Qazaqstandaǵy prezıdenttik saılaý álemdik BAQ aınasynda

Syrt kóz synshy

«Adamdar ony óte jaqsy kóredi jáne qurmetteıdi»

Prezıdent Nursultan Na­zar­baevtyń qaıta saı­la­na­tyny kú­mán­­siz edi Qa­zaq­standa jeksenbi kúni kezekten tys prezıdenttik saılaý bolyp ótti. Bul úderis is basyndaǵy Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaevtyń óki­lettigi bitýge 1 jyl qalǵanda boldy. Ortalyq saılaý komıssııasynyń málimetterine qaraǵanda, daýys berýshiler sany óte joǵary boldy. Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa basqa úsh kandıdat qarsy turdy. Jalpy, áýel basta 20-dan astam adam ózderiniń prezıdenttikke talasatyndyqtaryn baıqatty. Aqyr sońynda prezıdenttikke 4 kandıdat talasty. Sóıtip, saılaýaldy naýqan tolyqqandy júrdi deýge negiz qa­lyp­tasty. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne ynty­maqtastyq uıymy ózi tarapynan saı­laý­ǵa 300 baıqaýshyny qosty. Saı­laý­aldy esebinde uıym Qazaqstandaǵy saı­laý qaı jaǵynan qaraǵanda da ashyqtyq, ádilettilik turǵysynan erek­shelenetinin atap kórsetti. Saılaý kezinde atal­ǵan baıqaýshylar atap kór­seterlikteı deńgeıde zań buzýshylyq­tar bolmaǵa­nyn atap kórsetti. Baı energetıkalyq resýrstarǵa ıe memleket búgingi tańda ekonomıkalyq ósimge qol jetkizip otyr. Máselen, Qa­zaqstannyń 2010 jylǵy ishki jalpy óni­mi ortalyq banktiń derekterine qa­ra­­ǵanda, 7 paıyzǵa ósken. Qazaqstan álemde ýran shıkizatynyń asa úlken qory bar memleket bolyp tabylady. Sońǵy málimetterge qaraǵanda, Qa­zaq­standaǵy prezıdenttik saılaý barysynda N.Nazarbaev 94,8 paıyz daýys alǵan. Al adamdardyń saılaý ýchaskelerine barý deńgeıi 90 paıyzdy quraǵan. 3 sáýir kúni Qazaqstanda prezıdenttik saı­laý bolyp ótti Oǵan 4 kan­dıdat qa­ta­ryn­da is ba­syn­daǵy Prezıdent N.Na­zar­baev qa­tys­sa, ol el hal­qynyń ara­syn­da úlken tany­mal­dy­lyq­qa ıe. Sondyqtan bolsa kerek, Qazaq­stan halqy saılaýshylarynyń basym bóligi is basyndaǵy Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa daýys berdi. Prezıdenttikke 4 adam úmitker boldy. Olardyń ishinde is basyndaǵy Prezıdent Nursultan Nazarbaev, Qa­zaqstan Kommýnıstik halyqtyq par­tııasy, Ortalyq komıtetiniń hatshysy Jambyl Ahmetbekov, «Tabıǵat eko­lo­gııalyq odaǵynyń kóshbasshysy» Mels Eleýsizov jáne Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtaty Ǵ.Qasymov boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Ishki ister vıse-mınıstri Aleksandr Kýlınıchtiń aıtýyna qaraǵanda, saılaý joǵary deńgeıde ótti. Eshqandaı tártip buzý­shylyq tirkelgen joq. 9 myńnan astam saılaý ýchaskeleri polısııanyń baqy­laýynda boldy. Eldegi saılaýdy 23 myńnan astam polısııa qadaǵalady. Saılaý barysyn EQYU-nyń, TMD-nyń, ShYU-nyń 1 myńnan astam ha­lyqaralyq baıqaýshylary baıqady. Sonymen qatar 200-den astam sheteldik jýrnalıster saılaýǵa ózderiniń kóz­qarastaryn bildirýge múmkindik aldy. Tutastaı alǵanda, Qazaqstanda 9 mıllıonnan astam adam óz tańdaýlaryn jasady. Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary Vladımır Foostyń aıtýynsha, kúndizgi saǵat ekige deıin-aq prezıdenttik saılaýǵa qazaqstandyqtardyń 66 paıyzdan astamy qatysqan. Baıqaýshylardyń kópshiligi saılaýda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń aıqyn jeńiske jetetinin boljaǵan bolatyn. Bul jóninde Irına Mednıkova bylaı deıdi: «Biz tańer­teńgi saǵat 8.00-den bastap hattama qa­ǵazdaryn jınastyra bastadyq. Daýys berýdiń alǵashqy sátterinen bastap-aq Nursultan Nazarbaevtyń jeńiske jetetinine eshqandaı kúmán týǵan joq. Shyn máninde jaǵdaı solaı bolyp shyqty da». *  *  * Qazaqstan: Nazarbaev arab lıderlerinen ozyq Nursultan Nazarbaev 1990 jyldan beri Qazaqstan Prezıdenti laýazymyn­da. Eger kórshi Qyrǵyzstanda osy ýaqyt ishinde úshinshi memleket bas­shy­synyń saılanǵanyn eskersek, bul aıtarlyqtaı merzim. Qazaqstandaǵy pre­zıdent saılaýy nátıjesine qu­ramy­na 20 saıası partııa men 15 qoǵamdyq uıym kiretin Qyrǵyzstannyń Jal­pyulttyq kongresiniń lıderi Alıkbek Djekshenkýlov túsinik beredi: 3 sáýirdegi prezıdenttik saılaýda Nursultan Nazarbaevtyń jeńiske jetetini málim. Men Qazaqstandy 20 jyldan astam ýaqyt basqarýy ony progresshil saıasatker retinde kórsetti dep oılaımyn. Nátıjelerdiń ózi-aq  oǵan dálel. Bul turǵyda halyq kóterilisteri bolyp jatqan arab álemi elderiniń basshylary Nazarbaevtyń 20 jyl ishinde eldi jańǵyrtyp, ekonomıkany kóte­rip, turmys deńgeıin arttyryp, búginde Qazaqstan ómiriniń barlyq salala­rynda eńbek etip júrgen saıasat­ker­lerdiń, kásipqoılardyń jańa býynyn tárbıelep shyǵarǵany úshin oǵan qyzǵana qaraıdy dep oılaımyn. Men qazaq halqynyń turqtylyqty saqtap, progressıvti jáne órkenıetti jolmen belsendi damýdy jalǵastyryp kele jatqanyna qýanamyn. Saılaýdan keıin de ahýal alǵa basyp, eldi jańǵyrtý jalǵasa beredi, sóıtip 2030 jyly Qazaqstan joǵary deńgeılerge jetedi dep úmittenemin. О́tken saı­laýda Nazarbaev 91 paı­­yz daýys alǵan bo­la­tyn Exit-poll derekterine q­ara­ǵanda, Na­zarbaevqa qa­zaqstan­dyq­­tar­dyń basym kóp­shiligi óz daý­ys­­taryn ber­gen. Naqtylap aıt­saq, aldyn ala derekter boıynsha, daý­ys berýge kelgen qazaqstandyqtardyń 94,8 paıyzdan 95,1 paıyzǵa deıingileri Is basyndaǵy Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa daý­ys bergen. Tutastaı alǵanda, osy jolǵy saılaýda qazaqstandyqtar úlken belsendilik tanytty. Saılaý ýchaskelerine kelgender halyqtyń 90 paıyzynan asyp tústi. Amerıka Qu­rama Shtat­ta­ryn­daǵy qa­zaq­standyq dıas­pora senimi AQSh-taǵy dıaspora respýb­lı­ka­daǵy