýshynyń qum tóbelerdiń arasynan soraıyp shyǵa keletin túıemoıyn to­­rań­­ǵyǵa kóz salmaýy múmkin emes. Jaı qaramaıdy, onyń tá­kapparlyǵyna tańdanady, qaı­sarlyǵyna tamsanady, jumbaǵyn sheshkisi kelip oılanady. Biz jaqta bul aǵashty «Qum padıshasy» dep te áspettep qoıady. Qum padıshasymen kózben qoshtasyp, basqa jolaýshylar sııaqty biz de Ile jaryqtyqtyń sortańdy jaǵalaýynan alystap uzaı berdik. Kólik júrgizip kele jatqan jıenim Adaı az-kem ornaı qalǵan únsizdikti buzyp, mýzyka qosty. Birazdan beri kóp tyńdalyp júrgen bir án qulaqtan kirip, boıdy alyp sharyqtaı jóneldi. «Aqqý-qaz áýeleıdi qalyqtaǵan, qaıteıin qanatym joq qalyp baram»... Bizdiń jaqqa jıde gúlde­gen­de barsań ǵoı, shirkin. Jıde­niń sol kezdegi ıisi átirdiń ıi­sin­­deı burqyraıdy. Jıde gúl­degende bir baryp qaıtarmyz, bál­kim. Tursynjandy sonda bir tań­dandyrarmyn degen oıym bar. Júsipbek QORǴASBEK Almaty