Astyqtyń orny bólek, kartop alqabyn keńeıtý kerek

Altynkúrek jel kók­tem­niń kelgeninen habar ber­di. Qos­ta­naıda qar kóbesi só­gil­di. Á de­genshe-aq qyr tósi ja­­la­ńash­tanyp, topyraq bý­sanyp qalar kún de alys emes. О́tken jyl­dyń qıyn­dy­ǵyn umytpaǵan dı­qan­dar bıyl kóktemgi dala ju­mys­tarynyń qamyn erte bastan oılastyryp, máslıhatqa bas­qos­ty. Oǵan ádettegideı ag­ro­ónerkásip keshenine qaty­sy bar degen iri astyq kom­pa­nııa­la­ry­nyń, ǵylymı-zert­teý meke­me­leriniń, aý­dandyq aýyl sharýa­shylyǵy bólim­deriniń, jer qa­ty­nas­tary jáne aýmaq­tyq ınspeksııa basshylary men aýdan, qala ákimderi jınaldy. Bas­qo­sýda al­dymen sońǵy jyl­dar­daǵy qur­ǵaq­shylyq aýyz­ǵa al­yndy. О́ıt­keni, birneshe jyl qatarynan yl­ǵaldyń az túsýi Qostanaı óńi­riniń aýyl sharýa­shylyǵyna áse­rin tıgizbeı qoı­mady. Osy jı­ynda ótken jyl­dy qorytyn­dy­laǵan oblys áki­miniń oryn­basa­ry Nuraly Sá­dýaqasov kópten beri birinshi ret aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimin óndirý kóleminiń tómendegenin aıt­ty. О́nimniń fı­zıkalyq kó­le­miniń ındeksi byltyr 2009 jylǵa qaraǵanda 81 paıyz bol­dy. Aýylsharýa­shy­lyq ká­sip­or­yndarynyń ınves­tı­sııalyq bel­sendiligi kemip, ne­sıelik qa­ryz kóbeıdi. Bú­ginde kredı­tor­lyq qaryzdyń kólemi 34 mıllıard teńgeni jobalap otyr. О́t­ken jyly respýblıka Úkime­ti­niń sheshimimen oblys­taǵy qur­ǵaq­­shy­lyqtan asa zardap shekken 36 sharýashylyqqa nesıeniń mer­zimin uzartý úshin 2 mıllıard teńge kómek berildi. Osy saladaǵy qarqynnyń bá­seń­de­geni tehnıkany ja­ńar­týdan da bilindi. Eger 2008 jyly ob­lys­ta 22 mıllıard teńgege tehnıka satyp alynsa, kelesi jyly oǵan 10 mıllıard teńge jumsalǵan, al ótken jy­ly tehnıkany ja­ńartýǵa jum­salǵan qarjy 3 mıllıard teń­gege qul­dyrady. Memlekettik kómek aýyl sha­rýashylyǵy salasyna jyl saıyn kóbeımese azaı­ǵan joq. Búginge deıin aý­ylsharýashylyq qury­lym­da­ry bıylǵy kóktemgi dala ju­mystaryna arnap bólingen 12,5 mıllıard teńgeniń jar­tysyna ke­lisim-shart ja­sa­dy. Negizi, jalpy respýblıka ekonomıkasy órleı bas­taǵan 2004 jyldan bastap oblys aýyl sharýashylyǵy keshenin memlekettik qar­jy­landyrý 8 ese kóbeıgen eken, ásirese, sonyń ishinde óndi­ristiń jeke salalaryn sýbsıdııalaý ósip otyrǵan. Ústimizdegi jyly aýyl sharýa­shylyǵy keshenine bó­lin­gen ınvestısııa 22 mıllıard teńgeni qu­raıdy. Sonyń ishinde, dıqandar­dan bıdaı sa­typ alýǵa, janar-jaǵar­maı úshin, tyńaıtqysh, hı­mııalyq