prezıdenttik saı­laý­dan keıin eldegi bu­ǵan deıingi turaq­tylyq baǵyty saqtalady dep senedi. Bul týraly ITAR-TASS-qa Amerıkadaǵy Assosıasııa prezıdenti Darhan Nurmaǵambet málimdedi. «Biz jańa prezıdentten qazirgi baǵytty jalǵastyrǵanyn qalaımyz», dep atap kórsetti D.Nurmaǵambet. Osy jerde atap kórsetetin bir jáıt – D.Nur­maǵambet basqaratyn uıym óziniń quramyna 600 adamdy biriktiredi. Bulardyń barlyǵy Vashıngton qalasy­nyń turǵyndary. Al túptep kelgende, bular AQSh azamattary bolǵanymen, shyqqan tegi qazaqstandyqtar bolyp tabylady. «Biz Otanymyzda bolyp jatqan oqıǵalardyń barlyǵyn muqııat qada­ǵalap otyramyz jáne árqaısymyzdyń elimiz úshin janymyz aýyrady, – dep málimdedi Nurmaǵambet. – Biz Qazaqstanda qalyptasqan buǵan deıingi turaqtylyq jalǵasa berse eken dep tileımiz. О́ıtkeni, bul úderis 20 jyldan beri oń jalǵasyn taýyp keledi. Munyń barlyǵy Qazaqstan sııaqty kópultty memleket úshin óte mańyzdy». Nazarbaev: Qazaqstan halqy reforma baǵytyna qoldaý kórsetti Qazaqstannyń qazirgi Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ótken jeksenbide Qazaqstanda bolǵan kezekten tys prezıdent  saılaýyn tarıhı máni bar oqıǵa dep atady. «Biz qoǵamymyzdyń demo­kra­tııalylyǵyn, bizdiń jetistikterimizdi búkil álemge taǵy bir ret dálel­dedik», – dedi ol Astanadaǵy óziniń saı­laýaldy qoǵamdyq shtabynda bolǵan kezinde. «Bul saılaý ashyq, ádil ótti. Quqyq qorǵaý organdary zańdylyqty qadaǵa­la­dy. Barlyq prezıdenttikke kandı­dat­tarǵa birdeı quqyqtar, buqaralyq aq­parat quraldaryna qoljetimdilik, bú­kil oblystarda, aýdandarda, qalalarda, selolarda óz baǵdarlamalarymen, óz ıdeıalarymen sóz sóıleýlerine múm­kin­dikter berildi», – dep eske salyp ótti Nazarbaev. Ol Qazaqstandaǵy saılaýǵa baıqaý jasaý úshin 1059 sheteldik baı­qaýshylardyń, 200 sheteldik jýrna­lısterdiń kelgenin, olarǵa daýys berýdiń barlyq úderisterine kedergisiz qatysyp, saılaýdy baıqaýǵa múmkindik berilgenin atap kórsetti. *  *  * Pol Vılle, Belgııanyń qurmetti senatory Senator Qazaqstandaǵy saılaý ba­rysyna qysqa merzimdi baıqaýshy re­tinde daýys berý kúniniń birinshi jar­tysyndaǵy óz mıssııasyn oryn­daý barysynda oń ahýaldy atap kórsetti. «Qysqa merzimdi jáne uzaq merzimdi baıqaýshylardyń esepterin salystyrý qıyn, – dedi Vılle jeksenbi kúngi brıfıngte. – Men qysqa merzimdi baı­qaý­shy retinde úderistiń syrtqy jaǵyna kóńil bólemin». Senator EQYU/DIAQB mıssııasy tarapynan belgili bir elderge jıi-jıi teris kózqarastyń baıqalatynyn atap ótti. «Kúni buryn qalyptastyrylǵan teris pikirler óte jıi oryn alady. Áńgime belgili bir elderge qatysty qosarly standarttar týraly bolyp otyr», – dedi ol, Qazaqstandaǵy baıqaý rejiminiń naqty jáne obektıvti bolatynyna senim bildire otyryp. Qazaq­stan­daǵy