Tól sportymyz – qazaq kúresiniń erejesi men ondaǵy balýandar kıetin kúrteshelerdiń túr sıpatyn, onyń ólshemderin kezinde marqum Baýyrjan Janalın aǵamyzdyń talaı jyl zerttep, barlyq qazaq kúres mamandarymen kelise otyryp jasap edi. Sol kisiniń bastamasymen qazaq kúresiniń erejeleri bekitildi. Oǵan deıin balýandarǵa upaı berý ádisteriniń barlyǵy oryssha júrgizilip kelse, Janalın aǵamyz onyń barlyǵyn qazaqshaǵa aýdaryp, qoldanysqa engizdi. Osy kıimge baılanysty bir oqıǵa esime túsip otyr. Osydan on shaqty jyl buryn, dálirek aıtsam 2008 jyly Ońtústik Koreıanyń Pýsan qalasynda Dúnıejúzilik kúres odaǵynyń uıymdastyrýymen álemdegi elderdiń ulttyq kúresine baılanysty úlken jıyn ótti. Onda ár eldiń ókilderi ózderiniń ulttyq kúresteri týraly baıandap, kúrteshelerin keńirek tanystyryp shyqty. Bizdiń elden ol jıynǵa Baqytjan Jańbyrbaev aǵamyz qatysty. Ol kisi qazir Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵynda tóreshiler alqasynyń tóraǵasy qyzmetin atqarady. Pýsandaǵy jıynǵa dúnıe júziniń 112 memleketinen ókilder qatysty. Baqytjan aǵa baıandama jasardyń aldynda О́zbekstannyń ókili shyǵyp, ózderiniń ulttyq kúresteri «kýrashty» tanystyrǵan bolatyn. Biraq, sol kezde Ońtústik Koreıanyń bir azamaty turyp, kýrashtyń qoldanyp júrgen kıimin synǵa aldy. Onyń aıtýynsha, kýrashtyń kúrteshesi dzıýdonyń kımonosynan esh aıyrmasy joq. Tek túsin ǵana ózgerte salǵan. Sóıtip, ózbektiń ókilin baıandamasyn aıaqtatpaı, minberden túsirip jiberdi. Osydan keıin ortaǵa Baqytjan aǵamyz shyǵyp, qazaq kúresiniń erejelerinen bastap, kúrteshesine deıin «taıǵa tańba basqandaı etip» tanystyryp ótti. Tipti ertip aparǵan eki balýanymyzdy ortaǵa shyǵaryp, qazaq kúresinde qoldanyp júrgen «toqta», «búk», «jambas» taǵy basqa ádis-tásilderdi kórsetip, kópshiliktiń nazaryna usyndy. Sońynda zalda otyrǵan adamdardyń arasynan bireýi turyp, mynadaı suraq qoıdy: «Nege sizderdiń kıimderińizdiń jeńi shyntaqtan joǵary?», «Nege shalbar balaǵy tizeden tómen túsip turmaıdy?». Sonda Baqytjan aǵamyz bylaı dep jaýap berdi: «Biz qazaq halqy kóshpendi halyqpyz. Osydan talaı ǵasyr buryn ata-babalarymyz at ústinde júrip, qylyshtyń júzimen, naızanyń ushymen osynaý ulan-baıtaq jerimizdi saqtap qaldy. Iаǵnı, búgingi qazaq kúresiniń qoldanysqa engen kúrteshesi sol zamanda ata-babamyz kıgen ulttyq kıim – saýyttyń úlgisinde jasaldy. Saýyttyń denege yńǵaılysy sol – onyń shyntaq tusy men tize jaǵy ashyq bolady. О́ıtkeni, at ústinde júrgende naıza men qylysh ustaǵanǵa óte yńǵaıly. Sondaı-aq, tize tusynyń ashyq bolýy da, attyń ústinde taqym qysyp otyrǵanǵa qolaıly». Mine, Baqytjan aǵamyz qazaq kúresine arnalǵan kúrtesheniń shyǵý tarıhyn osylaı baıandap berdi. Kúrtesheniń qoldanysqa kirgenine on bes jyl ótti. Endi kelip, qazirgi Qazaq kúresi qaýymdastyǵy «anany ózgertemiz, mynany ózgertemiz» dep bezek qaǵýda. Búkil álem tanyǵan kúrtesheni nege ózimiz moıyndamaımyz? Qazirgi tańda qazaq kúresiniń kúrtesheleri álemniń qyryqtan astam eline tegin taratylyp, erejeleri túsindirildi. Eger qazaq kúresine taǵy da ózgeris engizip nemese kúrteshelerdi qaıta tiktirip jatsaq, sheteldikter muny túsinbeı qalýy da múmkin. Qazaq kúresi – álemge tanylǵan jas sport túrleriniń biri. Álemdik chempıonatty ótkizgenimizge de on-aq jyl boldy. Biz endi qalyptasyp, álemdik arenadan óz ornymyzdy taýyp jatqanda «búırekten sıraq shyǵarýdyń» qajeti joq. Máselen, dzıýdo kúresindegi balýandar sonaý alpysynshy jyldary bekitilgen kımonolaryna eshqandaı ózgeris engizbeı-aq, búgingi kúnge jetkizip otyr. Jalpy, Qazaq kúresi federasııasy zańdyq turǵyda Azııanyń qazaq kúresi qaýymdastyǵyna qaraıdy. Al Azııanyń qazaq kúresi qaýymdastyǵy Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵyna baǵynady. Sondyqtan, bul jerde Qazaq kúresi federasııasynyń istep otyrǵan áreketteriniń barlyǵy sporttyń zańyna qarama-qaıshy. О́zderińiz oılap qarańyzdar, erteńgi kúni Qazaqstan dzıýdo federasııasy «kımononyń jeńi uzyn» dep kesip tastasa, sóıtip Qazaqstan chempıonatyn ótkizip jatsa, qalaı bolady? Halyqaralyq dzıýdo federasııasy ondaıǵa ruqsat bermeıdi ǵoı! Qazaq kúresine baılanysty búkil erejeler Dúnıejúzilik kúres odaǵynda tirkelgen. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta resmı jarystardyń barlyǵy burynǵy úlgidegi kúrteshelermen ótkizilýi kerek dep sanaımyn.
Serik TО́KEEV,
Dúnıejúzilik qazaq kúresi qaýymdastyǵynyń prezıdenti