óńdeý jumystary jáne mal sharýashylyǵy úshin bólingen sýbsıdııa kó­lemi de jetkilikti. О́tken jylǵy qýańshylyq­tan keıin kópshilikti bıylǵy kóktemgi dala jumystary qa­laı ótpek, ásirese, dándi da­qyldar kólemi qansha bolady degen máseleler oılantatyny ras. Aldaǵy kók­tem­de qos­tanaılyq dıqandar 4 mıllıon 565 myń gektar jerge dán sińirmek. Bul ótken jylǵa qaraǵanda 137 myń gektarǵa ar­tyq. Al respýblıka bo­ıyn­sha egis kólemi bıyl 397 myń gektarǵa azaıyp otyrǵanda, Qostanaı ob­ly­synda sebiletin astyq kólemi elimizdegi barlyq kólemniń tórt­ten birinen asady. Oblysta bıdaı alqaby jalpy dándi daqyldar kóleminiń 94 paıyzyn quraı­dy. Sońǵy úsh jylda respýblıka eks­portqa shyǵarǵan astyq pen un­nyń 36 paıyzyn Qostanaı obly­synyń berýi osyndaı alqap kóle­miniń ar­qasy ekeni de aıan. Qostanaılyq dıqandar soń­ǵy jyldardaǵy, ásirese, byltyrǵy jerdiń apshysyn qýyrǵan qurǵaq­shylyqqa yl­ǵal saqtaý tehno­lo­gııasyn en­gizýdiń arqasynda qarsy tura bildi. Oblysta bul ádisti dı­qandar segiz jyldan beri paı­dalanyp keledi. Osyndaı ozyq jumys ádisi bolmaǵanda jaz boıy tamshy tambaǵan al­qaptardyń gek­tar aınalymy 8 sentnerden kel­mes edi. Ús­ti­mizdegi jyly osy jańa tehnologııamen óńdeletin al­qap taǵy da 100 myń gektarǵa kóbeıtilip, ol barlyq astyq kó­leminiń 91 paıyzy bolmaq. Mamandardyń aıtýynsha, Qos­tanaı óńirine qar byltyr­ǵydan mol túsken. Alaıda, bul naýqan boıy ylǵal jetkilikti bolady degen sóz emes. Degenmen, memleketten jeńil­dik­ter alyp otyrǵan, sol ar­qyly tehnıkasyn, tyńaıt­qy­shyn, ja­nar-jaǵar maıyn da­ıyn­dap alatyn dıqandar kók­temgi dala jumystaryna qul­shy­nyp otyr. Tabıǵat-ana jań­byryn aıamasa, ústimizdegi jy­ly as­tyqtyń túsimi az bolmaı­ty­nyna olar bek senimdi. Degenmen, azyq-túlik mol­shy­lyǵyn jasaıtyn tek astyq qana emes, kartop, kókónis já­ne maıly daqyldar ekenin byltyrǵy qurǵaqshylyq jyl kórsetip berdi. Tipti mal sha­rýashylyǵyndaǵy jem­dik ba­zanyń negizin quraıtyn ekpe shópterdiń de azyq-túlik mol­­shylyǵyna qanshalyqty qa­tysy barlyǵyn, mańyzdy ekenin qurǵaqshylyq jaq­sy­lap eske sal­dy. О́tken jyly jań­byrdyń az jaýýyna baı­la­nysty kartop shy­ǵymy sha­maly boldy. Sonyń sal­da­rynan búginde bazar baǵasy ushyp tur. Al qoımada kartop pen kókónistiń jergilikti túr­leri mol dep eshkim aıta al­maıdy. Jyl boıy oblysta tu­tynýǵa molynan jetý úshin 62 myń tonna kartop, 65 myń tonna kókónis óndirilýi kerek. О́tken jyly oblysta sha­rýa­­shylyqtardyń