prezıdenttik saılaý taza, ádil jáne ashyq ótti Qa­zaq­stan bas­shy­sy Nur­sul­tan Nazarbaev exit-poll-dyń derekterine qara­ǵan­da, kezekten tys prezıdenttik saı­laýda saılaýshylardyń 95 paıyz­dan astam daýysyn alǵan. Buǵan sebep Nursul­tan Nazarbaev eldi 20 jyldan astam ýaqyttan beri basqa­ryp keledi. Osy rette el halqynyń is basyndaǵy Pre­zıdentke basymdyq tanytýy zańdy kórinedi. «Qazaqstanda jeksenbi kúni ótken saılaý búkil álemge bizdiń qoǵamnyń demokratııalyǵyn taǵy bir márte aıǵaq­tap berdi», dep málimdedi N.Nazarbaev. Prezıdenttiń baǵamdaýy boıynsha, saılaý ashyq, ádil jáne taza ótti. «Barlyq kandıdattarǵa birdeı jaǵdaı jasaldy. Buqaralyq aqparat quraldarynda da kandıdattardyń eshqaısyna artyqshy­lyq berilgen joq. Búginde bizdiń aldymyzda úlken mindetter tur. Onyń barlyǵyn Qazaqstan halqymen birlesip sheshetin bolamyz. Bul úshin elde birlik, turaqtylyq, túsinistik jáne kelisim kerek. Kópetnosty Qazaqstan úshin bul óte mańyzdy faktor bolyp taby­lady», dep atap kórsetti N.Nazarbaev. Ortalyq saılaý komıssııasynyń soń­ǵy derekterine qaraǵanda daýys berýge quqy bar azamattardyń saılaý ýchas­kelerine kelý deńgeıi 89,9 paıyzdy qurady. Qazaqstan búkil rekordtardy kórsetýde Saılaý­shy­lardyń kelýi jáne pre­zıdent úshin daýys berýi ja­ǵynan osy jolǵy saılaýdyń buǵan deıingilerden asyp ketýi múmkin. Qazaq saılaý komıssııalarynyń qyzmetkerlerine qyzǵanyshpen qaraı almaısyń. Olar keshe saǵat tańǵy 7.00-de óz ýchaskelerin ashyp úlgermeı ja­typ-aq, birden úlken kezek paıda bol­dy. Myńdaǵan memlekettik qyzmet­shiler, zeınetkerler men stýdentter ózderiniń azamattyq boryshtaryn múm­kindiginshe erterek oryndaýǵa tyrysty. 2005 jylǵy saılaýda halyqtyń kelýi 76-78 paıyz bolǵanyn eske sala ketý kerek. Eger keshegi saılaýda qandaı da bir shıelenis týyndasa, onyń ózi de dál sol saılaýshylardyń belsendiligine qa­tysty bolmaq. Qorytyndysynda saǵat 20.00-ge qarasty adamdardyń kelýi shamamen 90 paıyzdy qurady. Amerıka saılaýdy jaqsy uıymdastyrǵany úshin Qazaqstandy maqtady AQSh baıqaýshylary jeksenbide ótk­en Qazaqstan prezıdenti saılaýy­nyń jaqsy uıymdastyrylǵanyn atap ótti. «Barlyq prosedýralar normatıvtik-quqyqtyq talaptarǵa tolyq sáıkes keledi», – dep habarlady baıqaýshylar mıssııasynyń múshesi Dýglas Alan Taýnsend alty saılaý ýchaskesinde bolǵannan keıin Almatyda ótken baspasóz máslıhatynda. Ol ózine almatylyq joo-lardyń birinde kezdesken jas saılaýshylardyń kóp bolǵandyǵy erekshe áser etkenin jetkizdi. «Eger daýys berý osy qarqynmen jalǵasa berse, onda keshke qaraı ha­lyq­tyń kelýi joǵary paıyzdy kór­se­tedi», – deı kelip, baıqaýshy dál osy jáıttiń saılaýǵa baǵa berýde mańyzdy kórsetkish bolatynyn atap ótti. TMD mıssııasy Qazaqstandaǵy prezıdenttik saılaýdyń prosedýralyq ashyqtyǵyn atap kórsetti Qazaqstandaǵy prezıdenttik saı­laý­dyń alǵashqy saǵattarynda TMD baı­qaýshylary mıssııasy saılaý­shy­lar­dyń belsendiligin, saılaý úderisiniń jaqsy daı­yndalǵanyn jáne prose­dýra­lyq ashyq­tyqty atap kórsetti. Bul jó­ninde mıssııa ókili Iýrıı Solozýbov 3 sáýir kúni bolǵan brıfıngte habar­lady. «Saılaý erkińdi bildirý jáne tikeleı halyq bıliginiń sáti bolyp taby­lyp, halyq odan ári óziniń qalaı ómir súrýi kerektigin tańdaıtyndyqtan, bul – qýanyshty jáıt. Men qazaq­stan­dyq­tardyń bul quqyqty belsendi paıda­la­natynyn kórip otyrmyn», – dep atap ótti Iý.Solozýbov.   Qa­zaqstandaǵy prezıdenttik saılaýda saılaýshylardyń kelýi rekordtyq kórsetkishke jetti Qazaqstandaǵy kezekten tys prezıdent saılaýynda saılaýshylardyń qatysýy 2005 jylǵy daýys berýde belgilengen rekordtan asyp ketti. Saılaý ýchaskeleri jabylardan tórt saǵat buryn daýys berý quqy bar el azamattarynyń 77 paıyzy óz daýys­taryn berdi. Qazaqstannyń Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasy daýys berýlerdiń eleýli bur­ma­laýshylyqtarsyz ótip jatqanyn ha­barlady.   Italııadan kelgen baı­qaý­shylar baǵamy Italııa­lyqtar Qa­zaq­stan­daǵy pre­zıdenttik saı­laýdy shy­ny­men de halyqtyq daýys berý dep esepteıdi «Men sizderdegi saılaýdyń merekelik ahýalda – bı bılenip, án aıtylyp ótetinin baıqadym. Italııada olaı emes. Onda daýys berý kezinde partııalar arasynda aıaýsyz kúres júredi, ýchaskelerde úlken shıelenis qalyp­tasady. Sizderdiń tájirı­beńiz shyny­men de jaqsy. Sizderde shynymen de halyqtyq daýys berý, halyqtyq saılaý ótip jatyr dep aıtýǵa bolady», – dedi brıfıng kezinde Italııa parlamentiniń depýtaty Djankarlo Massýka. О́z áriptesiniń sózin halyq qalaý­lysy Masımo Vanýchchı de rastady. Ol óziniń tórt saılaý ýchaskesinde bolǵa­nyn habarlady. Onyń aıtýynsha, barlyq erejeler saqtalǵan: daýys berý qupııalyǵy, saılaýshynyń derbestigi men erkindigi qamtamasyz etilgen. «Ne syrttan, ne ishten saılaý ýchaskelerine qysym bolǵan joq. Saılaý­shy­lardy tirkeý ádepti júrdi. Biz daýys berý prosedýrasy barlyq erejelerge sáıkes ótti dep anyq aıta alamyz», – dedi M.Vanýchchı. *  *  * Ýkraına Qazaqstannan turaqty­lyqty úırene alar edi. Bul týraly jýrnalısterge arnalǵan brıfıngte Ýkraınadan saılaýǵa baqylaý júr­gizýshi delegasııanyń ókili, Ýkraına Joǵarǵy Radasy apparatynyń qyz­met­­keri Iýrıı Golýb málimdedi. «Ýkraına Qazaqstannan turaqtylyq máseleleri boıynsha sabaq ala alǵan bolar edi... Eger Qazaqstandaǵy saılaý men Ýkraınadaǵy saılaýdy salys­tyratyn bolsaq, Ýkraınada kandıdattar arasyn­daǵy teketires kúshtiligimen erekshelendi. Sóıtip, qos kandıdat saılaý aldyndaǵy kúresti jan berisip, jan alysqan jaǵdaıda ótkerdi», dedi Iý.Golýb. Ol sondaı-aq Ýkraına men Qazaq­standaǵy saılaýlarda aıyrmashylyq óte úlken ekenin atap kórsetti. Onyń aıtýynsha, Qazaqstandaǵy saılaý Ýkraı­namen salystyrǵanda óte bir izgilikti jaǵdaıda ótti.   