barlyq túri 151 myń tonna kartop, 59 myń ton­na kókónis jınaǵan. Onyń ishinde 25 myń tonna kartop­ty, 11 myń tonna kókónisti arnaıy ma­man­dandyrylǵan sharýashy­lyq­tar óndirgen. Bir qaraǵanda, kartop jetkilikti jınalǵan tárizdi, biraq azyqtyń bul túrin ósirýmen arnaıy mamandandyrylǵan sha­rýa­shylyqtar aına­lys­paı, onyń gektaryn kóbeıt­peı molshylyq­tyń aýyly alys ekeni belgili bol­dy. Ob­lysta kartop jaqsy ónetin Sarykól, Qarabalyq, Meń­diǵara jáne Áýlıekól, Taran, Qostanaı aýdandarynda al­qap tarylyp ketken. Alaıda, bıyl kartop alqa­byn 132 gektar, kókónis túrlerin 120 gektar jerge kóbeıtý búgingi kún suranysyn óteı alady deý qıyn. – Qurǵaqshylyqqa baı­la­nysty ótken jyly kartop az jınaldy jáne onyń tap­shy­lyǵy búginge deıin bilinip otyr. Oǵan bazar nar­qy kýá. Biz jedel qabyl­da­ǵan sharalar oblystaǵy jaǵdaı­dy túzetti. Oblysta aldaǵy bes jylǵa arnalǵan baǵdarlama kartop pen kókónis mol­shy­lyǵyn jasaıtyn boldy. Al­qapty ke­ńeıtýmen qatar tam­shylatyp sýarý tehno­logııa­syn engizý, jy­lyjaılar, azyqty saqtaıtyn qoıma­lar­dyń zamanaýı qury­lys­taryn salýdy jáne uqsatý­dyń ın­fra­qurylysyn damytý­dy she­shetin bolamyz, – dedi ob­lys ákimi Sergeı Kýlagın. Sońǵy jyldardaǵy qur­ǵaq­shylyq pen bıylǵy qys­taǵy jem-shóptiń tapshyly­ǵy kóp­jyl­dyq, birjyldyq shóp­terge kóńil bólýge máj­búrlep otyr. Oblysta kóp jyldan beri kú­til­megen sha­byndyqtar azyp ketken. Onyń ústine shóp tuqymy da jetkiliksiz. Kóp­jyldyq shóp tuqymyn shy­ǵarýmen «Qa­ra­ba­lyq», «Ar­­qa­lyq» aý­yl sha­­rýa­­shy­lyǵy táji­rıbe stan­salary men «Qazaq tul­pary» jaýapkershiligi shek­teý­li seriktestigi aı­na­ly­sady. Degenmen, bul jetkilikti emes. Tuqym demekshi, as­tyq al­qaptarynyń keńeıýi­ne baı­la­nysty bıyl 581 myń tonna tuqym qajet. Onyń 562 myń tonnasy qolda bar. – Halqymyz qandaı qıyn­shy­lyq jyldarda da qoıma­syn­daǵy tuqymǵa tı­me­gen. Jaqsy, sapaly tuqym – keler jylǵy mol ónim kepili. Sondyqtan, tu­qym jetkiliksizdigi bolmaýy kerek. Bul astyqpen qatar, kar­top­qa, kó­kónis pen kópjyldyq shópterge de qatysty, – dedi Sergeı Kýlagın. Oblystyń ońtústik aý­dan­da­rynda bıdaı úshin 16 myń tonna tuqym jetkiliksizdigi baıqa­la­dy. Aldyn ala qarastyrylǵan sha­ra­larǵa baı­­lanysty onyń she­­shimi de ýaqtyly ta­by­lady. Ústimizdegi jyldyń kók­tem­gi dala jumystaryna dı­qandar daı­yndyǵy jaqsy. Qal­ǵanyn tabı­ǵat­tyń kókten jaýar nury biledi. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.