Qazaq­stan­­da sońǵy 12 jylda saı­laý ótkizý prosedýrasy aıtarlyqtaı jaqsardy Búgingi saılaý eýropalyq standart­tarǵa sáıkes keledi, dep atap ótti Eýroparlamenttiń baıqaý mıs­sııa­sy daýys berý kúniniń birinshi jar­tysynyń qorytyndysy boı­ynsha. «Men 1999 jyly Qazaqstandaǵy saılaýǵa baıqaýshy boldym, Astananyń osy ýaqyttarda eleýli túrde ózgergenin aıtqym keledi. 1999 jylǵa qaraǵanda saılaý prosedýrasy jaqsarǵan. Búginde saılaý eýropalyq standarttar boıyn­sha ótýde», – dedi eýroparlamentshi, baıqaý mıssııasynyń ókili Mıloslav Ransdorf (Chehııa). Onyń aıtýynsha, eldegi senim ahýaly óziniń osynyń aldyndaǵy saparyna qaraǵanda edáýir joǵary.   Nazarbaevtyń týǵan aýylynda oǵan zor qoshemet kórsetilýde 3 sáýirdegi prezıdenttik saılaýda orasan jeńiske jetýge tıis Nursultan Nazarbaev osynaý ortalyqazııalyq memleketti eki onjyldyqtan astam ýaqyt boıy basqaryp keledi. Nazar­baevtyń ózi Tıan-Shan taýynyń qarly shyńdarynyń kóleńkesi jap­qan aýylda týyp-ósken. Nazarbaev osydan 70 jyldan sál astam ýaqyt buryn Qazaqstannyń saýda astanasy Almatydan bir saǵattaı júretin jerdegi Shamalǵan aýylynda dúnıege kelgen. Osyndaǵy eki qabatty mektep ǵımaratynda onyń ozyq oqýshy­syna arnalǵan murajaı ornalasqan. Ondaǵan fotoqujattar Nazarbaevtyń balalyq shaǵy, onyń Keńes ókimeti jyl­darynda saıası baspaldaqpen joǵa­ry órleýi jáne prezıdenttik qyzmet­tegi tabystary týraly baıandaıdy. 3 sáýir kúni osynaý eldi meken turǵyndarynyń kim úshin daýys beretinine kúmán keltirýdiń reti joq edi. Olar Nazarbaev esimin árkez maqta­nyshpen ataıdy. «Adamdar ony óte jaqsy kóredi jáne qurmetteıdi. Ol qarapaıym adam, ol – bizderdiń birimiz sııaqty, – deıdi Shamalǵan turǵyny Olıa Nurmanova. – Biz tek Nazarbaev úshin daýys beremiz». Zań buzýshylyqtar bolǵan joq Islam Konfe­ren­sııasy Uıymy Baıqaýshylar mıssııasy prezıdenttik saılaý ba­ry­synda birneshe ýchaskelerde boldy. Biz ózimizdiń tara­py­myzdan eshqandaı zań buzý­shy­lyq­tar oryn almaǵanyn kórdik, dep atap kórsetti IKU Baıqaýshylar mıs­sııasynyń basshysy Shýkrý Týrfan. «Daýys berýlerdiń alǵashqy saǵat­tarynda biz eshqandaı zań buzý­shy­lyq­tardy baıqaǵan joqpyz. Saılaýshylar belsendiligi óte joǵary boldy, daýys berý úderisteri óz retimen jaqsy ótip jatty jáne ádil jáne taza saılaý boldy dep atap ótýge bolady», – dedi elshi Týrfan jýrnalısterge arnalǵan brıfıngte. Týrfannyń sózine qaraǵanda, IKU mıssııasy kúnniń ekinshi jartysynda da saılaý ýchaskelerinde óziniń mıssııasyn jalǵastyrdy. Kúnniń tutas bóliginde eshqandaı zań buzýshylyqtar baıqalǵan joq.